Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Kúni keshe Kenesary han týraly shyndyqty aıtqan, ǵylymı zertteý jasaǵan tarıhshy Ermuhan Bekmahanov jazalandy, sottaldy.
Alash azamattarynyń tarıhı jazbalary shań basyp, arhıvte jatty.
Handar, sultandar, haziretter týraly jazylǵandar jarııa bolmady.
Keńes zamanynda «maman» degen tarıhshylarymyz mardymsyz taqyryptarmen shuǵyldanyp, tarıh ǵylymdarynyń kandıdattary, doktorlary atandy. Oǵan kináli tarıhshylar emes, zamannyń ǵylymǵa degen talaby solaı boldy.
* * *
Táýelsizdikten keıin ǵana tarıhshylar shyn tarıhpen shuǵyldanýǵa nıettene bastady, biraq tarıh qatelikterge toly edi. Qazaq tarıhyn burmalaý, kópe-kórineý teris paıymdaýlarǵa salý kommýnısterdiń arnaıy baǵyttalǵan ıdeologııalyq sandyraqtary.
Qazaq tarıhyn Qazan tóńkerisinen bastańdar degen partııa ustanymy bolǵan. Ar jaǵynyń qajeti joq. Jol túsip Qazanda boldym, maǵan áriptesterim «Tatar halqynyń jáne Tatarstannyń tarıhy» degen kitapty syıǵa tartty. Biz bolsaq, báriniń basyn qosyp, «Qazaq SSR tarıhy» degen kóp tomdyq shyǵardyq, ol beker is boldy. Tatar ǵalymdary tatar halqynyń tarıhyn bir bólek, keıingi Tatarstan tarıhyn bir bólek zerttegen.
Osyndaı jaǵdaıda qaıdaǵy tól tarıh.
Biz qatelesip, qazaqtyń Qazan tóńkerisine deıingi tarıhyn feodalızm tarıhy dep túsindik, tarıhty solaı zerttedik. Bul basty qatelik.
Feodalızm eýropalyq qubylys, ol qazaq, túrik tabıǵatynda bolmaǵan fenomen.
Odan bergidegi qatelik tarıhı tulǵalarǵa qatysty. Sózdiń toqeterin aıtsam, Shyńǵyz hanǵa (kitapta osylaı jazylǵan – Ǵ.E.), onyń urpaqtaryna qatysty hıkaıalar.
* * *
Shyńǵyz han kim degenge, keńes tarıhshylary jaýap bere almady. Jurtshylyq Shyńǵyz han týraly V.Iаnnyń «Shyńǵyshan» romany, Isaı Kalashnıkovtyń «Sum zaman» romany, odan keıin Ilııas Esenberlın shyǵarmalary arqyly oqyp bildi. Munyń bárinde Shyńǵyz han mońǵol, onyń túrik, qazaqtarǵa qatysy joq tulǵa. Alaıda Shyńǵyz han áskerleriniń 99 paıyzy kereıler, naımandar, jalaıyrlar, muǵuldar, alshyndar, úngitter, t.b. qazirgi qazaq etnosyn qurap otyrǵan taıpalar.
Shyńǵyz hannan keńes tarıhshylary irgelerin qanshama aýlaq salǵandarymen, shyndyǵy sol, ol qazaqtyń tereń tarıhynyń basty keıipkeri.
Sol Shyńǵyz hansyz, onyń balasy Joshy hansyz biz qalaısha tarıhymyz týraly maǵynaly aqparattar bere almaqpyz.
Aıtarym, Shyńǵyz handy qazaqtyń arǵy tarıhyna qatysty tulǵa retinde zertteý, taný – qajettilik.
Shyńǵyz handy, onyń úlken uly Joshyny taný endi bastaldy dep oılaımyn, bul – mańyzdy tarıhı-mádenı oqıǵa.
* * *
Túrik halyqtary jáne Shyńǵyz han týraly HIV ǵasyrda parsy tilinde ortaǵasyr ǵalymy Rashıd ad-Dınniń «Jamıǵ at-taýarıh» atty eńbegi jazyldy.
Atalǵan kitapty saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, jazýshy Erjan Isaqulov Irannan alyp kelip, ony arab, parsy, shaǵataı tilderiniń mamany Záripbaı Orazbaı parsy tilinen tikeleı qazaq tiline aýdardy. Kitap 2018 jyly «Folıant» baspasynan bes tom bolyp jaryq kórdi.
Kitap áli tereń ǵylymı talqyǵa túsken joq. Bul eńbekti eńserý osal sharýa emes, meniń bes tommen bir qabat tanysqanym qanshama ýaqyt aldy deńiz.
Bes tomdy asyqpaı oqý kerek. Ony derekti tarıhı janr deýge bolady. Baıandaý stıli tartymdy, tek qana aldyn-ala tarıhı oqıǵalarmen jáne tarıhı tulǵalarmen qysqasha bolsa da tanystyǵyńyz bolýy shart. Baıandaýlar arasynda óleńderden úzindiler keltirilgen, olar adam bolmysy týraly ulaǵatty sózder, kisini eriksiz oılantatyn oqıǵalar, tulǵalar, olardyń arasyndaǵy týystyq, aǵaıyndyq, kisilikti máselelermen qatar, adamshylyqqa jatpaıtyn qylyq-pıǵyldarda baıandalyp, tipten synı kózqarastar da aıtylady.
Kitapty oqyp otyryp, adamı jaǵdaılarǵa qatysty oqıǵalarǵa tap bolyp qana qoımaı, olardyń ishine engendeı sezinesiń, sebebi shyǵarma biz sııaqty óz zamanynda ǵumyr keshken adamdar tarıhyna arnalǵan.
Kitap budan 700 jyl ilgeride jazylǵan, bul qalaı deseńiz de, az ýaqyt emes. Aıta keteıin, biz áli kúni keshegi táýelsizdigimizdiń tarıhyn jaza almaı kelemiz, sirá tarıhty tarıhqa tym jaqyn turyp jazý múmkin emes.
Qazirgi zamannyń tarıhyn jazýshylar áli ómirge kelgen joq. Jaǵdaılardy salystyryp kórsek, «Jamıǵ at-taýarıh» eńbegin negizge alsaq, Shyńǵyz han 1227 jyly dúnıeden qaıtty. Joshy han 1227 jyly ákesinen jeti aı buryn dúnıeden ozdy.
«Jamıǵ at-taýarıh» avtory dúnıege 1247 jyly kelip, 1318 jyly qaıtys bolǵan. Shyńǵyz han dúnıeden ótkennen keıin jıyrma jyldan keıin týǵan. Shyńǵyz han týraly oqıǵalar men Rashıd ad-dınniń jazbalarynyń arasy shamamen 50-60 jyl.
Bul ýaqytta Shyńǵyz han týraly kóp máseleler aıtylyp, ýaqyt óz saraptamasyn jasap úlgergen.
«Jamıǵ at-taýarıhtyń» qundylyǵy osynda.
Bul kitap bizge deıin 700 jyldaı ómir súrip keldi. «Jamıǵ at-taýarıhpen» báıgege túsken eńbek joqtyń qasy. Kerisinshe, keıingi jazba avtorlary, mindetti túrde, osy kitapqa súıenedi, silteme jasaıdy.
Kitap alǵash ret orysshaǵa aýdarylǵan kezdegi (1936-1960) oryn alǵan burmalaýshylyqtar men qatelikterdi aýdarmashy Záripbaı myrza naqty kórsetip berdi. «Jamıǵ at-taýarıh» qazaq tiline sapaly aýdarylǵan. Bul túrik halyqtarynyń, ásirese Shyńǵyz han áýleti men onyń jeke ózi týraly taptyrmaıtyn teńdesi joq shyǵarma.
* * *
«Jamıǵ at-taýarıhtaǵy» derekterge súıene otyryp, órbitip aıtatyn áńgime kóp. Men olardy ózgelerdiń enshisine qaldyra otyryp, oqyrman nazaryn eki keleli máselege aýdarmaqpyn.
Birinshiden, Shyńǵyz han qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda, Buqtyrmanyń Ertiske quıatyn óńirinde dúnıege kelip, qazaq jerinde jerlengen. Bul jańalyq, biz Shyńǵyz handy ózge óńirden, ásirese Mońǵolııadan izdeıtinbiz.
Ekinshiden, «mońǵol» degen jasandy leksıka ekenine kózimiz jetti. «Jamıǵ at-taýarıhta» Shyńǵyz han túriktiń muǵul tarmaǵynan shyqqany týraly áldeneshe ret maǵlumat bergen. Jáne de oǵan qosa aıtarym, Shákárim qajy «Qazaqtardyń túp atasy» degen shejiresinde muǵul taıpasy bastaý alatyn Muǵul degen adam Oǵyz hannyń nemeresi deıdi.
Esen buǵa bılik etken ólkeniń aty ádebıetterde Mogolıstan dep qate jazylyp keldi. Shyndyǵynda ol Muǵulstan bıleýshisi edi.
Qoryta aıtqanda, Shyńǵyz han ata jurtyna oraldy.
* * *
Keıingi jyldary tarıhtanýǵa kásibı tarıhshylarmen birge ózge bilim salasynyń azamattary aralasyp, mamandana bastady. Árıne, bul úderis te arnaıy talqylap, zertteýdi qajet etedi.
Kásibı mamandanbaǵan azamattar tarıhı úrdisterdi, tarıhı tulǵalardy tanyp, bilip zertteýde aıtarlyqtaı nátıjelerge jetip otyr. Sonyń biregeıi saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, jazýshy Erjan Isaqulov keıingi kezderi, ásirese Shyńǵyz hanǵa qatysty aıtarlyqtaı zertteýler jasap úlgerdi. Onyń qalamynan 2021-2022 jyldary «Shyńǵyz han» degen qazaq jáne orys tilindegi kólemdi kitaptar jaryq kórdi. Ol kitaptardy jazýda Erjan Isaqulov Rashıd ad-Dınniń «Jamıǵ at-taýarıh» eńbegin negizge alǵan.
Erjan myrza bıyl «Jamıǵ at-taýarıhtyń» qazaq tiline aýdarylǵan nusqasyn orys tiline qotaryp shyqty. Jáne ol kitaptardy yqshamdap, faksımılesiz, eki tomdyq etip jaryqqa shyǵardy. Osy kitaptardy nasıhattaýda da onyń eńbegi zor. Ol eshqandaı memlekettik ınstıtýttarmen birigip jumys atqarmaı, óziniń jeke yntasymen Shyńǵyz han týraly daýly máselege myqty aralasyp ketti.
* * *
Shyńǵyz han týraly ańyz da, aqıqat ta mol. Ol bir kúni taýsylyp qalatyn taqyryp emes. Shyńǵyz han týraly qanshama avtor óz tujyrymdaryn usynsa, olardan sonshama máseleler órbip shyǵa bermek. Sebebi Shyńǵyz han – álemdik tulǵa. Ol túrki halyqtaryna ortaq tarıhı jaǵdaılarǵa qatysty kádimgi oqıǵa keıipkeri.
Biz joǵaryda aıttyq, Shyńǵyz han týraly kóptegen ańyz, oqıǵalar oıdan quralǵan nemese bireýlerdiń aıtqan-jazǵandaryna súıengen. Ol jazbalardyń deni shyndyqtan alys.
Rashıd ad-Dınniń «Jamıǵ at-taýarıh» atty 2 tomdyq kitaby qazaq jáne orys tilderinde jaryq kórýi shyǵystanýshy ǵalymdar úshin taptyrmaıtyn jańalyq. Endigi jerdegi másele «Jamıǵ at-taýarıh» eńbegin tereń ǵylymı, tarıhı saraptamaǵa salyp, onyń epıstemologııalyq janrǵa jatatyn kórkemdik qýaty bar shyǵarma ekenin tanýymyz qajet. Bul shyǵarmada baıandaý, proza, sonymen birge qýatty poezııa bar. Hulaǵý hannyń Baǵdatqa joryǵy kezindegi baıannan mysaldar keltireıin.
* * *
«Aı jaryǵy óleń shashyrar jyldam kezde,
Kúnniń kózi kórinbeı turǵan kezde (149-b.).
* * *
Men seni aspan kóginen tómen qulatamyn,
Arystandaı tómennen joǵary bir atamyn.
Seniń patshalyǵyńda eshkimdi tiri qaldyrmaımyn, bil muny,
Qalalar men aýyldaryńdy tapsyram otqa bir kúni (149-b.)
* * *
Áskerińmen, batyldyqpen, oıyńmenen eń izgi,
Jaýlap alam dep tursyń ba kókte turǵan juldyzdy (150-b.)
* * *
Patsha júregi jumsaq tartyp danyshpannyń sózinen,
Qyzǵaldaqtaı gúldep ketti bilimi men sezimnen (156-b.)
* * *
Qazaq eliniń bar óńirlerinde, ásirese Qaraǵandy, Jezqazǵan (qazirgi Ulytaý oblysy), Pavlodar, Abaı oblysy, Shyǵys Qazaqstan óńirlerinde Shyńǵyz han jáne onyń áýletine qatysty artefakttar áli de jetkilikti.
Semeı men Abaı aýdanyndaǵy Qaraýyldyń orta sheninde Orda taýy bar.
Orda degen Astana degen sekildi memlekettiń ortalyǵy. Sirá, ol Aq Ordanyń bir astanasy bolsa kerek (arnaıy zerttegen jón). Aq Ordanyń hany Baıan han bolǵan (Yrys hannyń urpaǵynyń biri). Ol kezde Yrys hannyń urpaqtary qaı jerdi meken etsem dese, bar bılik qolda, sonda Baıan han qazirgi Baıanaýyldy tańdasa kerek, sodan han meken etken jer Baıanaýyl atanyp ketken.
Shyńǵyz hannyń aq Ertis boıyn jaılap, kóship-qonyp júrgeni tarıhı shyndyq.
Qazirgi Abaı oblysynda Shyńǵyz esimimen atalatyn taý bar, ol týraly hakim Abaı bylaı deıdi. «Shyńǵyz hanǵa qazaqtar «Qutty bolsynǵa barypty. Biraq qaı jerde bolǵany maǵlum emes, súıtse de osy Shyńǵyz taýynda, ásker Qaraýyl ózeniniń boıynda jatyp, on eki rýdan on eki kisi «Han» degen úlken bıiktiń basynda, aq kıizge Shyńǵyzdy otyrǵyzyp, han kótergen deıdi. Taýynyń Shyńǵyz atalyp, bıigi han atalmaq sebebi de sol bolsa kerek» (Abaı. 2-tom. Almaty: «Jazýshy», 1995, 223-b.).
Shákárim qajy bul 1203 jyly bolsa kerek deıdi (655-b.).
Shyńǵyz taýlarynan ári týra tartsańyz aldyńyzdan qazirgi Ulytaý oblysy ashylady. Atqa kúndik jol. Nege bul ólke Shyńǵyz handy, onyń jaýynger urpaqtaryn qyzyqtyrdy. Jezqazǵanda ne kóp jez, temir kóp. Ol zamanda jez, temir alatyn rýdalar jer betine jaqyn bolatyn. Ol jerde jez, temir óndirisi jolǵa qoıylǵan. Aıtalyq, Batý han júzdegen myń áskermen Batysqa joryqqa attanǵanda, ár sarbazdyń qolyndaǵy qylyshy men naızasyn esepteseńiz qansha tonna jez, temir kerek edi. Sonyń bári – Jezqazǵanda. Sol sebepti Joshy kesenesi, árıne, ákesi Shyńǵyz hannyń nusqaýymen salynǵan, ol onda Alasha han kesenesinde kim jatyr degenge kelsek, jaqsylap oılanǵan jón.
Alasha han kesenesi Joshy han kesenesine qaraǵanda bertińgi jáne asqaq.
Bireýler ýáj aıtady, bul Joshy hannyń urpaqtarynyń birine arnalǵan dep. Múldem kelisýge bolmaıdy.
Joshy han ǵımaratynan asqan kesene salynbaıdy, salynsa tek biraq adamǵa – ákesi Shyńǵyz hanǵa.
Shyńǵyz han balasy Joshydan jeti aıdan keıin qaza boldy degen derek bar.
Olaı bolsa, ákesiniń súıikti tuńǵysh balasy Joshynyń qasyna jerleý qajet degen sheshimniń nege ómirsheń bolmaýy kerek.
Nege Shyńǵyz hanǵa ata-babasy, ári balasy jatqan jerden jyraq jer izdelýi kerek. Taza aqylǵa syıymsyz jaı.
* * *
Shyńǵyz hannyń jerlenýi týraly jurt aýzynda ańyz bar. Ańyz boıynsha Shyńǵyz han urpaqtaryna ósıet aıtypty.
– Meni tereńge jerleńder, ústinen at aıdatyp tegisteńder.
Eshkim bilmesin dep, urpaqtary solaı jasaǵan shyǵar, biraq álemdi bılegen Shyńǵyz han osylaısha qara jerge «jutylyp» ketýi múmkin be? Joq.
Ol danyshpan adam, ózi ótkenmen sońynan sóz qaldyrdy. Ol sóz ózi jaýǵa shapqandaǵy qýat beretin urany – Alash.
Uran sóz hanǵa aınaldy. Alasha han mazary osylaısha ómirge keldi.
Shyńǵyz han Alasha han kesenesi túbinde, tereńde me, álde oń, ne sol baǵyttarynda ma? Ony sezimtal quralǵymen keler urpaq izdep tabady. Sebebi Shyńǵyz hannyń mýmııalanǵan denesi qurt-qumyrsqa júrmeıtin mıneraldar ishinde qaz-qalpynda jatýy qısynǵa keletin shyndyq. Shyńǵyz han Alasha han kesenesinde jerlengen degen boljamdy tuńǵysh aıtqan, osy óńirdi jetik biletin akademık Qanysh Sátbaev.
Alasha han kesenesin muqııat zertteseńiz, onyń kóp jyldar, ǵasyrlar boıy kúzetilip kelgen «áskerı qamal» ekenine kózińiz jetedi.
Buǵan qosarym sol Jezqazǵanda Han Ordasy dep atalatyn qamal-qorǵan bolǵan, qazir orny bar. Uly taý degen qulaǵymyzǵa sińisti bolyp ketti, onyń ústine qazir bul jerde Uly dep ataıtyndaı taý joq. Alataý nemese Han Táńirindeı. Jezqazǵandaǵy taý taý emes, qyrat, tegi Ulyq taq bolsa kerek.
Han Ordasynda barlyq handar Ulyqtalǵan, sońǵysy – Kenesary han. Nege bar handar sol óńirde ulyqtalady degen saýal týady. Jaýaby, olar biledi osy óńirde, naqtyly qaı jer dep aıta almaımyn, kókeleri Shyńǵyz han jerlengen. Tegi Alasha han kesenesi tóńiregi.
Anyǵynda bul óńirdiń durys atalýy Ulytaý emes Ulyqtaý óńiri degen pikirdemin. Han Ordasynyń orny bar, ony jergilikti mamandar týrıst bolyp barǵandarǵa kórsetedi. Kezinde jan-jaǵy bıik dýaldarmen jáne sýmen qorshalǵan. Sol jerden bastalatyn tegis alqapta Quryltaılar ótetin.
P.S. Rashıd ad-dınniń «Jamıǵ at-taýarıh» eńbegi týraly sózime, Ulytaý dep atalatyn Jezqazǵan óńiri týraly bir pikirimdi qospaqpyn.
Jezqazǵan óńirindegi (qazirgi Ulytaý oblysy) Joshy hanǵa kesene tegi HIII ǵasyrda salynsa kerek. Aıtarym, kesene qundylyǵy «Jamıǵ at-taýarıhpen» para-par desem artyq aıtqandyq emes.
Joshy kesenesi tasqa túsken – mátin. Oqysań, bul Joshynyń tarıhta bolǵany týraly qujat.
Joshy – Shyńǵyz hannyń úlken balasy. Talantty qolbasshy.
Qazaq handarynyń báriniń babasy. Joshy túriktiń muǵul tarmaǵyna jatatyn qııat taıpasynan shyqqan.
О́temis qajy «Shyńǵyz-name» shyǵarmasynda Joshy han Ulyq taqqa jetti degen málimet bar (18 b). Bul Ulytaýdyń burynǵy atalýy.
Ulyq taq pen Ulytaý týraly maman, tarıhshy, tilshiler zertteýler jasaǵany durys bolar edi.
Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev 2021 jyly «Joshy ulysyn zertteý ǵylymı ınstıtýtyn» ashty. Quptarlyq jaǵdaı.
Joshy qazaq handarynyń (qazaqtardyń) babasy bolsa, onyń ákesiniń qazaq halqyna qandaı bótendigi bar. Eger másele osylaı bolsa, Joshynyń ákesi Shyńǵyz hannan irgemizdi nege aýlaq salamyz. Balasy jaqyn, ákesi bóten, olaı sharýa bitpeıdi.
Tól tarıhymyzda, siz qalaısyz ba, qalamaısyz ba, álemdik memleket qurýshy Shyńǵyz han tulǵasy asqaqtap tur emes pe?
Ǵarıfolla ESIM,
akademık, jazýshy
