Álıhan Bókeıhannyń óshpes erligi

Adamzat tarıhyndaǵy asa aýyr kezeń – Birinshi dúnıejúzilik soǵys bolǵanyn álem jaqsy biledi. Dúnıe­júzin aıaqtan shalyp, tragedııaǵa ushy­rat­qan qan maıdanǵa qazaq azamattary Reseı ımperııasy qorǵanys shep­terin salý úshin shaqyryldy. Bul – pat­sha ókimeti qulardan bir jyldan astam burynǵy amalsyz jaǵdaı edi. So­ǵys­tyń aty – soǵys, maıdannyń aty – maıdan. О́lim-jitim, basqa da qıyn­­dyqtar bolmaı turmaıdy. Sonda Alash kóshbasshysy Álıhan Bó­keıhan ózi bas bolyp, ot pen oqtyń arasyna taıaý júrgen qandastaryna qamqorlyq etti.

Bir jaǵynan, osy Birinshi dúnıe­júzilik soǵys Reseı ımperııa­synyń taǵdyryn da sheship, azattyqqa izashar Alash avtonomııasy qurylar kúndi de jaqyndatty. Ult zııalylarynyń asyl armany – túbi keletin bostan­dyqty qorǵaıtyn maıdanda shy­nyqqan nemese qarý ustaǵan sarbaz-sardarlardy qalyptastyrý edi. Keıingi Alash mılısııasy, Alash polki – sonyń jemisi.

HH ǵasyrdaǵy tarıhymyzdan málim, 1916 jyldyń 25 maýsymynda adamzat tarıhyndaǵy alǵashqy eń zor qantógis – Birinshi dúnıejúzilik soǵystyń Reseı ımperııasy jaǵyndaǵy Batys (Belarýs), Soltústik Batys (Ýkraına) jáne Soltústik (Latvııa) maıdandarynda qorǵanys shepterin qazý-salý jumysyna «buratana halyq» esebinde qazaqtan 19-43 jastaǵy azamattaryn kúshtep aıdaý týraly orys patshasy II Nıkolaıdyń jarlyǵy shyqty. Jarlyq boıynsha 1916-1917 jyldary túrli derek boıynsha 150-den 300 myńǵa tarta qazaq jigiti atalǵan úsh maıdannyń tyldaryna okop-blındaj-transheıa qazýǵa aıdaldy. Keńes mıfologııasy, «uıymdaspaǵan qarsylyq» bolǵanyn eriksiz moıyndasa da, qazaq halqyn sol jarlyqqa qarsy «ult-azattyq kóterilisine» shyǵardy. Kóteriliske qarsy shyǵyp, halyqty jarlyqqa moıynsunyp, balalaryn qara jumysqa jiberýge úndegen Alash zııalylaryn «patshalyq bıliktiń ıtarshylary», «ult satqyndary» dep jetpis jyl boıy qaralaǵany da ras. Al tarıhı aqıqatqa kelsek, halqyn jahandyq soǵystyń úshinshi jylynda ábden qansyrap, jaraly aıýdyń kebin kıgen otarshyl ımperııanyń zulymdyǵynan qorǵaý maqsatynda Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp úsheýi «Alashtyń azamatyna» mynadaı úndeý joldady: «Mine, dúnıe júzindegi halyqtardyń kóbi soǵysqa kirisip, qanǵa boıa­lyp, sharýasy kúızelgenine 2 jyl tolyp, 3-nshige aınaldy... Sol 2 jyldan beri bizdiń halyq mal shyǵyny bolmasa, bas shyǵynyn kórgen joq edi... Otan qorǵaý isine kómegi tıer dep bizdi jumysqa shaqyrǵan jarlyq shyqty... Bizdiń jurtqa aıtatynymyz: buǵan kónbeske bolmaıdy... Kónbeımiz deýshiniń súıengeni jantáttilik bolsa, salystyryp qaralyq: kóngende jurt qandaı aýyrlyq bar, kónbegende qandaı aýyrlyq bar? Kóngende sharýaǵa kemshilik te keler, barǵan jigit qysaǵa da, beınetke de ushyrar, biraq eldiń irgesi buzylmas (Qysaǵa ushyrar dep aýrý-syrqaýdan bolǵan qysany aıtamyz, áıtpese soldat qylyp almaıdy, soǵystan ólmeıdi). Kónbegende kóretin aýyrlyq: baǵynyp turǵan húkimettiń jarlyǵynan bas tartsaq, jaý jaǵadan alǵanda, bas qorǵap úıde qalamyz dep memleketke qamshymyzdyń ushyn bermeseń, húkimet bizge qur ókpelep qoımas, kúsh jumsar, ol kúshti zakonǵa súıenip ister».

Alash arystary úndeýdiń sońynda bul soǵys Reseı ımperııasyn úsh ǵasyrdan astam bılep-tóstegen patshalyq bılikti qurdymǵa jetelep, qazaq halqynyń azattyq alatyn múmkindigi týatynyn astarlap jetkizdi: «Al endi dúnıe bul kúıde turmas, bul soǵys ta biter. Sol kezde árkim qyzmetin baǵalar. Sonda ekkeni de joq, sepkeni de joqtar sybaǵaǵa ortaq bola almas. Teńdikke, haqyǵa ortaq bolaıyq desek, osy bastan túbin oılaýymyz kerek. Almaqtyń da salmaǵy bar».

1916 jyldyń kúzinde 3 maıdannyń shebine qazaq jigitteriniń alǵashqy tolqyny attanǵanda, Álıhan Bókeıhan bastaǵan ult zııalylary men Petrograd, Máskeý, Qazan, t.b. ýnıversıtetteri stýdentteriniń toby da jigitterdiń izimen maıdanǵa attandy. Taǵy bir top stýdent «Qazaq» gazetine: «Qazanda bar qazaq stýdenti qyzmetke alynǵan jastarǵa hám olardyń úılerine kóz qyryn salalyq degen. Alashtan adam shyqsa, kúni búgin soǵys maıdanyna bar dese de, ıakı, mundaǵy jumysty atqaryńdar dese de, basymyzdyń bıligin sol Alashtyń balasyna berdik. Bizdiń bul qaýlymyzǵa basqa jerlerdegi oqyǵan aqjúrek baýyrlarymyz da qosylar degen úmittemiz. Endigi is kópte, kóptiń ishinde basshy aǵala­rymyzda» degen úndeýlerin jarııalady. Maıdandaǵy oqyǵan jastar oryssha bilmeıtin qazaq jigitterine tilmásh, nusqaýshy, keńesshi, qamqorshy boldy. Jigitter Belarýs, Ýkraına jáne Baltyq teńizi jaǵalaýyndaǵy maıdan shepterinde ınjenerlik-qurylys qostarynda okop-blındaj-transheıa, ıaǵnı qorǵanys shepterin qazdy, soǵysqa qarý-jaraq, oq-dári, jabdyq shyǵaratyn kásiporyndarda jumys istep, ormanda aǵash kesip, temirjol, teńiz porttarynda qara jumys atqardy. 150-den 300 myńǵa tarta qazaq azamatynyń basym bóligi qantógisken Reseı armııasynyń qura­mynda, qalǵan bóligi – Álıhannyń arqa­synda Búkilreseılik zemstvo odaǵy­nyń qolastynda jumys istedi. Ol týraly Álıhan «Jumysshylar jaıy­nan: Kúnbatys maıdanynan» atty ma­qa­lasynda: «17 dekábirde Kúnbatys maıdannyń Zemskı komıteti bastyǵy V.V.Vyrýbov bizdi (Álıhan, Myrzaǵazy, Tel, Musa, Hasen) Kúnbatys maıdanyna shaqyrdy. Munda 9 qosta (rabochaıa drýjına) 12-13 myń qazaq jigiti bar eken. Bul jigitter Zemgor qaramaǵynda. Osy 9 qostaǵy jigitterge jatatyn jaı, ishetin tamaq, isteıtin is, bul iske haqy beretin qazaq jigitin baǵyp-qaǵyp, bas­qa­ratyn zemgor bolady», – dep jazdy («Qazaq», 1917 j. 27.01. № 215. – 3-4 b.). 

Osylaısha, Álıhan bastaǵan ult zııa­lylary men stýdentter jigitterdiń qara jumysta kıgen kıimin, ishken asyn, atqaratyn jumysyn, alatyn tabysyn, demalatyn, jatatyn ornyn, densaýlyǵyn qadaǵalap, baǵyp-qaǵyp, qorǵap júrdi. Mysalǵa, «Qazaq»-tyń 1917 jylǵy 20 qańtardaǵy sanynda Keńaral balasy degen avtor: «Rıga qalasynda jumys qylyp jatqan 200 sart, taýlyq hám biz – bárimiz 800 kisimiz, jumys ońaı. Jumysqa erteńgi saǵat 7-de baryp, saǵat 12-de tamaq iship, saǵat 2-de taǵy baryp, saǵat 6-da qaıtyp kelemiz... Adresimiz: Deıstvýıýshaıa armııa, betonnyı zavod, 3-ıa ınorodcheskaıa rabochaıa partııa, 5-ıa sotnıa.

16-nshy drýjınanyń 120-synshy partııasyndaǵy 1200 qazaq jigitine 24 dekábirde Álıhan, ýshıtel Myrzaǵazy Esboluly, Máskeý stýdentteri Tel Ja­man­muryn, Musa Seıdalın, Hasen Be­ketaılar ketip ketti», – dep jazdy.

Jigitterdiń soǵys qımyldaryna qa­ty­satyn armııanyń ın­jenerlik-qury­lys ja­saqtarynda isteıtin­deriniń: «Deıs­tvýıýshaıa armııa, 1-ıa Injenerno-stroıtelnaıa drýjına, 200-ıa rabochaıa partııa, II otrıad» degen mekenjaılaryn «Qazaq» gazeti arqyly týǵan-týystaryna habarlap otyrdy. 

5 aqpanda Mınskiden bergen jedelhatynda Álıhan Búkil­reseılik zemski jáne qalalyq odaqtyń Batys maıdan komıteti quramynan «Buratana bólimin» ashyp, oǵan ózi meńgerý­shi bolǵanyn habarlady. Kelesi jedelhatynda ol bólimge qyzmetke qazaq pen sarttan aýdarmashy, dáriger jáne feld­sher shaqyrdy. Sóıtip, Alash kósemi basqaratyn «Buratana bólimi» tek «qalyń eli qazaǵyna» ǵana emes, qyrǵyz, ózbek, shýbash, burıat halyqtarynyń barly­ǵyna birdeı qamqorshy boldy.

Kóp uzamaı, Álıhan, Ahmet, Mirja­qyptyń Alash halqyna joldaǵan úndeýin­de astarlap aıtqan boljamy tolyq aqtalyp, Aqpan tóńkerisi II Nı­kolaı patshany taqtan taıdyryp, bılik Ýaqytsha úkimetke júk­teldi. Osylaısha, qazaq halqy 1916 jylǵy «uıymdaspaǵan ult-azattyq kóterilisiniń» arqasynda emes, Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń beıbit, biraq qııan-keski saıası kúresiniń nátıjesinde otarlyq buǵaýynan qutyl­dy. Naýryz aıynnyń basyn­da Á.N.Bó­keıhandy ádilet mınıstri A.Kerenskıı jedelhatpen Petrogradqa shaqy­ryp, Bura­tana bóliminiń meńgerýshi qyzme­tin Aspandııar Kenjeulyna júktep, ózi Reseı astanasyna attanady. Pet­rogradta ózine usynǵan birneshe már­tebeli qyzmettiń ishinen Ýaqytsha úki­­mettiń Torǵaı oblysyndaǵy ko­mıs­­sary qyzmetin tańdady. Osy­laı­sha, Álıhan Bókeıhan keshegi Reseı ımperııasynyń otaryndaǵy túr­kitildes halyqtar ókilderiniń ishi­nen birinshi bolyp burynǵy patsha general-gýbernatorynyń qyzmetine taǵaıyndalǵan tuńǵysh azamattyq komıssar boldy.       

Mustafa Shoqaıdyń jazýynsha, Aq­pan tóńkerisiniń izinshe Orynborda «Torǵaı oblysy qazaqtarynyń sıezi» ataýymen 2-8 sáýirde ótken tuńǵysh Jalpyqazaq quryltaıy jer men jumysshylar máselesin birinshi kezekte qarady. «Jumysshylar máselesi týrasynda quryltaı maıdanǵa qara jumysqa alynǵan qazaq jigitterin dereý keıin qaıtarýdy, jumysqa alýdy doǵarý, jumysqa alýǵa qarsy shyqqany úshin sottalǵandardy túrmeden bosatýdy, eski bılikke qarsy kóteriliske shyqqandardy sot pen ákimshilik qýdalaǵan barlyq isti doǵarýdy talap etti... Quryltaıdyń bul talap-tilekterin de Ýaqytsha úkimet oryndady», – dep eske alady M.Shoqaı (Shoqaı M. Shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵy. 12 tom. – Almaty: Daık-Press, 2014. – T. 9. – 245 b.).

«Qazaq» gazeti Mustafanyń sózin tolyq rastap, Torǵaı oblysynyń komıssary Á.N.Bókeıhanǵa Ishki ister mınıstrinen 21 mamyrda kelgen № 16712 jedelhatynda Ýaqytsha úkimettiń 5 mamyrda qabyldaǵan qaý­lysy boıynsha 1916 jylǵy 25 maýsym jarlyǵymen qara jumysqa alynǵan jumysshylardyń bári tegis eline qaıtatynyn, olar soǵys mınıstriniń buıryǵymen hám qarjysymen okrýg shtaby jasaǵan tasý buıryǵy boıynsha qaıtatynyn habarlady («Qazaq». 1917. 27.05. № 231. – 1 b.).

«Qazaq» kezekti: «Bir eshelon ózbekti bastap stýdent Nazir (Tórequluly) 20-synshy maıda, bir eshelon Jalaıyrdy bastap Myrzahan 21-inshi maıda, bir eshelon sartty bastap Shahmardan Qapsalam 22-nshi maıda orynborlatyp ótti. Bulardan basqa basshylyq etip, Qostanaı jigitterimen Husaıyn, Oral jigitterimen Musa (Seıdaly), Aqtóbe jigitterimen Tel (Jamanmurynuly), Jetisý jigitterimen Bilál qaıtqan habary da basqarmaǵa jetkenin» habarlady («Qazaq». 1917. 27.05. № 231. – 2 b.).

Gazettiń kezekti sany Azanbaı Sábekulynyń Qarqaraly jigitteriniń atynan Álıhan Bókeıhanǵa arnaǵan júrekjardy sózin jarııalady: «Bar­sha qazaq azamaty úshin Mınskige kelip, buratana bólimin ashyp, kúni-túni demeı uıqydan bezip, kólik tappaǵan jerde jaıaý da júrip, qazaqtyń qamyn jep, ottan-sýdan qoryqpaı, az-kóp demeı, taýdaı talappen gazet basyp otyrǵan aǵalarynyń, joldastarynyń tilin alyp, eldiń sheti- jaýdyń beti jerge qazaq baýyrlary úshin janyn qıyp, jat jerde qystaı baǵyp-qaǵyp, qorlyq-zorlyq kórsetpeı, jón tanıtyn jol kórsetken jas stýdentterge, ýshıtelderge qaıta-qaıta bas ıip, «Táńiri jarylqasyn!» tiledi» («Qazaq». 1917. 03.06. № 232. – 2 b.).

«Qazaq» gazeti Azanbaıdyń myna sózin de keltiredi: «Oqyǵan jas qazaqtarǵa uran shaqyryp, jumysqa alynǵan baýyrlaryna bas-kóz bolýǵa basshy bolǵan Álıhan myrzanyń atyna bir belgi qaldyrýǵa járdem jıyp, bir senimdi kisiniń qolyna tapsyryp jatyrmyz. Jasasyn Álıhan! Jasasyn qazaq jastary! Jasasyn qazaq halqy!» («Qazaq». 1917. 03.06. № 232. – 2 b.).

Gazet «Álıhan atyna stıpendııa» atty maqalasynda «Qarqaraly oıazy, Aqsary, Qýkent, Degeleń bolystarynyń soǵys maıdanynan qaıtqan 640 jigitinen bastyǵy Azanbaı myrza Sábekuly arqyly jıylǵan 207 som», «Yrǵyz oıazy, Qabyrǵa bolysynyń 8-inshi aýyl grajdanskı komıteti májilisinde Teljan myrza Shonan arqyly jıylǵan 103 som 70 tıyn», «sol oıaz, sol bolys 5-inshi aýyldyń adamdarynan Teljan myrza arqyly taǵy 97 som. Qabyrǵa bolysynyń bolostnoı komıteti ashylarda jıylǵan 66 som 80 tıyn. Barlyǵy 474 som 50 tıyn. Burynǵylarymen 2474 som 50 tıyn» aqshany «Qazaq» keńsesine tapsyrǵanyn habarlady («Qazaq». 1917. 24.07. № 237. – 4 b.).

О́z tarapynan «Qazaq» gazeti «Kú­tilmegen kósemdik» maqalasynda I jahan soǵy­synda ot pen sýdyń arasynda okop, blındaj qazǵan ınjenerlik-qurylys qostarynyń 229-partııasynda ju­mys istegen Jetisý oblysy Qapal oıazy­nyń 700 jigiti, Torǵaı oblysy Aqtóbe oıazynyń 94 jigiti Álıhan Bókeıhan atyna dep ne meshit-medrese, ne stıpendııa ashylsyn degen tilekpen 2,5 myń som jıyp, eline qaıtyp bara jatqan myńbasysy Myrzahan Tólebaı arqyly «Qazaq» basqarmasyna tapsyrǵanyn jarııalady. Redaksııanyń pikiri mynadaı: «2,5 myń som aqshamen meshit-medrese de, stıpendııa da ashylmaıdy. Jumysqa barǵan 794 jigittiń onan artyq jııýǵa suly jete turyp, jomarttyǵy jetpeı qalǵan joq. Ol - aqıqat nárse. Olar muryndyq bolyp is bastap, arǵysyn Alash aldyna salyp otyr, osy etken kósemdigine de kóp rahmet!».

Ári qaraı «Qazaq» basqarmasy meshit-medrese pen stıpendııa ashýdy usynǵan jigitterdiń bastamasyna mynadaı oı aıtady: «Bulardyń bul muryndyq bolyp otyrǵan isi 300 jyl halyqtyń qanyn sorǵan Romanovtar qurmetine degen is emes, ıakı olarmen tabaqtas bolyp, taıaǵyn soqqan mınıstrler, jandaraldar qurmetine degen is emes, ıa bolmasa qazaqty sógip-soǵyp, mal esebinde baqqan basqa sheneýnikter qurmetine degen de is emes – bul is qazaq jurtyn halyq qataryna súırep, dúnıe-báıge tikken tirshilik jarysynan qazaq ta júldesiz qalmaýyna ómir boıy ónerin sarp etip kele jatqan «Alash Álıhany» bolǵan adamnyń qurmetine dep isteletin is. Halyq isin súıetin qazaq balalary mundaı oryndy ıgilik isti jumysqa barǵan jigittermen jıǵan 2,5 myń somyna qaratyp qoımas. Álıhannyń jalpaq jurtqa etken eńbegi jumystaǵy jigitter úshin bir qys etken eńbeginen kem dep eshkim aıta almas. Az ýaqyt etken eńbegin tanymaıdy dep taǵy aıta almaımyz. Álıhan atyna arnalyp isteleıin dep turǵan ıgilikti iske atsalysatyn Alash azamattarynyń qyzmetine «Qazaq» basqarmasy daıyn» («Qazaq». 1917. 03.06. № 232. – 1 b.).

Reseıdegi patshalyq bılik qulaǵan­nan keıin, Qazaq handyǵy tarıh sahnasynan ketken 1847 jyldan araǵa 70 jyl salyp, handyq memlekettiń keń-baıtaq jerin halqyna qaıtaryp alyp berip, sol jerge qazaqtyń zamanaýı ulttyq memlekettiginiń irgetasy men týyn qaıta kóteretin 1917-1920 jyldary tarıhı múmkindik úshin jan aıamaı kúresken kóp zııalynyń armany – Álıhan eńbegin jas urpaqqa úlgi etý jáne retine qa­raı esimin ulyqtaı bilý edi. Buǵan kýá – Máshhúr Júsip Kópeıulynyń, Árip Táńirbergenulynyń, Kókbaı Ja­na­taıulynyń arnaý óleńderi, Sul­tan­mahmut Toraıǵyrulynyń «Álı­­han­nyń Semeıge kelýi» maqala­sy, «Aı­tys» poe­masy, Maǵjan Ju­ma­baı­dyń «Epı­gram­malary», Qoshke Kemeń­ger­ulynyń «Qazaq tarıhynan» atty zert­teýi, Smaǵul Sadýa­qasulynyń «Aqań­­nyń aldynda» atty baıan­damasy (A.Baıtursynulynyń 50 jyl­dyǵy 1923 jyly ótti), t.b. eńbekter.

О́z basym osy amantty naqty oryndap júrgen jeke kásipker, mesenat Ábdimájıt Syzdyqbektiń eńbegin erekshe ataımyn. Ol Alashtyń 90, 100 jyldyq mereıtoılarynda Álıhannyń óshpes tarıhı, qaıratkerlik eńbegine arnap ál-Farabıdiń otany – Otyrardan bastap birneshe óńirde ǵylymı jıyn, mándi basqosý uıymdastyrýǵa muryndyq boldy. Alash kóshbasshysy týraly qazaqsha, oryssha, aǵylshynsha zertteýlerdi jeke kitap etip jarııalaý isine eleýli demeýshilik kórsetti. Alash birligi men el tutastyǵyna arnap kádesyı formatynda panno-kilemshe daıar­latty. Sol Otyrar men Arystanbab ortasyndaǵy qazaqy aýylda Álıhan qurmetine «Alash» parki men stadıonyn or­natty. Buıyrsa, bul bastamasy jal­ǵa­sa bermek. Maǵjan eline Á.Bókeıhan bastaǵan ult zııalylarynyń ónegesin jetkizý jobasy da júzege aspaq. Bizdińshe, mundaı azamat Qa­zaqstanda sırek. Sondyqtan men ǵalymdardyń atynan qaırat­ker­li­gimen, adal ónegesimen Qazaq eline azat­­tyqtyń, memleketshildiktiń óshpes shy­raǵyn jaǵyp ketken Alash murasyn qadirlep, qasterlep júrgen azamattarǵa táńir jarylqasyn aıtamyn.

Shúkir, biz ázirlegen Álıhan Bó­keı­hannyń 15 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy Prezıdent Q.K.Toqaevtyń jeke kitaphanasynan aýdan kitaphanasyna deıingi negizgi mádenı oshaqtardyń bárinde de tur. Endigi barshamyzdyń ortaq paryzymyz – osy baı murany Táýelsizdik muratymen baılanystyryp, ádiletti Qazaqstannyń san salaly qajetine jaratý. Álekeń aıtqandaı, «Igilikti is halyq ózi qyzmet qylsa, ózi talaptansa ǵana ornyna barady».

Sultan Han Aqquly,

álıhantanýshy, PhD