Qazaq ádebıettaný ǵylymy men qazaq poezııasynda, balalar ádebıetinde ózindik iz qaldyrǵan Búrkit Ysqaqovtyń esimin aǵa býyn úlken qurmetpen ataıdy. Ádebıetimizdegi irgeli qalamgerdiń qalamynan týǵan týyndylar óz zamanynyń úni bolǵanyn tanytardaı, ári kórkemdik boıaýy qanyq erekshe týyndylar sanatynda.
Búrkit Ysqaqov – 1924 jyly Qaraǵandy oblysy, Nura aýdanynyń «Kókmóldir» aýylynda týǵan. Tabıǵaty baı, ásem kól Kókmóldir jas balanyń dúnıetanymy men aqyndyq qasıetiniń qalyptasýyna úlken áser bergen sııaqty. On bes jasar Búrkittiń týǵan eline, sulý ólkesine arnalǵan óleńderi jergilikti basylymdarda jarııalana bastaıdy. Ol óziniń týǵan jeri jaıly:
Jaǵasynda Nuranyń,
Jer bar, aty – Kókmóldir.
Bolǵanmen biri jyranyń,
Sýy qandaı móp-móldir!
Boıy-bitik betege,
Jasyl quraq jaǵasy.
Tóskeıi – gúl tekemet,
Baldan tátti aýasy.
Halyq súıgen qart Qaıyp,
Osy jerde týypty.
Aqyn Sáken jantaıyp,
Sýyna betin jýypty.
Atam sony qonys qyp,
Men de sonda týyppyn,
Sodan maǵan ol ystyq.
Sondyqtan da ol súıiktim –
dep tolǵanady. Qaraǵandy muǵalimder ınstıtýtyn bitirisimen, 1942 jyly ásker qataryna shaqyrylyp, Uly Otan soǵysyna qatysady. Soǵys aıaqtalysymen týǵan jerine oralyp, «Ortalyq Qazaqstan» gazetinde qyzmet atqarǵan kezden ol óziniń qalamgerlik qabiletin aıryqsha tanyta bastaıdy. «Saryarqanyń júregi», «Uly Nura jaǵasynda» taǵy basqa da kóptegen ocherkteri, toptama óleńderi jarııalanady. 1948 jyly qyzmet isteı júrip S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń tarıh-fılologııa fakýltetin, 1951 jyly ulttyq ǵylym akademııasynyń aspırantýrasyn bitiredi. 1951–1956 jyldary jeke basqa tabynýshylyqtyń zardabyn shekken.
«Búrkit Ysqaqov – Uly Otan soǵysy jyldarynda qolyna qarý alyp, keńestik júıeni, kommýnıstik ıdeıany qorǵasa da stalındik saıasattyń quryǵyna kóp ilingen, kóp zábir-japa shekken azamat. Aǵamyz 1951-53 jyldardaǵy «Kosmopolotızm men ultshyl-býrjýazııashyldarǵa qarsy kúres» degen uranmen júrgizilgen repressııa tyrnaǵyna túsip, qýǵyn-súrginge ushyraǵan E.Bekmahanov, Q.Jumalıev, E.Ysmaıylovtarmen birge tutqyndalyp, Jezqazǵan óńirindegi áıgili «Steplagke» aıdalǵan. 50-jyldary Qazaqstannyń Joǵary oqý oryndarynda oqıtyn bir top jastar stalındik totalıtarlyq júıege qarsy «ESEP», ıaǵnı «elin súıgen erler partııasyn” qurady. Partııanyń is-áreketi el ishine keń taramasa da, 37-niń yzǵary basylmaı turǵan sátte mundaı áreketke barýdyń ózi erlikpen para-par dúnıe bolatyn. Jalpy otandyq tarıh pen saıasattaný ǵylymynda 50-jyldardaǵy repressııa tarıhy men sol kezdegi qýǵyn-súrginge ushyraǵan qaıratkerlerdiń ómirbaıany áli tolyq zerttelip bitken joq» , dep jazady Muhtar Qul-Muhammed.
1950 jyldary qýǵyn-súrginge ushyrap, saıası tutqyn retinde ártúrli lagerlerde jazyqsyz japa shekken, jeke basqa tabynýshylyqtyń aýyr zardaptaryn tartqan Mahmet Temiruly B. Ysqaqov ekeýiniń qýǵyn-súrginge qalaı ushyraǵanyn, keńestik legerlerde bastan keshken taqsyretterin baıandaıtyn «Arman men azap» atalatyn kitapta erterekte bolǵan bir oqıǵany bylaı baıandaıdy: «Bul el ómirindegi qaraly oqıǵalardyń eń aýyrlarynyń biri – keıinnen qýǵyn-súrgin jyly bolyp atalǵan 1937 jyldyń kúz aılarynyń birinde bolǵan jaǵdaı edi. Ol kezde jan-jaqtan kelip oqıtyndar mekteptiń jataqhanasynda jatamyz. Munda mektep dırektory Kommýnıstik partııa men Keńes úkimetiniń «qyraǵylyǵynyń» arqasynda kóptegen «halyq jaýlarynyń» áshkerelenip jatqany týraly habarlady. Olardyń ishinde kitaptaryn únemi súıip oqyp júrgen belgili aqyn-jazýshylar Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın, Ilııas Jansúgirovter de bar eken. Alǵashqy kezde tańǵalyp, abyrjyp qalsaq ta, dırektordyń jan-jaqty «túsindirýinen» keıin álgi esimderi dattalǵandardyń «naǵyz jaý» ekendigine tolyq senip qalǵandaı kúı keshtik. Jınalystan keıingi jumysymyz olardyń kitaptaryn órtep, qurtý boldy. Kúndizgi kitap órtegenimizdi maldanyp, bizder úlken bir jumys tyndyrǵandaı jataqhanada shyrt uıqyda jatqanbyz. Bir ýaqytta bir bólmede jatqan bárimiz de: «Oıbaı, Sáken órtenip ketti-aý», degen daýystan shoshyp oıandyq. Daýys shyqqan jaqqa júgirip baryp baıqasaq, bul uıqysyrap óksip-óksip jylap, aıǵaılap jatqan Búrkit Ysqaqov eken... Sóıtsek, bizder oıymyzda eshteńe joq, jaı ǵana kúlip-oınap, kitaptardy byt-shyt qylyp jyrtyp, órtegenge máz bolyp júrsek, ol kúndizgi órtenip ketken kitaptarǵa da, onyń avtorlaryna da jany ashyp, qatty kúızelip júrgen eken ǵoı», deıdi. Bul úzindini oqı otyryp B.Ysqaqovtyń boıyndaǵy azamattyq, qaıratkerlik qasıetteriniń bala jastan qalyptasqanyn qapysyz tanyǵandaı boldyq.
Elin erekshe súıgen erdiń sol ýaqyttaǵy halin M.Temiruly bylaı sýretteıdi: «Bizder tátti uıqyda jatqanda ol kóp ýaqyt kóz ilmeı jatypty. Osy kórgen túsinen keıin Búrkit kópke deıin oıyn-kúlkisiz, ońala almaı júrdi. Tipti óziniń jaqyn týystary qaıtys bolǵandaı qaıǵyrdy. Keıingi stýdent bolǵan jyldarymyzda ol bizge tipti qatar júrgen qurby emes, kóp zatty kórsetip, úıretip júrgen ustazdaı boldy. Onyń kóp bilgendigine, alǵyrlyǵyna elikteı júrip, ol «Elin súıgen erler partııasyn» (ESEP) qurǵan kezde biz ony qýana júrip qabyldadyq. Búrkit óz qatarynan oı-órisi joǵary bolýy arqasynda biryńǵaı kommýnıstik rýhta tárbıelengen jastardyń ulttyq-patrıottyq sanasyn oıatyp, olardy óz mańaıyna toptastyra bildi».
Búrkit Ysqaqov abaqtyda jáne aıdaýda júrgende de aqıqat úshin, azattyq úshin arpalysýmen boldy. «Úzilmeı jibi úmittiń» atty uzaq óleńder toptamasyn jazyp shyqty. Akademık Muhamedjan Qarataev bylaı dep pikir bildirgen: «Búrkit Ysqaqovtyń «Tas edenniń yzǵary» atty óleńder toptamasynyń qazaq poezııasynan alatyn orny erekshe. Onyń bul óleńderinen Sákenniń syry, Beıimbettiń muńy, Ilııastyń úni estilgendeı bolady». Onyń bul óleńderinde kórkem poezııanyń tabıǵatyna tán eń ǵajap qasıetter saqtalǵan. B.Ysqaqovtyń «Tas edenniń yzǵary...» atty óleńder sıkli onyń abaqtyda otyryp, aıdaýda júrgen kezinde jazylǵan. Otyz jyldan keıin «Úzilmeı jibi úmittiń...» degen atpen «Qazaq ádebıeti» gazetinde (1987,25.HII) birneshe óleńi jaryq kórdi.
Professor R.Berdibaev: «B.Ysqaqov bul óleńderimen qazaq sovet poezııasynda buryn bolmaǵan «Tutqyn jyry», «Lager óleńderi» dep atalatyn poezııanyń jańa túrin, jańa janryn bastady. Sondyqtan bul óleńder qazaq sovet poezııasyna qosylǵan jańa bet bolyp tabylady», – dep baǵalady. Shynynda, «Dýshar bop beınet soryma...», «Kirshik joq biraq oıymda...», «Jambasyma syz batyp», «Artymda bar el-jurtym», «Qosh, Almatym!», «Shyqqanda jańa jarq etip...», «Jýmassyń qalaı óleńmen?» óleńderi aqynnyń nala kóńiliniń syryn shertedi:
Qosh, Almatym, altyn týly astanam
Attandym men alys aýyr saparǵa
Qaıda júrsem seni esimnen tastaman,
Qosylarmyn ıa qosylman qatarǵa, – dep úmit pen kúdik almasqan jyr shýmaqtarymen qatar ádilettiń saltanat quratynyna nyq senimmen aıtqan joldar da kezdesedi:
Aqyrǵy ádil úkim aıtyp elim,
Pash eter aqtyǵymdy áli-aq meniń
Beriler sazaılaryń senderdiń de
Kóz jastar nahaq aqqan ketpes tegin.
Munda aqynnyń órshil rýhy, arman-maqsaty, syr-sezimi, peıil-kóńili, el men jerge degen ulpadaı iltıpaty jan tolqytarlyq ystyq leppen sýretteledi.
Bul týraly ǵalymnyń dosy Mahmet Temiruly bylaı deıdi:
«Mektepte oqyp júrgen kezderiniń ózinde – aq kókeıinde myqtap ornaǵan asyl armany úshin keńes úkimetiniń abaqtylary men lagerlerinde bolyp, jan tózbes azap shekti. Torǵa túsken qyrandaı qanatyn keń jaıa almaı, boıǵa bitken darynyn tolyq ashyp kórsete almaı, bostandyqqa shyqqanmen de únemi MHK jendetteriniń baqylaýynda bolyp, óz kózimen kórgen ómir shyndyǵyn aıqyndap ashyp jaza almaı qapasta tunshyǵyp ótti», dep jazady.
Búrkit Ysqaqovtyń óz otanyna, ultyna degen súıispenshiligi onyń jyrlarynan da aıqyn baıqalady.
Az bolǵandaı bir meniń
Basyma tutqyn buǵaýy.
Áınegine túrmeniń
Túsipti qystyń qyraýy.
Soqsa qarly muzdaryn
Syrtta boran talmastan.
Tas edenniń yzǵary
О́tedi jáne jambastan.
Batsa da yzǵar deneme,
Soqsa da boran doldana.
Oılamaımyn dáneńe
Jasymaımyn sonda da.
nemese:
Eliniń bilmeı erlerin,
Shyrqamaǵan ata ánin
Súıedi deme óz elin,
Súıedi deme Otanyn.
nemese:
Otan – tarıh, Otan – til,
Jasaǵan eliń, er halqyń
Otan - óleń, Otan – jyr,
Kótergen kókke el dańqyn, – dep Otanǵa degen óziniń kirshiksiz mahabbatyn pash etedi.
Qazaqstan halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Safýan Shaımerdenov «Ǵasyr asýy aldynda...» degen maqalasynda Búrkit Ysqaqov týraly mynandaı pikir aıtqan: «Albasty da qas-qabaqqa qarap basady. Qaryn ashqan kezde kúshtisi álsizin, ákesi balasyn jep qoıatyn akýla sekildi bir-birimizge shoqpar silteı bersek, keleshegimiz kúmándi. Tiri jannyń betine tike qaramaǵan ǵalym – jazýshy Búkeńe, Búrkit Ysqaqovqa kezinde jala jaýyp, aıdatyp jibergen jazýshysymaqtar búgin aramyzda murtynan kúlip júr. Muny áste esten shyǵarýǵa bolmaıdy».
Al, bul jaıynda B.Ysqaqov:
Qylmys terip Qıqymov,
Qyr sońymnan qalmady
Ańdyp júrip Sıqymov
Aqyrynda qarmady.
Joqtan bar qyp Jamaýov,
Bir páleni baılady.
Úkim etip Tanaýov,
Jıyrma beske aıdady.
Aıtsam eger shyndyqty,
Eı, aǵaıyn, týysqan.
Kórdim qorlyq sumdyqty,
О́zimizdiń týystan! – dep jazady.
Búrkittiń aıdaýda jazǵan óleńderinen onyń qapaly muń-sheri aıqyn kórinip turady. Ol qansha jerden taýqymet tartsa da kúnderdiń kúninde ádildik týy jelbireıtinine kámil sengen.
Jeke basqa tabynýdyń kezeńinde jazyqsyz qýdalaýǵa ushyraǵan halqymyzdyń aıaýly perzentteri týraly jazylǵan maqalalar men estelikter engizilgen «Zaýal» dep atalatyn kitapta Armııal Tasymbekov «Elý segizdiń ony» dep atalatyn maqalasynda: «Kópke deıin jeke basqa tabynýshylyq kezeńindegi kóptegen soraqylyqtar men bassyzdyqtardy jasyryp keldik. Halyqta «Aýrýyn jasyrǵan óledi, daýdy jasyrǵan tóleıdi» degen maqal bar. Endeshe, bizdiń de aýrýymyzdy jasyrmaýymyz, daýymyzdy bastyrmaýymyz kerek. Olaı etpegen kúnde ótken kúnniń qatelikteri qaıtalanyp, qara kúnderdiń qaıta týýy ǵajap emes. Alaıda aqıqat pen shyndyqty aıtý úshin de asqan adaldyq pen shynaıy sezim kerek. Buǵan da árkimniń batyly baryp, júregi daýalaı bermeıdi. Al Búrkit – aqyn adam, sondyqtan onyń aqıqatty aıtýy – paryz. Ol uzaq oılanyp, tolǵanyp otyryp, sózin ázer bastady:
– Men bul sózderdi, keıbireýlerdiń oılaǵanyndaı, atymdy shyǵarý úshin nemese bireýlermen esep aıyrý úshin aıtyp otyrǵan joqpyn. Keıingilerge, keleshek urpaqtarǵa sabaq bolsyn, olar ata-babalarynyń, áke-shesheleriniń, onyń ishinde myna bizderdiń qatelikterimizdi qaıtalamasyn dep aıtyp otyrmyn, – dedi.
Keıbireýler menen: «Osyndaı aýyr jaǵdaıda júrip, óleńdi qalaı jazdyńyz?» dep suraıdy. Men olarǵa bylaı deımin: «Maǵan mundaı suraqty qoımas buryn áýeli Iýlıýs Fýchık, Musa Jalıl, Nazym Hıkmetterdiń fashızmniń tas túrmesinde otyryp qalaı shyǵarma jazǵanyn eske túsirińizdershi. Al olarǵa qaraǵanda meniń jaǵdaıym jeńilirek boldy ǵoı.
Birinshiden, men óz elimde, óz jerimde, óz halqymnyń arasynda boldym ǵoı. Meni Amerıkaǵa nemese Japonııaǵa aıdap jibergen joq. Al óz eliń qandaı jaǵdaıda jáne qaı ýaqytta bolsyn, ol – altyn besik.
Ekinshiden, meniń elim – Sovet Odaǵy, dúnıe júzindegi eń demokratııalyq jáne gýmanıstik elden sanalady. Basqalar fashızmniń tas túrmesinde otyryp shyǵarma jazǵanda , men óz elimde, óz jerimde, óz halqymnyń arasynda otyryp óleń jaza almasam, osyndaı múmkindikti paıdalana almasam, onda meniń kim bolǵanym?
Úshinshiden, adamdardyń bári birdeı ań emes, jurttyń bári birdeı jyrtqysh emes. Olardyń arasynda da aqyly bar, ary bar, adamgershiligi bar adamdar kóptep tabylady. Men prokýror Z.Qajybekovty, shahta ýchastoginiń bastyǵy Á.Bópeevti, lager basshylary N.Kıbenko men S.Ábýevterdi osy kúnge deıin izgi sezimmen eske alamyn. Mine osyndaı jaqsy adamdardyń arqasynda tiri qaldyq, erkindikke shyqtyq. Sondaı jaqsy adamdardyń arqasynda óleń de jazdym, ózimdi de, óleńimdi de aman saqtap qaldym», – dep jazady.
B.Ysqaqovtyń jazǵan óleńderiniń bir arnaly salasy – arnaý óleńderi. Ol óleńderiniń negizgi keıipkerleri – zamandastary, týys-jaqyndary, bir sózben aıtsaq óz ortasy. B.Ysqaqov ta qazaq poezııasyndaǵy jaqsy dástúrdi jalǵastyra otyryp arnaý óleńder jazǵan.
«Ol kirgende lavaǵa» óleńin kenshi Ábdiraman Bópeevke arnaıdy. «Bul kenshimen men Búrkit aıdaýda júrgende "Almarasan" demalys úıinde tanys boldym. Búrkit sonyń qaramaǵyndaǵy ýchaskede ken qazady eken, seniń atyńdy atap, «tiri ekenimdi bildirip, sálem aıtyńyz», – dep edi.
Kezikkenimiz qandaı jaqsy boldy! «Shahtadaǵy tutqyndardyń jaǵdaıy aýyr: Búrkitke úıden qoınyma tyǵyp, tamaq ákelip berip júremin», – dedi. Sóıtip, syrlas boldyq. Búrkit aqtalyp kelgennen keıin Ábdiraman sóziniń rastyǵyn, tipti Almatydan oralǵan soń, ol lager bastyǵynan bir kúnge ruqsat alyp, úıine aparyp qonaq qylǵanyna deıin áńgimelep berdi. «Sondaı da qazaqtyń er-azamaty bolady!» dep tań qalyp júrdi. Biraq osy kenshi kóp uzamaı qaıtys boldy. Joǵarydaǵy óleń qıyn kúnderde janashyrlyq bildirgen, naǵyz azamatqa eskertkish ispetti. О́leńniń «Ol kirgende lavaǵa, shahta ishine jan bitken» dep bastalýynda osyndaı syr bar» dep oı órbitedi О́mirbektiń Jappary. Tarıhy osylaı órilgen óleńdi oqyp kóreıik:
Ol kirgende lavaǵa
Asqan qaırat, senimmen
Dala aınalyp qalaǵa
Taý ornaǵan kómirden
Qala almaımyn tolǵanbaı,
Qaraǵan saıyn kómirge.
Jalyn berip turǵandaı,
Bizdiń baıtaq ómirge, – dep qaırattanady.
«Búrkit Ysqaqov aǵamyz meılinshe qarapaıym, ıi jumsaq, kishipeıil, adamgershilik mádenıeti joǵary, minezge baı, ónegeli, úlgili, qadirli jan edi. Kóp bilýshi edi, bilgenin múdirtpeı, jatqa zaýlatatyn-dy. Aǵaly-inideı syılas, pikirles boldym. Bizderdi jaqyndastyrǵan Doskeı, Shashýbaı, Qaıyp, Narmanbet syndy aqyndardyń shyǵarmashylyǵy bolatyn. Doskeı Álimbaevtyń ádebı murasyn birlesip, jeke jınaq etip shyǵardyq. Búrkit aǵa 1991 jyldyń basynda dúnıeden ozdy. Asyl aǵanyń ádebı-kórkem jáne ǵylymı shyǵarmashylyǵy bir kisi úshin azdyq etpeıdi. Atap aıtqanda, aqyndyǵyn ǵalymdyǵy kóriktendirgen. Táýelsizdik tusynda Búrkit Ysqaqovtyń shyǵarmashylyq eńbeginiń ústine azamattyq tulǵasy, qaıratkerlik bolmysy aıryqsha jarqyrap kórinedi. Ol – «ESEP» partııasynyń kósemi. Ol – qazaq eliniń rýhanı túleýin kóksegen ardager. Ol – jastardy jalyndy isterge baýlyǵan tálimger. О́zi ýyljyǵan ýyzdaı jas bolsa da, ultynyń taǵdyr-talaıyna kókiregi qars aırylǵan, júregine qasıet uıalaǵan oǵylan»,– dep jazady fılologııa ǵalymdarynyń doktory, professor Serik Negımov.
Ǵalymnyń azamattyq bolmysy onyń óleńderinen de, ǵylymı eńbekterinen de jarqyrap kórinedi.
Búrkit Ysqaqovtyń azamattyq-qaıratkerlik qyrlary: ult muratyna adaldyqtan aıqyn ańǵarylady, qoǵamdyq-kezeńdik qubylystarǵa sergek qarap, azamattyq kózqarasyn ashyq bildiredi, óz jurtyn bar asyldan da joǵary qoıady. Sondyqtan:
Joıý meni, jigitim,
Túspes, sirá, teginge
Artymda bar el – jurtym
Joqtaıtuǵyn meniń de, – dep qaırattanǵan.
El táýelsizdigi jolyndaǵy alash ardaqtylarynyń armanyn jalǵaı bilgen, búgin de týǵanyna ǵasyr tolyp otyrǵan Búrkit Ysqaqovtyń azamattyq isi – keıingige úlgi bolmaq.
Almagúl Ýmbetova,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq
ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
