Maılınniń keıipkerleri

Sýretker Beıimbet Maı­lın HH ǵasyr­dyń basyndaǵy tereń tol­qý­lar men tartysqa toly tóńke­ris­terdiń shyndyǵyn, turmys­tyń aýyr­lyǵyn, taǵdyrdyń taý­qymetin kórkem tilmen jaza bildi. Jazý­shy­nyń shynaıy keıip­kerleri shyn sóz, shyn oqıǵa, tyń ıdeıalardan týdy.

Beıimbet Maılın prozalyq týyndylaryndaǵy beınelerdiń ómirsheńdigi – qoǵam men adamnyń arasyndaǵy baılanystyń bir jú­ıede qabysýy. Bı-aǵa shyǵarma­laryndaǵy keńestik natýralızm – dástúrli jáne ujymdyq aýyl ómiri arqyly baıandaldy. Jazýshy sóz shyndyǵyn qııaldan emes, ómir shynaıylyǵynan týdyrdy. Sol shyndyǵy úlken sýretkerlikke jeteledi. Beıimbet Maılın qazaq ádebıeti aıdynynda aıanbaı eń­bek etip, baǵasy qundy, jarasy ár qoǵamda talqyǵa túsetin shy­ǵar­malar qaldyrdy. Jazýshy-dra­matýrg shyǵarmalaryndaǵy ke­ıip­kerler psıhologııasy jańa úr­distiń qalyptasýyn moıyndaı almaıtyn, ishteı tunshyqqan jarym jandar men jańa kezeńniń tártibin ornatýshylardyń arpalysy.

Bı-aǵa keıipker jylasa juba­týshysy, kúlse qoldaýshysy boldy. Qatal taǵdyrdyń taýqymeti­ne talanǵan, tar jolda keńdik tap­paǵan keıipkeriniń qorǵaýshy qyz­metin qatar alyp júrgeni árbir shyǵarmasynda saırap tur.

Sýretker poezııada sulý sazdy sóz quraýshy. Prozada kórkem tildi órnekteýshi. Feletonda fan­tazııaǵa baı. Satırada sapyry­lysqan sóz saıysqa emes, ashyq qoǵamnyń ashy shyndyǵyn mys­qylmen maquldap, túıdek oımen túırep, sanaǵa salyp otyrdy. Bı-aǵa salmaqty satırasynda saıa­sı-áleýmettik keıipkerlerdiń usta­nymyn, utqyr oılaryn, ekeýara dıalogterin, oqıǵa qurylysyn, qalpy buzylǵan qoǵamnyń tynysyn kelistire jazdy.

Bı-aǵanyń taǵy bir qasıeti – mýzykalyq qabileti. Sóz saptaýynda, sóz quraý ıirimderinde sazdy áýen bar. Onyń tabıǵatpen úndesýi, tilin bilýi, qubylmaly ke­zeń­derdi múltiksiz tanýy týyn­dylarynda anyq bilinedi. Sýret­kerdiń qalamynan shyqqan árbir shyǵarma oıy tereń, tili taza, boıaýy qanyq – sóz, deregi anyq – obrazdar arqyly sol kezeńniń tynysyn tanytty.

Qazaqtyń mańdaıaldy gazeti «Aýyldyń» taralymynyń kó­be­ıýine bir «Myrqymbaıdyń» ob­razy teńdessiz úles qosty. Beıimbet desek, ádebıetten esimiz­ge Qyrym­baı qyrsyqtyǵy, Mu­qysh, Yby­raı, Myrqymbaı mańǵaz­­dyǵy ora­lady. Beıimbet desek, kıno ekrannan qol mergen batyr Aman­geldiniń mergendigi, teatr sahnasynan has batyr Jalbyrdyń erligi oralady.

Beıimbet Maılın – qazaqtyń teatr óneri men kıno salasynyń órkendeýine súbeli úles qosqan dramatýrg. Bı-aǵa teatrǵa arnal­ǵan kóptegen pesa-lıbretto jaz­dy. Áde­bıetke tán janrdyń bárin qam­tyǵan Beıimbet dramasy tabıǵı, satırasy saıası, ájýaǵa toly pesalary keıingi jyldary teatr sahnalarynan kórinbeı keledi.

Bizge jetken pesasy – 23, onyń ishinde izdenis pen zertteý­ler arqyly tabylǵany 16 pesa. Beıimbet shyǵarmashylyǵyn qyzyl qyrǵynnan soń elmen ta­bystyrǵan, maqalalaryna, áńgi­melerine taldaý jasap, eńbekterin ǵylymı zerttep, joǵyn túgende­gen jazýshy, professor Toqtar Beıisqulov ekenin eske túsirgen artyq emes.

Sahnanyń ólshemine dóp túser Dosan, Esimbek, Sarymsaq, Jal­byr, Elemes, Jamaq, Tańsyq, Ja­mantik, Taltańbaı, Seıpen, Tut­qysh, Jamal, Púlish, Shermek obrazdary – búgingi biz izdep júrgen taqyryptardy tamyrynan tar­typ «qoparatyn» keıipkerler. Tynysy keń, tirshiligi tar taǵdyry sherge toly keıipkerleri osy kúni aramyzdan da tabylady. Beıim­bet Maılın dramalaryndaǵy basty shıelenis – adamnyń tebirenisin oıatqan teńdik pen quldyq, erkindik pen bostandyq, baq pen taq, baǵyný men baǵynyshtylyq, satqyndyq pen adaldyq kórinisteri. Bı-aǵa óziniń dramalarynda zarly áıeldiń zapyran sózin, doly ke­linniń ashy zaryn, adýyndy eneniń kesel minezin, sulý qyzdyń symbatyn sóz áreketine saı sýrettegen. Erkektiń minezin – baryna qanaǵat, joǵyna sabyr etetin jumsaq minez ıesi etse, keıde baıdyń ók­temdigine kóndikken kedeıge arasha bolǵan, batyraqtyń balaǵyna jarmasqandy sabaǵan ór kókirek obrazdar men oıda júretin, eski men jańany saralaıtyn parasatty keıipkerleri arqyly jetkizdi.

Osy kúni onyń sapaly, kór­kemdik deńgeıi sana­sýǵa tu­rar­lyq sahnalyq shyǵar­malarynyń kópshiligi qazaq teatrlary esiginen syǵalaǵan kúıi qalyp barady. Qazaq dramatýrgııasynyń altyn qorynan oryn alǵan Beıimbet Maılın shyǵarmalaryn qazaq ­teatrlary sahnalamaýynyń sebe­bi nede eken? Táýelsizdik jyl­da­rynan beri sanaýly pesalary ǵana sahnalandy.

«...Teatr kitabyna birinshi jaz­ǵanym «Neke qııar», «Jat sabaq» degender edi. «Jat sabaqty» artynan ózgertip, «Shanshar molda» dep atadym» degen Bı-aǵanyń adam psıhologııasyna tán qyńyr minez, ashkóz pende qylyǵyn jaz­ǵan salmaqty satırasy, halyqtyq teatr «Tamasha» oıyn-saýyq otaý­larynda jylt etkeni bolmasa, keń kólemdi teatr sahnalarynan jarq etpedi.

Jazýshy-dramatýrg Beıimbet Maılın «Jalbyr» pesasy týraly bylaı dep jazady: «Men pesada 1916 jyldyń taptyq kóterilisiniń syryn ashýǵa tyrystym, ezilgen, qanaýda kelgen kedeı, batyraq kópshiliginiń qol ustasyp patshalyqqa, pat­shaǵa arqasúıegen baı-bolys­tarǵa qarsy shyn ashynyp, maı­danǵa túske­nin sýrettemek bol­dym. Jalbyr deıtin kisi bu­rynǵy Qostanaı ýezi Dambar bo­lysyndaǵy kedeı edi. 1916 jylǵy kóteriliste osy kisi bastap atqa mindi. Qostanaı ýeziniń birneshe bolystary birigip, Torǵaı ýezin­degi Amangeldi kóterilisi­ne atsa­lys­paqshy boldy», dep pe­saǵa arqaý bolǵan shynaıy batyr­dyń ójettigin, ózgeni ózeginen tep­tirmeıtin tik minezin halyqtyq bıik­tikke jetkizip, «Jalbyr» shyǵar­masyn jazdy. Bul týyndyny osy kúnderi izdep jatqan sahnagerdi kóre almadyq.

Jazýshynyń mereıtoıy qar­sańynda Bı-aǵa týraly derekti fılm túsirý, kitaphanaǵa atyn berý, mýzeı qurý, shyǵarmala­ryn sahnalaý máseleleri aıtylady. Oryndalǵandary – áńgi­me­lerinen eki kıno túsirildi («Qyr áńgimeleri», rejısseri D.Ma­nabaev, 1974). D.Salamattyń «Ta­laq» fılmi, (2024). Áńgi­meler jelisinen «Kim kináli» (ázir­legen S.Tursynbekuly, 2016) sah­na­lyq nusqasy ázirlendi, Bı-aǵa­nyń ómiri men qyzmetine ar­nalǵan «Qalamger» (rejısseri Á.Baı­mahan, 2019) spektakli sahna­lan­dy. Qostanaı oblysynyń bu­ryn­ǵy Taran aýdany qazir B.Maı­lın aýdany dep ózgertildi. Qos­tanaı oblysy ákimdiginiń máde­nıet basqarmasynyń «B. Maı­lın atyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıi» osy aýdan ortalyǵyn­da 1991 jyldan beri úzdiksiz jumys istep keledi. Atqarylǵan jumys­ kóp pe, álde az ba?

Ult úshin qaırańdaǵan qaıyq­taı kún keshken Beıimbet Maı­lınniń «Jalbyr», «Maıdan», «Shu­ǵasy» 130 jyldyq me­reı­toıyn­da sahnalanbasa, qashan sah­nalanady?

Samat Altaev,

О́.Jánibekov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan pedagogıka ýnıversıtetiniń magıstri