Tarıf

Ondaǵy kórsetkishterdiń kóterilmeıtin jolyn izdeý kerek Aqtaýda qalany sýmen, jylýmen qamtamasyz etip, aǵyndy sýlardy bólý jáne tazalaý qyzmetin atqaratyn «Kaspıı jylý-sý arnasy» atty kásiporyn bar. Atalmysh memlekettik kommýnaldyq kásiporyn tabıǵı monopolııalar jáne retteletin naryqtar týraly zańǵa sáıkes qyzmet etedi. 2014 jyldyń 24 jeltoqsanynda kásiporynnyń jınalysyna qatysqan edim, jınalystan tóbeden jaı túskendeı «jańalyqtardy» arqalap shyqtym... Kásiporyn jýyq arada ózi kórsetetin qyzmet túrlerine baǵany sharyqtatýdy kózdep otyr. Aıtalyq, buǵan deıin 49,89 teńge bolyp kelgen aýyz sý tasymaly endi 114,61 teńgege, tehnıkalyq sý 30,42 teńgeden 92,92 teńgege, ys­tyq sý 49,09 teńgeden 148,50 teń­gege kóterilse, sý bólý 45,7 teń­ge­den 98,17 teńgege, jylý energııasy 536,75 teńgeden 1016,59 teńgege deıin joǵarylamaq. Talaı jyldardyń tájirıbesin jıǵan ınjener retinde qalanyń ınjenerlik jelileri 86 paıyzǵa eskirgenin jaqsy bilemin. Turǵyndar sany arta túsken aımaqta bul jeli­ler tutyný qajetin óteýde syr al­dyratyny da belgili. Biraq, kásip­orynnyń jumysyn qoldaý­dyń sharalaryn, moraldyq qorǵaýdy jeke tutynýshylar esebinen tarıfterdi kóterý arqyly iske asyrý durys pa? Qazirgi tańda kiris kólemi 1474135 myń teńgeni qurap otyr­ǵan kásiporyn tarıfterdi kóterý arqyly 2745740 myń teńgege deıin kiris keltirýdi, sol arqyly belshesinen batqan shyǵynnan shyǵý­dy kózdeıdi jáne bul kór­set­kishti monopolııaǵa qarsy agent­tiktiń kelisimimen júzege asyr­­maq. Al, turǵyndarmen keli­sim qaıda? Mańǵystaý munaıly óńir bolǵanmen, halyqtyń bári mu­naıshy emes jáne munaıshy bolýy mindetti de emes. Sondyqtan, ár nár­sede halyqtyń qaltasymen sanas­qan jón bolar dep oılaımyz. Mańǵystaý – shóldi aımaq. Osyǵan oraı kezinde Keńes odaǵy 30 paıyz sýsyzdyq, 40 paıyz aýa raıynyń qolaısyzdyǵyn jeńildetý úshin tólemaqylar bólgen bolatyn. Ol jeńildik Odaq taraǵasyn toqtatyldy. «Sýsyz ómir joq, oǵan tólengen aqsha – adal» degen halyqtyń tózimin atalmysh kásiporyn óz múddesine paıdalanyp otyrǵan joq pa degen oı keledi. Sýsyz aımaqty sýmen qamtýdy halyqtyń qaltasyna qaramaı, óńir ereksheligine baı­lanysty sheshý joldaryn nege qarastyrmasqa? «Kaspıı jylý-sý arnasy» MKK usynǵan málimetter boıynsha, quzyryna 1163 shaqyrym ınjenerlik jeli­ler qaraıtyn kásiporyn úsh jylda jelilerdiń 67,5 shaqyrymyn jóndegen, al jelini túgel jóndeý úshin áli 16 jyl kerek. Mekemeniń tehnıkalyq-jóndeý bazasy nashar, stanoktary, jóndeý bokstary, qoımalary tolyqtaı jańǵyrtýdy qajet etedi, sondaı-aq, jalaqysy az mekemege bilikti mamandar kelmeıdi eken. Jumysty utymdy úılestirý, tıimdi uıymdastyrý kóp keleńsizdiktiń aldyn alatyny belgili. Mekemeniń ótken jyl­dardaǵy jumystaryna qarap «osy tusta olqy túsken» degen jer­­lerdi baıqadyq jáne kásip­oryn usynǵan qaǵazdaǵy esep-qı­saptardy sanamalaı kele, kásip­orynnyń qolda bar qarajatty uqsata almaǵandyǵyn ańǵaramyz. Máselen, óz qarajaty esebinen 232 mln. teńgeni quraıtyn 26 shaqyrym ınjenerlik jelilerdi kúrdeli jóndeý jáne aýystyrý ju­mystaryn jasaǵan, munda 1 metr qubyrdy aýystyrý baǵasy shama­men 9000 teńgeni quraıdy. Sonymen qatar, 24 shaqyrym aǵym­daǵy jóndeý jumystaryn júrgizgen jáne oǵan 213 mıllıon qarjy jumsalǵan. Osy jóndeýde qubyrdyń 1 metrge shaq­qanda baǵasy 8460 teńge qura­ǵan. 2014 jyldyń on aıynda 96 mıllıon teńgeni quraıtyn 7,8 shaqyrym jelini kúrdeli jón­deýden ótkizgen, munda 1 metrge shaqqanda baǵasy 12000 teńge bolady. 9,7 shaqyrym quraıtyn ınjenerlik jelilerdi aǵymdaǵy jóndeýden ótkizgen (1 metrge shaqqanda baǵasy 13400 teńge). Budan aǵymdaǵy jóndeýdiń kúr­deli jóndeýden, jańadan aýys­tyrý­dan qymbatqa shyqqandyǵy baı­qalady. Ekinshiden, bankterden alǵan nesıe esebinen 288 mln. teńgege 8,7 shaqyrym qubyr jeli­lerine jańǵyrtý (1 metr qubyr, shamamen 32000 teńge) júr­gizilgen. 869 mln. teńgege keı­bir shaǵyn aýdandarda kárizdi sorý stansalaryn jańǵyrtýǵa jum­salǵan aqshanyń esebin túsin­dirgen durys bolar edi. 18 mln. teńgege aǵymdy sýlardy tazartýǵa laboratorııalyq jabdyqtar satyp alynǵan, alaıda sý tazalyǵynyń jaqsarǵan sapasyn turǵyndar sezinip jatqan joq. 26 mln. teńgege ekskavator sa­­typ alynǵany jón desek te, 661 dana sý ólsheý quraldaryn 37 mln. teńgege alǵan, sonda ár da­na­­sy 56000 teńgeden bolǵany ma? Ákimdiktiń qarjylandyrýy negi­zinde kerneýli KSS kollektorla­ryn jańǵyrtý, birqatar shaǵyn aýdan­­darda kárizdik jáne sý ótkizý je­li­­lerin aýystyrý jumystaryn júr­­­gizgen. Kásiporyn sońǵy úsh jyl­­da jalpy somasy 364 mln. teń­­ge­ge teh­nıkalarǵa bólshekter sa­­typ alypty. Sol 95 tehnıkany jó­n­­deýge ketken aqshaǵa 150 «GAZel» avtokóligin satyp alýǵa bolar edi... 67,5 shaqyrym qubyrdan metall synyqtaryn tapsyrmaı dalaǵa tókken be? Temir-tersek jınaıtyn oryndarǵa tapsyrsa, ol shamamen 800 mln. teńge qarajatty qurap, mekemeniń qajettilikteri úshin «jyrtyqqa-jamaýǵa» bolar edi. Belden basyp «aıttyq-bit­ti­ge» salmaı, halyqpen sana­syp, osy jumystardyń jasalýynyń qymbat-arzanyn ekono­m­ıst mamandar tekserip, haly­qqa túsin­dir­se durys bol­ǵan bolar edi. Son­daı-aq, jabdyq­tar­­dyń kónerýi, kóptegen tutyný­shy­lar­dyń bereshek qaryzyn ótemeýi, kásip­ornnyń shyǵynǵa otyrýy nelikten qarapaıym turǵyndar esebinen túgendelýi tıis. Ishpeı-jemeı, qolyna túsken qarjysyn aldymen kommýnaldyq tólemderdi tóleı­tin turǵyndar, ne úshin ózge­ler úshin jaza tartýy kerek? Meke­me bólingen qarjyny únem­dep, or­ny­men jumsasa, tender­diń tal­an-tarajyna salmasa, qara­pa­ıym tutynýshyǵa qol jaımaı, kele­li ister tyndyrýǵa bolatyn sııaq­ty. Al, tarıfterdiń kúrt ósýi tur­ǵyn­dar úshin túsinik­siz bolyp tur.  Rahmet LUQMANOV, Aqtaý qalasynyń turǵyny. Mańǵystaý oblysy.