Bıyl týǵanyna ǵasyr tolyp otyrǵan Rabıǵa Syzdyqova apamyz týraly osy turǵydan salmaqty oı qorytatyn ýaqyt bolǵan sııaqty.
Rábıǵa Sátiǵalıqyzy sanaly ǵumyryn til tarıhy, abaıtaný, sóz tórkini, qazaq ádebı tiliniń damýy, poetıka, til normalarynyń qalyptasýy, kóne eskertkishterdiń tili, salystyrmaly grammatıka, orfografııa men orfoepııa sekildi qazaq til biliminiń eń ózekti salalarynyń damýyna arnady.
Mamandardyń pikiri, kópshiliktiń yqylasy, buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy materıaldar da ol kisige degen qurmettiń kún saıyn ósip kele jatqandyǵyn, ǵalymnyń kórkem beınesine, tushymdy oılary men kesteli sózine degen saǵynyshtyń óse túskendigin kórsetedi. Osyny aıǵaqtaıtyn sózder búgingi jıynda da molynan aıtylary anyq. Osynyń barlyǵy úlken ǵalym, teńdessiz sóz zergeri bolǵan apamyzdyń ulylyq sıpattaryn tanytady.
Qazaqta «jaqsylarmen janasqan adamnan jaqsy shyǵady» degen túsinik bar. Apamyz bar ǵumyrynda jaqsylarmen jaqyn, ulylarmen ıyqtas bolǵan. 1959 jyly qorǵaǵan kandıdattyq dıssertasııasy «Abaı qara sózderiniń negizgi morfologııalyq erekshelikteri» dep atalady. Sodan bergi búkil ǵylymı zertteýleri Abaıdaı ulynyń aınalasynda bolǵan eken. Doktorlyq dıssertasııasy «Abaı shyǵarmalarynyń tili» dep atalady. Áldeneshe tomnan turatyn Abaı tiliniń sózdigine arnalǵan eńbekteri óz aldyna bir tóbe.
«Abaıdyń sóz órnegi» atty kólemdi monografııasy da sol uzaq jylǵy eńbektiń qorytyndysy ispettes. Jáne osy eńbekterdiń barlyǵy Abaıdyń ulylyǵyn qazaq tiliniń ulylyǵymen baılanystyra túsindirgen qarapaıym halyqtyń da, ǵylymı ortanyń da talǵamynan shyqqan ǵylymı jańalyqtar bolǵan.
Ulylarmen uǵynysý, túsinip tildesý, úndesý, ony jas urpaqqa túsindirýdiń úlgisi osyndaı-aq bolatyn shyǵar. Rabıǵa apaıdyń bul eńbegin kezinde Muhtar Áýezovtiń ózi de joǵary baǵalaǵany belgili.
Abaıdy túsingen, túsindirgen apaı Muhańdaı ulynyń da qadir-qasıetin jete uǵynyp, Áýezovtyń basyna bult úıirilgen zamanda «qarlyǵashtyń quıryǵymen sý sepkendeı» jaqtasqanyn da estelikterinen oqyp bilip júrmiz. Osyndaı ulylarǵa sińirgen eńbegi úshin 1996 jyly Abaıdyń shyǵarmashylyq murasyn zertteý jónindegi jumystar sıkli negizinde Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqqa ıe boldy.
Ákesinen erte aıyrylyp, ózi de qýǵyn-súrgindi kóp kórgen qarshadaı qyzdyń kókiregin Qudiretti kúsh erte oıatqan sııaqty. Sol zamanda Abaıdy taný, Áýezovteı ulynyń baǵasyna jete bilý sııaqty qasıetter jaı adamnyń sanasyna uıalaı bermeıtin danalyq emes pe?!
Apamyzdyń ǵylymı-shyǵarmashylyq jolyna úńilsek, únemi osyndaı úlken isterdiń basynda júrgenin kóremiz. Ol kisiniń eshqashan jeńil atqarylatyn, ataq-dárejege tez jetkizetin ońaı sharýaǵa elige qoımaǵany ańǵarylady.
Máselen, 1959 jyly jaryq kórgen, keıinnen áldeneshe ret basylǵan «Qazaq tili orfografııasy men pýnktýasııasy» atty kitappen qanshama urpaq tilin ustartyp, mádenıetin kóterdi.
«Til mádenıeti degenimiz – sózderdi durys, ornymen qoldaný, durys qııýlastyrý, durys dybystaý, saýatty jazý, tildi áserli etip jumsaý, normalaryn ustaný, ornyqtyrý, jetildirý», dep ǵalymnyń ózi aıtqandaı, bizdiń búgingi til mádenıetimiz Rábıǵa Syzdyqovanyń esimimen tikeleı baılanysty desek, artyq bolmas.
Ásirese, jazba tildiń jany osy emle erejelerine baılanǵan. Mektep qabyrǵasynda tildi endi ıgere bastaǵan shákirtten bastap, qazaqsha sóılep jazatyn kópshilik úshin emile erejelerin kim jasaǵandyǵy emes, onyń sanaǵa qonymdy, qısyndy, oıdy jetkizý men jazýǵa qolaıly bolýy mańyzdy. Mine, sondaı tamasha erejelerdi júıelep, sózdikterge aınaldyryp, qoldan túspeıtin qural daıyndaǵan – Rabıǵa Syzdyqova. Al sol erejeler men sózdikterdi qurastyrýdyń astarynda qanshama taýqymetti eńbek, kóz maıyn taýysqan jankeshti tirlik jatyr. Sol sózdikterdi qazirgi zamanǵa laıyqtap, jańartyp shyǵarýǵa oqtalǵan talaı adamdy bilemiz, biraq osy iske asyrǵany áli joq. Sebebi ol úlken daıyndyqty, tereń bilimdi, yjdaǵattylyqty, sabyr men shydamdy jáne orasan zor eńbekti talap etetin, ekiniń biri bara almaıtyn kúrdeli jumys.
Bizdiń úıdiń kitap sóresinde Rabıǵa apaıdyń «Sózder sóıleıdi» degen kitaby turýshy edi. Kitaptyń atyna qyzyǵyp paraqtaı bastaǵanda-aq, ózine boılatyp áketip edi. Kóne sózderdiń kómbesin ashqan apamyz sóz tarıhynyń nebir qyzyq hıkaıalaryn baıandaǵan eken.
Rabıǵa Sátiǵalıqyzy til bilimi dep atalatyn aýyr ǵylymnyń qara jumysyna jegildi. Sonyń ishinde til biliminiń asa mańyzdy, óte ózekti salalaryna qaımyqpaı bardy jáne sol jumystardyń barlyǵynda aýyz toltyryp aıtatyn nátıjelerge, asqaq abyroıǵa jetti. Kezinde qazaq rýhanııatynyń baǵdarshamyna aınalǵan «Qazaq ádebı tiliniń tarıhy» atty eńbegi de áli kúnge ózektiligin joıǵan joq. Rabıǵa apaı osy eńbegi arqyly qazaq ádebı tili Abaıdan bastalyp, joǵary tuǵyrǵa kóterildi degen ıdeıasyn tereń tııanaqtap, «Abaı jáne qazaqtyń ulttyq ádebı tili» degen monografııasymen ábden ornyqtyrdy.
Ol kisiniń qazaq til ǵylymynyń atasy Ahmet Baıtursynov jónindegi monografııasyn da atap aıtýǵa bolady. Kezinde jabyq taqyrypqa aınalyp, júrek túbinde shymyrlap jatqan tolqyndy oılaryn ǵalym tebirene tolǵady, kósile jazdy.
Osy sııaqty ǵalym anamyzdyń árbir kitaby jóninde uzaq tolǵap, tamsana aıtýǵa bolady. Búgingi konferensııada ol jóninde egjeı-tegjeıli taratyla aıtylady dep oılaımyn.
Meniń aıtpaǵym, Rabıǵa Syzdyqova qazaq til bilimindegi ǵylymı jolyn ulylar ónegesinen bastap, ózi de sol tynyp aqqan ulylar teńizine qosylǵan tulǵa dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
Ol kisi qazaq erkindiginiń baǵy qaıtyp, Keńestik dáýirdiń qyspaǵyna túsken kezeńde dúnıege kelip, jastyq shaǵynda saıası qýǵyn-súrgin yzǵaryna shalynyp, kemel shaǵynda da keń kósile almaǵan ýaqyttyń ózinde osynshama ulaǵatty eńbekter qaldyrdy. Rábıǵa apamyzdyń ǵylymdaǵy jankeshti eńbekke toly jasampaz joly – búgingi jastarǵa úlgi bolarlyq taǵylymdy taǵdyr.
Halqynyń qurmetine, eliniń alǵysyna, áldeneshe urpaqtyń shapaǵatyna bólendi. Qandaı bıikke shyqsa da aspaı, taspaı ǵalymdyq parasatyn saqtaǵan Rábıǵa Sátiǵalıqyzy kelisti bolmysymen toqsannan asqan jasynda da toryqpaı, keleshekke nyq senimmen qarap ótken jan.
Onyń ómiriniń sońynda bergen suhbattarynyń ózinen osyndaı ómirsúıgishtik rýhty anyq ańǵaramyz. Armany taýsylmaǵan, asqaq rýhyn appaq armanymen áldılep, únemi alǵa umtylǵany kórinedi.
Ol kisi toqsannan asqan shaǵynyń ózinde bylaı deıdi:
«Qazaq tili tek qatynas quraly bolmaı, ásem til, sazdy til, nazdy til retinde órkendep, ǵylym, saıasat, ekonomıka tili bolyp, kósegesi kógerip, órisi keńeıse eken degen tilekpen ómir súrip kelemiz. Turmystyq til retindegi tonyn sypyryp, tutas aqylman adamdardyń sóıleıtin kemel tilge aınalsa eken degen arman keýdemizdi kernep turady. Adam bolǵan soń «Meniń tilim tórtkúl dúnıege tegis taraǵan Eýropa tilderinen kem bolmasa, shirkin», dep oılaısyń ǵoı».
Qandaı móldir sezim!
Qandaı asqaq, appaq arman!
Árbir qazaqtyń búgingi jas óreni osyndaı armanmen ómir súrse, bizdiń keleshegimiz kemel bolmaı ma! Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń, barsha til janashyrlarynyń maqsaty men is-áreketi Rabıǵa apaıdyń osy armanynda toǵysady.
Raýan Kenjehanuly,
Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti
