Aǵartýshy mesenat

Kásipker hám qaıratker

Biz sóz etip otyrǵan Mamanııa mektebi týraly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyly mamyr aıynda jumys babymen Taldyqorǵan qala­syna bar­ǵan saparynda jergilikti zııalylar­men júzdesip: «Alǵashqy qazaq aǵar­tý­shylyq mektepteriniń biri – Aqsý jerinde ashylǵan Mamanııa mek­tebi ult rýhanııatyna aıryqsha úles qos­ty. Bul – qazaq tarıhyndaǵy bilim­ge salynǵan ınvestısııanyń bastaý kózi», degen edi.

Osy oraıda, mekteptiń negizin qa­laǵan hám bıyl týǵanyna dataly jyl tolyp otyrǵan Turysbek qajy Mamanuly haqynda aıtar bol­saq, bul kisiniń nemeresi Eńlik Qudaı­bergenqyzynyń esteliginde «Turysbek qajy Baıanjúrek-Aqtastydaǵy Qalqa­baı qystaýynda 1844 jyly dúnıege kelgen. Naıman – mataıdyń qydyraly tarmaǵynan taraıdy. Ákesi Maman Qalqabaıuly mal sharýashylyǵyn ká­sipke aınaldyrǵan aýqatty bı bol­ǵan. Maman baı tórt áıel alǵan. Birinshi áıelinen Turysbek, Beıis­bek, Seıitbattal, ekinshi áıelinen Anǵa­bek, úshinshi áıelinen Quttybek, Qur­manbek, tórtinshi áıelinen Esenqul týǵan», depti.

Jalpy, bul áýlet – baq qonyp, Qydyr daryǵan úıelmen. Ataqty aqyn Áset Naımanbaevtyń:

«Mámeke, oı naımanǵa boldyń tutqa,

Iliner keme baryp Qazyǵurtqa,

Bir ózińnen týǵannyń bári qajy,

Munan artyq jetsin be, qolyń bultqa»,

degen bir shýmaq tirkesinde zor salmaq jatyr.

Zaman aǵymyn ańdaǵan Maman baı balalaryn bilimge jáne eńbekke baýlýdy qup kórgen syńaıly, óıtkeni úlken uly Turysbekti on jasynda Qapal qalasyndaǵy tatar aǵaıyndar ashqan «Iаkobııa» tórtjyldyq mektebine oqýǵa beredi. Osynda oqyp júrip, zerek jigit sharıǵı ilimderdi úırenýmen qatar, orys, ózbek, noǵaı, tatar tilderin meńgerip alady.

«Úlken baılar da, úlken moldalar da, eptilik, qyrmyzylyq, sypaıylyq – bári solarda» dep Abaı atamyz sol tustaǵy noǵaı-tatar aǵaıyndardy meń­zep aıtqanyndaı, Tursekeń dúnıeniń kilti saýdada ekenin túsinip, Shaıahmet atty tatardan alypsatar ónerin úıre­nedi. Sóıtip, 1860 jyldan bastap óziniń jeke kásipkerlik jolyn bastaıdy.

Sýretti jańǵyrtyp salǵan – Nurlanbek Joshybaev

Jetisýlyq dúldúl aqyn Ilııas Jan­súgirov mesenat-aǵartýshy Turys­bek Mamanulynyń kásipkerligi týraly «Bul kisi qala baılary ne qylsa, sony qyldy. Bular kapıtalmen qazaq ortasyna ózgeris kirgizgeni sııaqty, tárbıe, salt-sana jónimen de ózgeris engizdi. Meshit saldy. Imam ustady. Mektep ashty. Bala oqytty» (Jansúgirov I. Kóp­tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. – Almaty: «Qazyǵurt», 2005. 4-tom. 72-b.) dep jazǵanyndaı, Mamanovtar qyr qazaǵynyń qolyndaǵy maly men teri-tersek shıkizatyn iske jaratyp, jyl saıyn jaz aılarynda Ortalyq Azııa – Namanǵan, Ándijan, Samar­qan, Tashkent, Buharadaǵy úlken jármeńkelerge otarlap qoı aı­datsa, odan túsken paıdaǵa Aqsý, Qapal, Sarqan, Jarkent, Lepsi, Semeı óńirlerinde jekemenshik saýda orta­lyqtaryn ashady. Tipti keıbir jyldary Turysbektiń saýda kerýeni shekara asyp, Úrimji-Quljaǵa deıin taýar jetkizgen eken.

Osy áýlettiń kelini, ataqty Úpi qajy Júsipulynyń qyzy Ǵazızanyń esteliginde: «Turysbek qajy óz balalaryn jáne inilerin oqytyp, saý­da-sattyq kásibine baǵyttap, ákesi Mamandy, baýyrlaryn, balalaryn mol baılyqqa jetkizedi. Inilerine Aqsý men Qaraǵashta dúken ashyp beredi. Bul kisiniń arqasynda ákesi Maman joǵary bedelge, ataq-dańqqa bólendi», dep jazypty.

Turysbek kásippen aınalysý úshin 1880 jyldary Súttigen óze­ni­niń boıyndaǵy úlken qunarly alqap­ty satyp alady. Ol jerge týǵan-týys­tarymen, balalarymen qosylyp, ózi­niń qystaýyn, kók shatyrly Eýropa úlgisindegi záýlim úı, munaraly meshit, medrese, tigin fabrıkasyn jáne dıirmen salǵyzady. Osylaı Qaraǵash qalashyǵy boı kóterip, burynǵy buıyǵy qystaý naǵyz sharýashylyq mekenine aınalady. Qaıyn jurty Namanǵannan baǵban aldyryp, baý-baqsha ósiredi.

Belgili Alash qaıratkeri Jaqyp Aqbaev kásipker Turysbektiń adal isi men ımanı áreketine rıza bolyp, ol kisi dúnıeden ótken soń «Aıqap» jýrnaly (1913 jyl, №7): «Marqum Mamanov Turysbek qajy qazaq arasyndaǵy «asqan danyshpan adam» dep sanalǵan edi. Kózi tiri kezinde halyqtan eshnárse aıamaǵan. Ol óz uldary Qudaıbergen men Táńirbergendi saýda jasaıtyn jaqsy tatar adamdarymen tanystyrǵan, solar saýdaǵa úıretken. Osy bir ǵajap adamnyń sodan keıin qaıtys bolǵany ókinishti-aq, ol ózi áli de halqyn kóptegen izgi isterimen dańqqa bóler edi. Turysbek 18 jyl bolys bolǵan, osy ýaqyt ishinde para almaǵan, ózgeniń atyn minbegen, qazaqtardyń birde-bir qoıyn jemegen, olardy zorlyq-zombylyq jasap jylatpaǵan, halqyn aqshaǵa satpaǵan. Osynyń bári oǵan jumaqta eselenip qaıtsyn»,  dep jazypty.

Sol sııaqty aqyn Ilııas Jan­sú­girovtiń Ortalyq memlekettik arhıv qorynda (1368-qor,1-tizbe, 1-is) saqtalǵan «Meniń – ómirbaıanym» atty jazbasynda: «Mataıdaǵy ataqty Maman – Turysbek tuqymy saýdamen aınalysty. Qala-qaladan dúkender ashty. Qyrǵa qydyrma shyǵardy. Jerdiń táýirin ıelendi. Kók tóbeli úıler saldy. «Jurt aqsaqaly» bolyp, el ishiniń bıleý tártibi tizginin qolyna aldy», dep jazypty.

Osylaı kásibin júıelep, isin ilge­riletip, inilerin saýda-sattyqqa baýlyp, qazaqsha aıtqanda, quıryq-jaly jetilgen soń, Turysbek qajy 1873 jyly 29 jasynda Arasan eline bolys  bolyp saılanyp, qalǵan ǵumyrynda aǵartýshylyq isimen aınalysýdy qup kórgen eken.

Bilikti mámileger

«Turysbek qajynyń aǵartýshy­lyq salasyndaǵy zor jetistigi – 1899 jyly Qaraǵash aýylynda balalar­ǵa musylmanshylyq ádebin úıretip, ımandylyqqa baýlıtyn «Mama­nııa» medresesin ashýy. Buǵan sebep bul kisiniń 1886 jyly Mekkege baryp, musylmandyq paryzyn ótep kelýi edi», deıdi jazýshy-ólketanýshy ­Sháken Kúmisbaev. Qasıetti mekenge ba­ryp, ıman nuryna shomylyp qaıt­qan Turysbek sózi jeter jurtty sharı­ǵat jolyna shaqyrǵan. Bul is jergi­likti patshalyq bılikke unamaǵany baıqalady. Oǵan dálel 1887 jyl­dyń mamyr aıynda Qapal ýeziniń bas­tyǵy Jetisý gýbernatory Frıdege jaz­ǵan raportynda: «Turys­bek Mamanov Mekkege baryp kelgen soń, musylman fanatızmi týra­ly ýaǵyzdar aıtyp, halyqty bu­zyp júr. Buny bulaı qaldyrýǵa bolmaı­dy», depti. Pat­sha­lyq bılik «T.Mamanov budan bylaı qajylyqqa jiberilmesin» degen sheshim qabyldapty.

Biraq ýaqyt óte kele joǵarydaǵy sheshim ózgertilgen. Osy taqyryp bo­ıynsha uzaq jyl zertteý jasaǵan ja­zýshy Sháken Kúmisbaevtyń paıy­mynsha, Turysbek Mamanuly jer­gilikti bılik ókilderimen mámilege kelip, joǵarydaǵy sheshiminiń kúshin joıdyrǵan. Qazaqtyń jalpaq tilimen aıtqanda, «maly bardyń mámilesi de zor» ekenin tanytqan.

Sóıtip, Turysbek qajy 1903 jyly ekinshi dúrkin báıbishe, toqalymen birge qajylyq paryzyn óteý úshin Arab eline attanǵan. Bul oqıǵa týra­ly Sapar Baıjan atanyń 1996 jyly jaryq kórgen «Qajyǵa barǵan qazaq­tar» atty kitabynda «60 jastaǵy Turys­bek Mamanov áıelderi Ábý jáne Káýken úsheýi № 11783 nómirli tólqujatpen qajyǵa bardy» degen málimet júr. Osy saparynda úlken áıeli Ábý sol jaqta qaıtys bolyp, topyraq Hıjazdan buıyrǵan eken.

Áýeli 1899 jyly medrese sıpatynda ashylǵan «Mamanııa» mektebi ýaqyt óte kele zaman talabyna sáıkes oqý merzimi 3 jyldyqtan bastalyp, 1904 jyly 6 jyldyqqa, keıin 1909 jyly 8 jyldyqqa uzartylypty. Bul mekteptiń muǵalimderi Mustaqym Maldybaev, Muhametqalı jáne Fatıma Esengeldınder, Faızrah­man Jıћangerov, taǵy basqalary Túrkııa, Qazan, Ýfa qalalarynda oqyǵan. Oqýshylardyń sany 1918 jyly 200 shákirtke jetken. Mektepti bitirgen M.Ermektasov, Á.Kárimov, M.Erkinbekov, taǵy basqa túlekterdi Turysbek qajy óz qarajatymen Qazan, Omby, Orynbor qalalaryndaǵy muǵalimder daıarlaıtyn semınarııaǵa jiberip, mektepti bilimdi ustazdarmen qamtamasyz etip otyrǵan. Alash arysy Muhametjan Tynyshbaevtyń erekshe talabyn baǵalap, onyń joǵary oqý ornyna túsýine qamqorlyq jasaǵan.

«Bul mektepti Turysbek qajy to­lyqtaı óziniń qarajatyn jumsap aıaǵynan turǵyzyp, ózi ómirden ótken­ge deıin turaqty qarjylandyryp otyr­ǵan. Mektep qasynan shákirtter jatatyn 60 oryndyq jataqhana, mu­ǵa­limderge arnap úı saldyrdy. Mek­teptiń egistik-shabyndyq jerleri boldy. Keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin bul mektepte bir maýsymda 200-den astam bala bilim alǵan», dep jazady qajynyń nemeresi Eńlik Turysbe­kova 2021 jyly 11 jeltoqsanda «Jetisý» gazetinde jaryq kórgen «Mamanııa» mektebi halyq jadynda» atty maqalasynda.

Zertteýshi Armııal Tasymbekov «Qazaq ádebıeti» gazetinde (1996 jyl,­ ­­2 sáýir, №14) «Mamanııa» mektebi­niń túlek­teri hám oqý oshaǵynyń kór­keıýine úles qosqan tulǵalar qatarynda Alash arystary Muhamedjan Tynysh­baev, Ilııas Jansúgirov, Otynshy Álja­nov, Kólbaı Tógisov, Jaqyp Aqbaev, Ǵabdýlǵazız Musaǵalıev, aqyn Sara Tastanbekqyzynan bastap keıingi aqyn-jazýshylar: Kákimjan Qazy­baev, Qudash Muqashev, Ǵalı Orma­nov, Meıram Qashqynbaev, qoǵam qaırat­kerleri: Keńes Odaǵynyń batyry Esmurat Sıqymov, Bilál Súleev,  Je­ken Qalıev, Dúısetaı Bekeja­nov, Muhtar Aryn, Áýbákir Joshy­baev, akademık Jurymbek Sydy­­qov,  t.b. tulǵalardyń atyn atap, túsin tús­tepti.

Sózimizdi túıindep aıtar bolsaq, qazaq dalasynyń bir pushpaǵy Jeti­sý ólkesine bilimniń nárin sepken Mama­novtardyń úlkeni hám biregeıi Turys­bek qajy Mamanuly 1904 jyly 60 jasynda dúnıeden ótip, óziniń týyp-ósken jerinen topyraq buıyrypty.