Akademık M.H.Asylbektiń ǵylymı zertteý izdenisteriniń basty baǵyty «HIH ǵasyrdyń 2-jartysy men HH ǵasyrdaǵy Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası jaǵdaıy men demografııasynyń damý prosesteri» taqyrybyn zertteýmen baılanysty boldy. Sonyń ishinde ǵalym zertteýleriniń iri shoǵyry ulttyq jumysshy tabynyń qalyptasýy, óndiristendirý úderisterin zertteý taqyryptaryna arnaıdy. Onyń Qazaqstanda temirjoldyń damýyna, Qazaqstan temir jol mamandarynyń qalyptasýy men damýyna, tulǵatanýǵa (ulttyq ıntellıgensııanyń taǵdyry), demografııalyq damýyna qatysty qundy eńbekteri jaryqqa shyqty. Bul taqyryptardy zertteý otandyq ǵylymnyń HH ǵasyrdaǵy Qazaqstannyń etno-demografııalyq jáne áleýmettik-mádenı qurylymyn taldaýmen, qalalarynyń qalyptasýy, damýymen tyǵyz baılanysta qarastyrylyp otyrdy.
Ǵalymnyń 1963 jyly qorǵaǵan «HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basyndaǵy Qazaqstan temir joldarynda jumysshy mamandardyń qalyptasýy» taqyrybyndaǵy dıssertasııasynda, 1973 jyly jarııalanǵan «Qazaqstan temirjolshy kadrlarynyń qalyptasýy jáne damýy (1917-1970 jj.)» monografııasynda Qazaqstandy jedel ındýstrııalandyrýdyń erekshelikteri eksheldi. Elimizdegi paıdaly qazbalarǵa baı aımaqtardy ıgerýdegi kóliktiń, sonyń ishinde temirjoldyń, onyń qala men aýyldy, ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵyn baılanystyrýdaǵy orny ashyldy. Monografııada temirjolshy mamandardy qalyptastyrýdyń eń basty kezeńderi, áleýmettik kózderi men ony tolyqtyrý joldary, 1920-1930 jyldardaǵy jumyssyzdyqqa qarsy kúres, Túrksib, Transqazaqstan magıstraliniń (Petropavl – Kókshetaý, Kókshetaý – Aqmola, Aqmola – Qaraǵandy jáne t.b.) bólimsheleri men basqa da temirjol tarmaqtarynyń qurylysy men paıdalaný jumysyna qazaq sharýalaryn, birinshi kezekte syrtqa ketkenderdi tartýdyń erekshelikteri, jynysy, jasy, eńbek ótili, bilim deńgeıiniń sandyq jáne sapalyq dınamıkasy zertteldi. Onyń ishinde temirjol kóliginde kóbirek shoǵyrlanǵan ulttyq mamandarǵa nazar aýdaryldy. 1974 jyly «Qazaqstan temirjolshy mamandarynyń qalyptasýy jáne damýy (1917-1970 jj.)» taqyrybynda tarıh ǵylymdarynyń doktorlyǵy dárejesin alý úshin dıssertasııasyn qorǵap shyqty.
Málik-Aıdar Hantemiruly maman jumysshylar qatarynda qazaqtar úlesiniń tómendigin, qazaqstandyq mamandar qatarynda kóshi-qon úderisiniń nátıjesinde syrttan kelgen ózge etnos ókilderiniń úlesiniń basym ekendigin baıqap, bul máseleniń tarıhı demografııalyq taldanýynyń mańyzdylyǵyn túsinip, tarıh ǵylymynyń «aqtańdaq», ashylmaǵan tusyn dóp kóre bildi. Bul onyń tarıhı demografııa salasyndaǵy zertteýler júrgizýdi bastaýyna negiz boldy. Keńes dáýirinde, ásirese 1920 jyldyń ekinshi jartysynan bastap Qazaqstan tarıhı demografııasy máseleleri jóninde edáýir zertteýler jaryq kórdi, biraq 1937 jyly Búkilodaqtyq sanaq keńes ókimeti basshylarynyń halyq sanynyń kúrt ósýi týraly boljamyn aqtamaǵan soń, keńes odaǵy boıynsha turǵyndardyń demografııalyq málimetterine resmı tyıym salyndy deýge bolady. Keńestik ıdeologııa barlyq ulttyń teńdigi men ózin-ózi bıleý (óz aldyna memleket quryp, bólinip shyqqanǵa deıin) quqyǵy ashyq jarııalanǵanymen, kóp respýblıkalardaǵy jergilikti halyqtyń azaıyp ketýi, Sibir men Qıyr Shyǵystaǵy ondaǵan ulttyń joǵalyp ketýi, 1917-1923 jyldar, 1921-1922 jyldar, ásirese 1931-1933 jyldardaǵy asharshylyq sebepterin, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy adam shyǵyny aıtylmady. Tarıhı demografııalyq baǵyttaǵy zertteýler júrgizilmedi. Soǵan qaramastan, osy kezderi jarııalanǵan B.Súleımenov, P.Galýzo jáne basqa belgili tarıhshylardyń eńbekterinde 1917 jyly revolıýsııaǵa deıingi Qazaqstan halqynyń sany men quramy jáne terrıtorııalyq ornalasýy jóninde málimetter keltirilgenin Málik Hantemiruly árdaıym aıtyp otyrdy. 1970-1980 jyldary tarıhı demografııa ǵylymy toqyraýdan birtindep shyǵa bastady. 1980 jj. N.Bekmahanovanyń eki monografııasy men N.Alekseenkonyń kitaby jaryq kórdi. Bul eńbekterde Qazaqstan halqynyń 1917 jyly revolıýsııaǵa deıingi etnodemografııalyq damýy men kóshi-qon úderisteri qarastyrylady. Biraq tarıhı demografııa máselelerin qamtyǵan zertteýler áli de shekteýli boldy.
80-jyldary Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty ǵalymdarynyń zertteýlerinde qazaq halqynyń quramynda bolǵan ózgerister qylań bere bastady. Mysaly, 1983 jyly qazan aıynda «Kommýnıstik qurylys tarıhy» bóliminiń aty «Qazaqstannyń ındýstrıaldyq damýy jáne jumysshy taby tarıhy» dep ózgertiledi. 1985 jyly bólim qyzmetkerleri M.H.Asylbek pen B.Ábishevanyń jetekshiligimen «Keńestik Qazaqstannyń ındýstrıaldyq damýy jáne jumysshy tabynyń ósýi» taqyryby boıynsha zertteý aıaqtaldy. Zertteý barysynda jumysshy tabynyń quramyndaǵy sandyq jáne sapalyq ózgerister de qarastyrylǵan bolatyn. Sodan keıin 1989-1991 jyldary «Qazaqstan transportynyń damýy jáne onyń jumysshy mamandarynyń ósýi (1917-1985 jyldar)» atty josparly taqyrypty (jetekshisi M.H.Asylbek) oryndaý barysynda qazaq halqynyń basynan ótkizgen qaıǵyly sátterdiń nátıjesi taǵy da anyq kórinis tapty.
1980 jyldyń ekinshi jartysynan bastap, bólim qyzmetkerleriniń bir toby ǵylymı zertteý baǵytyn Qazaqstan halqynyń áleýmettik-demografııalyq damýyn zertteýge burdy. Málik Hantemirulynyń tikeleı basshylyǵymen halyqtaný salasyndaǵy seńdi buzarlyqtaı zertteý jumysy júrgizildi. M.H.Asylbek pen Á.Ǵalıdiń «Qazaqstandaǵy áleýmettik-demografııalyq prosester (1917-1980 jyldar)» (Almaty, 1991 jyly) monografııasy qoǵamdyq ǵylymdardyń keńes zamanynda qatty ıdeologııalyq tegeýrinde bolǵan salasy tarıhı demografııaǵa betburys ákeldi. Bul eńbekte elimizdiń áleýmettik-demografııalyq damýy keń kólemdi áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası ózgerister negizinde alǵash ret qarastyryldy. Qazirgi kezde Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń tarıhı zertteý salasynyń biri bolyp otyrǵan tarıhı demografııa ǵylymı salasyndaǵy zertteý jumystarynyń jalǵasýy Málik aǵamyzdyń óndiristendirý men jumysshy mamandardyń qalyptasý tarıhyn zertteý barysyndaǵy ǵylymı qyzmetimen tyǵyz baılanysty ekenin aıta ketken abzal.
1991 jyldan bastap Qazaqstannyń shynaıy tarıhı damýyn zertteýdiń mańyzdylyǵyna baılanysty Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń «Qazaqstannyń ındýstrıaldyq damýy men jumysshy tabynyń tarıhy» bóliminiń aty ózgertilip, «Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq problemalary tarıhy» bólimi dep ataldy. 1991-1993 jyldary bólim qyzmetkerleriniń bir toby tarıhı demografııa salasy boıynsha, M.H.Asylbektiń jetekshiligimen «Qazaqstan halqynyń áleýmettik jáne ulttyq quramyndaǵy ózgerister (1917-1989) jyldary» taqyrybynda zertteý jumysyn júrgizdi. Negizgi ǵylymı nátıjeleri: alǵash ret Qazaqstan halqynyń áleýmettik quramy men ulttyq qurylymyndaǵy uzaq merzimdegi ózgerisi kórsetildi. Zertteýlerde, ásirese ótpeli kezeńdegi áleýmettik-ekonomıkalyq qaıta qurýlardyń nátıjelerine basa nazar aýdaryldy.
Málik Hantemirulynyń ǵylymı shyǵarmashylyǵyn taldaǵan saıyn, «Asqar taý alystaǵan saıyn bıikteı beredi» degendeı, onyń ǵylymı, tálim-tárbıelik muralarynyń mańyzy men ómirsheńdigin erekshe sezinemiz. Shákirtterimen áńgime barysynda akademık tarıh ǵylymynyń búgingi jaǵdaıyn, ózekti máselelerin, zerttelýindegi kemshin tustaryn aıta otyryp, máselelerdiń jan-jaqty qyrlary men keıbir teorııalyq-metodologııalyq tustaryn únemi aıtyp otyratyn, ol oılar birtindep iri ǵylymı tujyrymdarǵa aınalatyn.
M.H.Asylbek Qazaqstannyń kórnekti ǵalymdary men saıası qaıratkerleriniń eńbekterine úlken qurmetpen qarap, olardyń qyzmetteri men ǵylymı murasyna kóńil bóldi. Onyń jetekshiligimen jáne tikeleı qatysýymen qazaqtyń kórnekti qaıratkerleri Á.Bókeıhan, M.Tynyshbaev, T.Rysqulov, ǵalym-ustaz S.Tolybekov, A.Pankratova, P.Galýzo, A.Núsipbekov, B.Súleımenov, G.Dahshleıger, S.Tájibaev, M.Qozybaev syndy qaıratkerlerdiń qyzmetine qatysty jumystar jaryq kórdi. Tulǵataný máselelerine baılanysty eńbekteriniń mańyzdylyǵy sonda, ol tarıh ǵylymyndaǵy iri tulǵalarǵa qatysty «Keıingi táýelsizdik jyldary ishinde qalyptasa bastaǵan jańa saıası-ǵylymı kózqarastardyń qatal da ádil deńgeıinen úńile qaraǵannyń ózinde birneshe aǵa býyn tarıhshy ǵalymdarymyzdyń halyq basynan ótken qıly-qıly zamandardy, dáýirler men kezeńderdi, shym-shytyryq oqıǵalar men ózgeristerdi zertteýde qyrýar eńbek etip, óshpes mura qaldyrǵandyǵyna kózimiz jetedi» degen tujyrymdy ustanyp, óz maqalalarynda árbir tulǵanyń erekshelikterin naqty kórsetip otyrdy.
Mysaly, M.H.Asylbek óziniń ustazy Begejan Súleımenovtiń tarıh ǵylymy salasyna kelgenge deıingi ómirine taldaý jasap, jekeshe turǵan kúrdeli másele retinde – 1950 jyldyń basynda Máskeý men Qazaqstanda, ásirese Almatyda, tarıhshy jáne ádebıetshiler qaýymynda oryn alyp, órlep, shekten shyqqan, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor M.Vıatkınniń redaksııasymen shyqqan E.Bekmahanovtyń «Kazahstan v 20-40 gody HIH veka» degen monografııasynda zerttelgen Kenesary Qasymov bastaǵan qazaqtardyń ult-azattyq qozǵalysy týraly aıtys-tartysqa B.Súleımenovtiń qatysy týraly pikirine keleıik. Ol «E.Bekmahanovtyń eń qatań ári turaqty synshylarynyń biri bolǵan B.Súleımenov, onyń tym ótkirligine qaramastan, Kenesary qozǵalysyn reaksııalyq, feodaldyq-monarhııalyq emes, kerisinshe otarlaýǵa qarsy, stıhııalyq dep sanady» dep atap kórsetedi. Árbir adam – óz zamanynyń perzenti. Keńestik ıdeologııalyq, quqyqtyq qysym jaǵdaıynda B.Súleımenovtiń mundaı pikirdi jarııalaýy úlken erlikti qajet etetinin kórsetip, onyń tulǵalyq beınesine nazar aýdartady, bolashaq zertteýlerge ózek bolatyn máselelerdi belgileıdi: «Osy jerde saýal týyndaıdy: bul qalaısha, E.Bekmahanovty «áshkereledi», biraq B.Súleımenovti odan erte tutqyndap, sońynan bosatty. Qazaqstannyń eki asa iri keńestik tarıhshylarynyń taǵdyrlaryndaǵy osy aıtarlyqtaı fakt anaǵurlym baısaldy jáne arnaıy zertteýlerdi qajet etedi, dep oılaımyn. Biz óz tarapymyzdan, B.Súleımenovtiń 1951-1952 jyldary áshkereleýshilerge, sonyń ishinde J.Shaıahmetov basqarǵan Qazaqstan Kompartııasynyń OK basshylyǵyna qarsy áreketteri men sóılegen sózderi munda basty ról atqardy, – dep esepteımiz – E.Bekmahanovpen esep aıyrysý úshin, birinshi kezekte olarǵa B.Súleımenovti qoǵamnan oqshaýlaý qajet boldy» dep óz pikirimen bólisken bolatyn.
«Men Qazaqstan tarıhy úıirmesine qatysyp, B.Súleımenovpen, V.Shahmatovpen, E.Bekmahanovpen aralasa bastadym. Stýdentter konferensııasynda baıandamalar jasadym. Kóp keshikpeı, 1950 jyly 26 jeltoqsanda «Pravda» gazetinde «Za marksıstko-lenınskoe osveshenıe voprosov ıstorıı Kazahstana» degen úlken maqala (avtorlary: H.Aıdarova, Iаkýnın, T.Shoıynbaev) jarııalandy da, respýblıkada, ásirese Ǵylym akademııasy men ýnıversıtette, onyń ishinde tarıhshylar arasynda aıtys-tartys bastaldy. «Ultshyldardy» áshkereleý, qýǵyn-súrginge salý naýqany bastaldy. Akademııa prezıdenti Q.Sátbaev, ýnıversıtet rektory T.Tájibaev, t.b. ornynan tústi. M.Áýezov Máskeýge ketip, bas saýǵalady. Tarıhshylardan aldymen B.Súleımenov, sodan soń E. Bekmahanov 25 jylǵa sottalyp, jer aýdaryldy. Ýnıversıtettegi stýdentterdi qýdalaý júrip jatty, keıbireýleri oqýdan shyǵarylyp, sottaldy. Ýnıversıtet komsomol komıteti hatshysy S.Jaqypbekov ornynan alyndy. Barlyq naýqan Kenesary Qasymov bastaǵan Ult-azattyq qozǵalysyna keri baǵa berip, reaksııalyq-monarhııalyq kóterilis dep sanaý baǵytynda júrdi. Men de bul qýǵynnan tys qalmadym. «Ultshyl» dep, ýnıversıtet komsomol komıteti qatań sógis berdi. Partııa tarıhy mamandyǵynan Keńes odaǵy tarıhyna aýystyrdy, tipti Qazaqstan tarıhyna da jibermedi. Bul 1950-1953 jyldary qazaq ǵylymy men bilimine qııanat jasalǵan qaıǵyly da, qasiretti de jyldar edi», dep eske alǵany esimizde.
Akademık M.H.Asylbek: «Meniń baılyǵym – shákirtterim. Tarıh ǵylymyn damytý úshin shynaıy pikirtalas óte qajet, bul pikirtalasta naqty, dáleldi, jańa derekter men ádebıetke súıenip pikir aıtý – úlken ǵylym joly. Burynǵy tujyrymyń qate bolsa, odan ashyqtan-ashyq bas tartyp, sebepterin túsindirý kerek. Pikirtalasta jeke basqa tıisýden, asyǵys tujyrym jasaýdan aýlaq bolǵan jón. Ǵylym joly taza, ádil bolýy kerek», dep otyratyn. Akademık ulttyq múddeni óziniń de, shákirtteriniń de negizgi maqsatyna aınaldyra bildi. Ol 50 ǵylym kandıdatyn, 13 ǵylym doktoryn daıyndady. 15 monografııa, 346 ǵylymı eńbek jarııalady. 5 tomdyq «Qazaq SSR tarıhy», 5 tomdyq «Qazaqstan tarıhy», «Qazaqstan tarıhy. Ocherk», «Istorııa rabochego klassa Sovetskogo Kazahstana» ekitomdyq jáne taǵy basqa da kúrdeli eńbekterdi jazýǵa belsene aralasty.
Tarlanboz tarıhshynyń zertteýleri búgingi jáne bolashaqtaǵy tarıhshylardyń rýhanı oljasy dep bilemiz.
Aıjamal Qudaıbergenova,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory
