Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
96 jastaǵy Raısa Orazalyqyzy Jandosovamen kezdesý barysynda, óńeshimizge óksik tyǵylyp, boıymyzdy ókinish sezimi bıledi.
Apamyz áli de tyń, kúni búginge deıin ózi jazyp, oqı alady. Adam aıtsa nanǵysyz, sol kezdegi jazalaý tásilderi Jandosovtardy da sharpyǵan eken. Jandosovtar áýletiniń ákesi – Qıqym ata. Sheshesi – Dármen ana alty qursaq kótergen. Uldary – Oraz, Oraztaı, Orazaly, Músiráli, eki qyz – Baný men Merýana.
Raısa apamyzdyń aıtýynsha, ákesi Orazaly Jandosov 1904 jyly dúnıege kelgen. Sharýaǵa beıim, tııanaqty bolyp ósedi. Máskeýdegi geologııalyq barlaý ınstıtýtyna oqýǵa túsip 1933 jyly joǵary deńgeıde bitirip shyǵady. Qaskeleń taýynan, Brıchmýlla degen jer men Tekeliden qorǵasyn qoryn tabady.
1935 jyly Tekeliden ken orny ashylǵanda, Orazaly Jandosov dırektor bolyp taǵaıyndalady. Ol Tekelide basshylyq qyzmette kóp otyrmaıdy, sebebi ulttyq múddeni oılaǵan azamattar «halyq jaýy» retinde sottalyp, aldyńǵylary atý jazasyna kesilip jatqan kez edi.
Raısa apaı: «Ákem Orazalynyń ustalýy Oraz kókemniń qasynda kóp júrgendigi, birdi-ekili jerde sóılegen sózderinen bolar», dep tereń kúrsindi áńgime arasynda.
Rasynda Orazalynyń ustalýy Oraz Jandosovtyń túrmege jabylýymen sáıkes keledi. Jandosov bolǵany úshin Orazaly túrmege jabylsa, baýyry Oraztaı Jandosovty jumystan shettetip, soǵysqa alyp ketedi. Al Músiráli Jandosov on jyl túrmege qamalady.
Orazalyny 1 shilde kúni NKVD qyzmetkerleri áketken soń, onyń jubaıy Fatıma men balalaryna ómir súrý qıyndaıdy. Keıinnen «halyq jaýynyń otbasy» degen aıdar taǵylyp, qyspaqqa alynady. Apamyzdyń aıtýynsha, Orazaly Jandosovtyń 4 bólmeli úlken páterinen otbasyn qýyp shyǵady. Fatıma óziniń kúsh-jigerimen balalaryn asyrap, bir bólmeli páterdi panalaıdy.
Ákeleri túrmege qamalǵanda, Fatıma eki qyzy jáne bir ulymen qoǵamnan zańdy túrde oqshaýlanyp qalady. Úlken qyzy, ıaǵnı biz suhbattasyp otyrǵan Raısa apamyz 9 jasta, Melsý 4 jasta, Erlım atty kenje uly tipten bir jasqa da tolmaǵan. «Halyq jaýynyń balalary» degen aıyp taǵylyp, talaı jerden shettetý kórdik. Mektepte oqyǵanymyzda ózimizdiń dos bolyp júrgen balalar túrtpektep, talaı jaman aıyptar taǵylyp, teris aınalyp ketti. Keıin joǵary bilim alýǵa zorǵa jettik», dep Raısa apamyz zulmatty kúnderdi esine alǵan edi.
Apamyzdyń aıtýynsha, qýǵyn kórgen otbasy Jandosovtardyń atylǵany týraly 1957 jyly «aqtaldy» degen hat kelgende ǵana bir-aq bilgen. Sol kúnge deıin Jandosovtardy aıdaýda júr dep aıtqan eken. Biraq otbasyna bergen anyqtamada «júrek talmasynan qaıtys boldy» delingen. «1957 jyly ákemiz aqtalyp, kózimiz ashyldy. Bizge qaı jaǵynan bolsyn esik ashylyp, maqsatymyz oryndaldy. Aǵamyz Oraz ben ákemiz Orazaly 1938 jyly atylǵan eken. Ony biz 1957 jylǵa deıin bilmeppiz. Sorly anamyz úmittenip «keledi» dep júrgeninde, ákemizdiń aqtalǵan qaǵazy jetip, bárimiz bir jaǵy qýanyp jatsaq, ekinshi jaǵynan qulaǵymyzǵa sýyq habar tıip, sol kezde bárimizdiń jylaǵanymyz áli esimde. Ol ol ma, kóp uzamaı anamyzdan aıyrylyp qaldyq. 20 jyl kórgen qorlyǵynan densaýlyqtan aıyrylyp, oǵan ákemiz ben Oraz aǵanyń atyldy degen habary qosylyp, anamyzdyń túbine jetti», deıdi.
Endi tutas otbasy kórgen qıyndyq Raısa Orazalyqyzyn da aınalyp ótpeıdi. Qaıda barsa da «halyq jaýynyń urpaǵy» degen mór aldynan kóldeneń shyǵa beredi. Basynda dáriger bolǵysy kelgen apamyz joǵarǵy oqý ornyna túse almaı júrgeninde, janashyrlarynyń keńesimen jańadan ashylǵan qyzdar ınstıtýtyna emtıhan tapsyryp kóredi. Kileń bestik alyp, oqýǵa túskenderdiń tizimine ilikpeı qalady. Instıtýt dırektory «bul ınstıtýtqa «halyq jaýynyń» qyzyn oqýǵa almaımyn» dep ashyǵyn aıtady. Kóńili túsken Raısa apamyz týysy (ol kezde QazGÝ-de oqıtyn) Balǵabek Qydyrbekulyna baryp, sherin tarqatady. Bar qaıǵysyn túsingen bolashaq belgili tulǵa «Raısa, sen jylama, Ortalyq komıtetke bar. Ol jerde joǵarǵy oqý oryndarynyń jetekshisi otyrady. Soǵan jaǵdaıyńdy aıtsań, túsinedi», dep jol kórsetedi. Onda qyzmette orys áıel eken. Ol da «halyq jaýynyń qyzdaryn qazir ala almaımyz, biraq bolashaqta alyp qalarmyz» dep shyǵaryp salady. Erteńine ınstıtýtqa barsa, tizimge qalammen jazyp, qosyp qoıypty.
Raısa ınstıtýtty joǵary baǵamen támamdaıdy. Oqýdy bitirgende álgi «aıdary» alynbaǵan bolatyn. Kýrstastaryna jumysqa ornalasýǵa joldama berilip jatqan kezde, ol taǵy da «sybaǵadan» qaǵylady.
Aqyry meıirimdi adamdardyń yqpalymen mektepke alynyp, muǵalimdik qyzmette júrip, óziniń bilimdiligi men eńbekqorlyǵyn dáleldeıdi.
«Oraz aǵa júregi taza, jurtqa tek jaqsylyq tilep, qolynan kelgenin aıamaıtyn. Qandaı qyzmette júrgenin, qalaı jumys istep júrgenin ol kezde naqty túsinbeıtinmin. Biraq úı ishinde tek óz otbasyna ǵana emes, barlyq týysqa, balaǵa qamqor bolatyn. Joldastarynyń arasynda da minezi óte jumsaq, jyly edi. Ákemiz Tekelige jumysqa barǵanda bizge baspana beretinin aıtty. Oǵan deıin dalada qalmasyn dep, bizdi (ol kezde inim áli týmaǵan) Oraz aǵa men Fatıma jeńeshemiz óz úılerine jatqyzdy» dep aǵasy men jeńgesinen kórgen jan jylýyn erekshe tebirenispen eske aldy.
Jubaıy Fatıma túrmege kezdesýge kelgende, Orazaly oǵan ymdap túsindirip, qalaı jazalap jatqanyn jetkizedi. Iаǵnı tyrnaqtyń astyna ıne júgirtip, oryndyqqa otyrǵyzyp, bir jylǵa jýyq basynan sý tamshylatyp, azaptyń nebir túrin kórsetken. Apamyzdyń estýinshe, Dzerjınskıı kóshesindegi NKVD ǵımaratynda atyp, Jańalyqtaǵy beıitten jer qazyp, atylǵandardy kóme salǵan eken.
1957 jyly Jandosovtar aqtalǵannan keıin «Men Oraz Jandosovpyn», «Orazaly Jandosovpyn» dep kelgender kóbeıedi. Biraq olarǵa birneshe suraq qoısa, qashyp ketedi eken. «Oraz aǵa men Fatıma jeńgemizdiń Edige, Sanjar, Anrı atty uly bolatyn. Kenjesi Anrıdi biz Anık dep erkeletetin edik. Oraz aǵam óz qyzy bolmaǵan soń ákemnen meni suraıtyn. Ákem aǵasynyń da sózin qımaı, meni de qımaı júrgeninde, álgi aty jaman zobalań bastalyp, úlgere almaı qaldy. Ekeýi de ustalyp ketti», dep Raısa Orazalyqyzy ótken kúnderdi esine aldy.
Oraz Jandosovtyń Edige esimdi uly tym erterek dúnıeden ótedi. Sanjar Jandosov Raısa apamyzben óte jaqsy baılanysta bolǵan eken. Sanjardyń Raısa apasyna arnaǵan óleń joldary qurmetiniń erekshe ekenin kórsetedi.
Raısa apa Orazdyń kenje uly Anrımen dúnıeden ozǵansha óte jaqsy qarym-qatynasta bolǵandaryn aıtty. Eń sońǵy kezdeskeninde Anrı «Raısa, biz Mogıkannyń sońǵy tuıaǵymyz ǵoı, sondyqtan bir-birimizge jaqyn bolyp, uzaq ómir súrýimiz kerek» dep aıtqan eken.
Qanat ALTYNBEK,
Ulttyq kitaphanasy ǵylymı-ádistemelik qyzmetiniń mamany
