Alǵashqy osy Kóshi-qon bólimin Kamalıev Pamır Kamalıuly basqaryp, bólimde Qonaqbaev Marat Jumashuly, Qusaıynova Ǵalııa Jaqanqyzy jáne Marat Esimqululy Toqsambaev qyzmet atqardy.
Osy atalǵan qaýlynyń jobasyn ázirleý jáne tıisti memlekettik organdarmen kelisý máselesi mınıstrliktiń bólim mamandaryna júktelgeni áli esimde. Qaýlynyń jobasymen 2 aıdan asa ýaqyt quzyrly organdarmen kelisildi. Keıbir mınıstrlikter tarapynan kedergiler men qıyndyqtar týǵyzdy. Kúnde keshkisin mınıstr Saıat Dúısenbaıuly Beısenovke baıandap otyrdyq. Mınıstrdiń óziniń tikeleı tıisti mekemeler basshylaryna tezdetip qarap, máseleni qıyndatpaı kómek kórsetý týraly tapsyrmasynyń nátıjesinde osy qaýly 1991 jyly 18 qarashada qabyldanǵanyn maqtanyshpen aıta alamyz.
Negizinde zańnamalyq turǵydan qaraǵanda qandastar máselesi 1991 jyly 18 qarashadan bastap rettele bastady desem artyq bolmas.
Sebebi bul kúni Qazaq SSR Mınıstrler Kabınetiniń №711 «Basqa respýblıkalardan jáne shetelderden selolyq jerlerde jumys isteýge tilek bildirýshi baıyrǵy ult adamdaryn Qazaq SSR-inde qonystandyrý tártibi men sharttary týraly» Qaýlysy shyqty.
Atalǵan qujat boıynsha áli «oralman» ataýy qoldanysta bolmaı turyp, «baıyrǵy ult adamdary» dep atalǵan. Onymen qosa atalǵan qujat tek qana qazaqtardy Qazaqstanǵa qaıtarýǵa ǵana emes, memlekettegi kúrdeli jaǵdaıda turǵan aýyl sharýashylyǵy máselelerin de sheshý kózdeldi.
Sol maqsatta sheteldik qazaqtardy eldegi agrarlyq aýdandarǵa ornalastyrý men olardyń jaǵdaılaryn jasaýǵa baılanysty naqty sharalardy júzege asyrý josparlandy.
Sonymen qatar osy sharanyń jalǵasy retinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Ə. Nazarbaev óziniń 1991 jyly 31 jeltoqsandaǵy radıodan sheteldik qazaqtarǵa arnap sóılegen sózinde: «Qymbatty otandastar! Ejelgi atamekeninen jyraqtap qalǵan Sizderdi keshegi kúnge deıin «Ata-baba jerine qaıtyp kele alamyz ba?» degen suraqtyń alańdatyp kelgenin men jaqsy bilemin. Týǵan jerdiń tútini de ystyq deıdi halqymyz. Qandas baýyrlarymyzdy baıyrǵy ata qonysyna tartý maqsatynda adam pravosy týraly elaralyq erejelerdi basshylyqqa ala otyryp, Qazaqstan Úkimeti «Basqa respýblıkalardan jəne shetelderden selolyq jerlerde jumys isteýge tilek bildirýshi baıyrǵy ult adamdaryn Qazaqstanda qonystandyrý tərtibi men sharttary týraly» arnaıy qaýly qabyldady. Sondyqtan atamekenge kelemin deýshi aǵaıyndarǵa jol ashyq», dep atap ótti.
Osy qaýly qabyldanǵannan keıin «Kóship kelý týraly», «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zańdary jáne QR Prezıdentiniń ár kalendarlyq jylǵa arnalǵan oralmandardyń kóship kelý kvotasyn belgileý týraly Jarlyqtary men kóptegen normatıvtik-quqyqtyq aktiler birinen keıin biri qabyldana bastady.
Keńes Odaǵynyń ydyraýy jańa táýelsiz memleketterdi keńes dáýirinen alshaqtatý úshin sheteldegi otandastardy tarıhı Otany - Qazaqstan aýmaǵyna shoǵyrlandyrý jáne eń bastysy olardyń oralýyna jaǵdaı jasaýǵa ıtermeledi. Bul rette Qazaqstan erekshelik tanytpaı, ult bolýǵa qalyptasýdaǵy jańa jobanyń negizi retinde etnıkalyq qazaqtardy bir ortaǵa jınaý úrdisine qosyldy.
Qazaq halqynyń bolashaǵy úshin óte mańyzdy mundaı ıgi is buǵan deıin bizdiń elimizde múlde qolǵa alynbaǵan edi. Kerisinshe, kezinde Qazaqstanǵa syrt jerlerden túrli ult ókilderi júz myńdap, mıllıondap ákelingeni barshamyzǵa málim. Osynyń saldarynan Qazaqstandaǵy qazaqtardyń úlesi 30 paıyzǵa deıin tómendep, ult retinde joıylyp ketý qaýpine dýshar boldy.
Bul máseleni sheshýdiń bir joly retinde etnıkalyq repatrıasııa tańdaldy.
Osy oraıda 1991 jyly Almaty qalasynda ornalasqan Qazaq SSR-y Eńbek mınıstrliginen Qonystandyrý bólimi qurylyp, quramyna 4 adam kirdi. Sol kezdegi Eńbek mınıstri Saıat Dúısenbaıuly Beısenov alǵashqy qurylǵan bólim qyzmetkerlerin ózine jınap jınalys ótkizgen edi. Sonda bólim mamandaryna «Qazaq degen qanyń bar ma? Bar bolsa ǵana sol syrttan keletin qandas baýyrlaryńmen jumys isteısińder» dep eskertkeni áli qulaǵymyzda saqtaldy.
Alǵashqy osy Kóshi-qon bólimin Kamalıev Pamır Kamalıuly basqaryp, bólimde Qonaqbaev Marat Jumashuly, Qusaıynova Ǵalııa Jaqanqyzy jáne Marat Esimqululy Toqsambaev 2016 jyly zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin basqarma basshysy laýazymynda qyzmet etti.
Keıinnen 1992 jyly mınıstrliktiń quramynda Kóshi-qon departamenti qurylyp, tóraǵasy qyzmetine mınıstrdiń orynbasary Ǵazız Esmuqanuly Esmuqanov taǵaıyndaldy.
Departament basshysynyń orynbasary Pamır Kamalıuly Kamalıev, bólim bastyqtary Izbanov Mýhıt Kárimuly, Arǵynbaev Danııar Aralbaıuly, bas mamandar Toqsambaev Marat Esimqululy, Qusaıynova Ǵalııa Jaqanqyzy jáne maman Abıbekov Ahmet pen Daýytbaev Seıthan qyzmet etti.
Alǵashqy kósh kerýenin uıymdastyrýshylar
Mońǵolııanyń qazaqtary 1991 jyly Mońǵolııa eliniń Baıan-О́lgeı, Hovda, Henteı aımaqtary men Darhan, el astanasy ‒ Ulan-Batyr qalasy tóńireginen atoılap tarıhı otandaryna uly kóshti bastap ketti.
Mońǵolııadan 1991 jyly Taldyqorǵan oblysy Kerbulaq aýdanyna 96 adammen kelgen eń alǵashqy kósh legi osynaý uly kóshtiń bastaýy bolǵanyn bireýi bilse, bireýi bilmeıdi.
Jalpy, osy kóshtiń ulaǵatty sara jolynyń basynda Saǵat Zaqanqyzy men Aıatqan Turysbekuly turdy dep aıtsaq artyq bolmas.
Bul eki kisi 1991 jyly 19 shildede Qazaq KSR Mınıstrler Kabınetiniń sheshimimen Almaty qalasynda ashylǵan Mońǵolııa Eńbek mınıstrliginiń ókildigine basshylyq jasaıdy. О́kildik tóraǵalyǵyna ‒ Saǵat Zaqanqyzy, orynbasarlyǵyna ‒ Aıatqan Turysbekuly taǵaıyndalady.
Sonymen, alǵashqy kósh legi Mońǵolııadan bastalyp, Iran, Pákistan, Aýǵanstan, Qytaı Halyq Respýblıkasy, Saýd Arabııasy, Tájikstan, Túrkııa, Túrikmenstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Reseımen jalǵasyn tapty.
Bul uly kósh N.Á. Nazarbaevtyń «Alystaǵy aǵaıynǵa aq tilek» degen úndeýiniń áserinen bastaý aldy.
Alys shetelderden aǵaıyndardy elge kóshirý ártúrli tásildermen júrgizilip, birshama kedergiler men qıyndyqtardy jeńe otyryp, abyroımen atqaryldy (avtokóliktermen, temirjol, áýe jáne teńiz joldarymen)
1992 jyly Mońǵolııanyń Eńbek mınıstrligi men Qazaqstan Respýblıkasy Eńbek mınıstrligi arasynda jasalǵan kelisimshartqa sáıkes Mońǵolııanyń Baıan-О́lgeı aımaǵynan qandastardy Qazaqstan Respýblıkasyń aýmaǵyna uıymdasqan túrde kóshirip alý men júkterin tasymaldaý maqsatynda 1,5 myńǵa jýyq avtokólik bólinip, otbasy múshelerin О́skemen qalasy arqyly kúnine О́lgeı áýejaıynan 10 reıspen tasymaldady.
Qazaqstan Respýblıkasy tarapynan osy kóshti uıymdastyrýǵa jumys toby qurylyp, quramyna memlekettik organdardyń qyzmetkerleri engizilip, QR Eńbek mınıstrligi Kóshi-qon departamenti tóraǵasynyń orynbasary Pamır Kamalıuly Kamalıevpen birge men de qatysqan edim.
Jumys tobynyń alǵashqy otyrysyn Baıan-О́lgeı aımaǵynyń sol kezdegi ákimi Kúntýǵanuly Mızamhan basqaryp ashyp, is-shara jocparyn bekitti jáne tıisti mekeme basshylaryna tapsyrmalar bergennen keıin jumysymyz bastalyp ketken edi.
Mońǵolııanyń Baıan-О́lgeı aımaǵynda 1992 jyly tamyz aıynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek sińirgen memleket jáne qoǵam qaıratkeri, jazýshy Sherhan Murtaza, sol kezdegi Dúnıejúzi Qazaqtary Qaýymdastyǵy tóraǵasynyń orynbasary jazýshy Qaldarbek Naımanbaev, Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstrliginiń ókili, dıplomat Qaıyr Omarov aǵalarymyz, tasymaldaýshy áýe kompanııasynyń ókili, kásipker Nyǵarbaıuly Tóleýbaı jáne basqa da kóptegen baýyrlardyń qatysýymen ótken is-sharada tarıhı Otany - Qazaqstanǵa kóshkeli turǵan aǵaıyndarǵa aq batasyn berip, ushaq aılaǵynda shyǵaryp salǵan edik.
(Aımaqtyń bas prokýrory «Monǵolııaǵa eńbek sińirgen zańger» Mereıhan Qabdyluly, QR Syrtqy ister mınıstrliginiń ókili Ǵazız jáne Toqsanbaev Marattyń kóshti shyǵaryp salǵannan keıingi demalys sáti).
2010 jyl. Mońǵolııada bolǵan tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty gýmanıtarlyq kómek kórsetý maqsatynda Ulan-Batyr qalasyna Eńbek mınıstriniń orynbasary B.Nurymbetov bastap barǵan QR Úkimeti delegasııasy. Delegasııany Mońǵolııa Parlamentinde qabyldaý sátinen)
1991 jyly Mońǵolııa eliniń Baıan-О́lgeı, Hovda, Henteı aımaqtary men Darhan, el astanasy Ulan-Batyr qalasy tóńireginen atoılap tarıhı otandaryna uly kóshti bastap ketti. Osy kóshti qazaqtyń qaısar qyzy Saǵat Zaqanqyzy men Aıatqan Turysbekuly ashyp berdi.
Mońǵolııadan 1991 jyly Taldyqorǵan oblysy Kerbulaq aýdanyna 96 adammen kelgen eń alǵashqy kósh legi osynaý uly kóshtiń bastaýy bolǵanyn bireý bilse bireý bilmes.
Mine osylaı óz tarıhı Otany - Qazaqstanǵa oralýdyń sara jolyn ashqan táýelsizdikpen kindiktes kósh kerýenge bıyl 30 jyl tolyp otyr.
Sonymen qatar Qoǵam qaıratkeri, Mońǵolııanyń Baılanys salasynyń úzdigi Qurmanbaıuly Úzbenmen eń alǵashqy Moǵolııadan 1991 jyly bastalǵan uly kóshten ıaǵnı 30 jylǵa jýyq bilemin desem artyq bolmas.
Sol kezeńde Qurmanbaıuly Úzben Mońǵolııanyń Baıan-О́lgeı aımaǵynyń Baılanys basqarmasynyń basshysy qyzmetin atqaratyn.
Sol alǵashqy kóshti uıymdastyrý men ony iske asyrý ońaılyqqa soqqan joq. Kóptegen qıyndyqtar men kedergilerdi bastan keshirgen edik.
О́lgeı qalasynyń qonaq úıinde oryn jetispeıtin bolǵandyqtan Qazaqstannan barǵan júrgizýshiler men mamandardy ornalastyrý qıynǵa soqqan kezde, sol aımaqtyń turǵyndary meıirimdilik tanytyp, ózderi qysylyp otyrsa da árqaısysy óz úılerine bólip alyp, ózderi iship otyrǵan tamaqtaryn bóliskeni áli kóz aldymda.
Sonymen qatar kósh máselesi boıynsha málimet alý men berý, sondaı aq Qazaqstandaǵy jergilikti ákimdermen, quzyretti mınıstrliktermen habarlasyp otyrýǵa kóptegen qıyndyqtar týyndaǵany áli esimde.
Osy máseleni sheshýde Úzben Qurmanbaıulynyń bergen kómegi orasan zor.
Mine osyndaı adamdardyń bir-birine degen meıirimdiliginiń, ystyq iltıpat kórsetýleriniń arqasynda sheshilmeı jatqan keıbir máselege oń nátıjesin bergen edi. Onyń bir mysaly retinde aıta keteıin Mońǵolııanyń astanasy Ulan-Batyr qalasynan kele jatqan júk tasýshy mońǵol azamaty jolda mashınasynyń motory isten shyǵyp, júgimen turǵan qazaqstandyq avtokólikti óziniń mashınasyna tirkep alyp, eshqandaı aqsha talap etpeı 12 saǵat degende О́lgeı qalasyna jetkizgenin óz kózimmen kórgenmin. О́z jumys-sharýasyn keıinge qaldyryp, jolynan qalyp ıgi is atqarǵan, meıirimdilik kórsetken naǵyz azamat.
Marat TOQSAMBAEV,
QR Eńbek jáne áleýmet salasynyń úzdigi,
Eńbek ardageri, «Qurmet» ordeniniń ıegeri,
Almaty oblysy Raıymbek aýdanynyń jáne Mońǵolııanyń Baıan-О́lgeı aımaǵynyń «Qurmetti azamaty»
