Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Japyraqtar hám olardyń kórki
(S.T-ǵa arnaımyn)
«Gúldenip bitken japyraq,
Butaqtar da salbyrap.
Ýaqyty edi jetilgen,
Kóz tartarlyq balbyrap
Lebinen de az jyldyń,
Uıalyp buqqan qaltyrap.
О́zine burǵan oıyńdy,
Maýjyratyp boıyńdy.
Iаpyrym-aý bul ne ǵajap -
Dep burar eń moınyńdy.
Maýjyratyp boıdy alǵan,
Ánine torǵaı uıydy.
О́sip bári jetkendeı,
Kóńildi shat etkendeı.
Shópter de tur balbyrap,
Kórseń qaıǵy ketkendeı.
Iisi de bar ańqyǵan,
Sarpynǵan júrek tepkendeı.
Jumaqty kirip kórgendeı,
Saıran etip júrgendeı.
Basqany júrek umytyp,
Dáýrendi sonda súrgendeı.
Japyraqtar da sybdyrlap,
Qarap tur saǵan tóngendeı.
Qushaqtasyp aıqasqan,
Japyraq basyp jaınasqan.
Salasynan aǵashtyń,
Shymyrlap bulaq qaınasqan.
Ár japyraq astynan,
Qurttar da qonys saılasqan.
Kóńildiń tosyp ánine,
Máz bop japyraq sánine.
Tur edim janym balbyrap,
Jyly jel tıip tánime.
Kózime tústi «qur japyraq»,
Oıladym, «munyń máni ne?!»
Kógerip kórki ashylmaı,
Sarǵaıǵan túsi basylmaı.
Turǵanda jalǵyz sorlyny,
Kók japyraq tur jasyrmaı.
Úzilgeli ózi tursa da,
О́zgege tur bas urmaı.
О́zgeleri buralyp,
Birine biri oralyp.
Japyraqtan kúmbez
jasap tur,
Bas-aıaǵy quralyp.
Aralaspaı bularǵa,
«Sary japyraq» tur buralyp.
Qynapqa turmas salǵandaı,
Esi-dertin alǵandaı.
Kógeret deıtin úmit joq,
Qurt túsip qatyp qalǵandaı.
Dirildep jerge qarap tur,
Jalǵannan kózi talǵandaı...»
«...Sultanmahmut menen bir-aq jas úlken edi. Biraq biz ony bárimiz de aǵa tutatynbyz. Onyń óler aldynda aıtqan ósıet esepti aqyly da, bizge borysh etip qaldyrǵan tilekteri de meniń kókiregimde saqtaýly. Eger ýaqytym bolsa, Sultanmahmut jóninde ózimshe arnaıy ocherk jazam ba degen oıym da bar. Munyń ózi marqum Sultanmahmut úshin de, ony súıip oqıtyn kópshilik úshin de paıdaly bolar dep oılaımyn», dep jazady Shaıbaı Aımanov.
HH ǵasyrdyń basy – qazaq ádebıetiniń ulttyq sana-sezimdi oıatyp, mádenı qundylyqtardy jańǵyrtqan kezeńi. Bul ýaqytta ádebıet tek shyǵarmashylyq qana emes, sonymen birge halyqtyń rýhanı jańǵyrýyna qyzmet etken mańyzdy qural bolǵany málim. Osy dáýirde jaryq kórgen árbir týyndynyń ózindik orny bar. Solardyń biri – Shaıbaı Aımanovtyń Sultanmahmut Toraıǵyrovqa arnap jazǵan osy «Japyraqtar hám olardyń kórki» atty óleńi. О́leń tabıǵat sulýlyǵyn sýretteı otyryp, adam ómiri men taǵdyryna qatysty tereń fılosofııalyq oılardy jetkizedi.
О́leńniń alǵashqy joldary oqyrmandy tabıǵat sulýlyǵymen baýraıdy. Japyraqtardyń gúldengen kórinisi, olardyń jaz ortasynda ásem bolyp kórinýi aqynnyń tabıǵatqa degen súıispenshiligin kórsetedi. Biraq bul kórinis tek sulýlyqty sıpattaýmen shektelmeıdi. Aqyn tabıǵat arqyly tereń sımvolıka jasap, ómirdiń ótkinshiligin, adam taǵdyrynyń qıly kezeńderin sýretteıdi.
О́leńniń Sultanmahmutqa arnalýy kezdeısoqtyq emes. Sultanmahmut Toraıǵyrov – qazaq ádebıetinde shyndyq pen ádildiktiń jarshysy. Onyń shyǵarmalary tabıǵat pen adam bolmysynyń úılesimin tereń zerttegen. Shaıbaı Aımanov osy óleńi arqyly Sultanmahmuttyń dúnıetanymyna ún qosyp, tabıǵat pen adamnyń rýhanı baılanysyn erekshe atap kórsetedi.
Shaıbaı Aımanov japyraqtardyń ómirlik sıklin adam ómirimen salystyrady. Kógergen japyraqtar jastyq shaqtyń kórki men úmitin beınelese, sarǵaıǵan japyraqtar ómirdiń ótkinshiligi men jalǵyzdyqty sıpattaıdy. О́leńde tabıǵattyń ár bólshegi sımvolıkalyq mánge ıe:
«Kógerip kórki ashylmaı,
Sarǵaıǵan túsi basylmaı,
Turǵanda jalǵyz sorlyny,
Kók japyraq tur jasyrmaı».
Bul joldarda sarǵaıǵan japyraqtyń jalǵyzdyǵy taǵdyrdyń aýyrtpalyǵyn, ómirdiń qıyndyqtaryn beıneleıdi. Aqyn tabıǵattaǵy árbir elementti adam ómiriniń kezeńderi retinde kórip, oqyrmanǵa tereń fılosofııalyq oı salady.
Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń shyǵarmalary tabıǵat lırıkasynyń tereńdigimen jáne fılosofııalyq astarymen erekshelenedi. Onyń «Shyǵamyn tiri bolsam adam bolyp» nemese «Bir adamǵa» sekildi óleńderindegi ıdeıalar Shaıbaı Aımanov óleńindegi oı astarymen úndesedi. Shaıbaıdyń bul shyǵarmasy Sultanmahmuttyń tabıǵat pen ómirge degen kózqarasyn jańa qyrynan tanytýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan da bul óleń – ulttyq ádebı muramyzdaǵy qundy shyǵarmalardyń biri. Jýrnal qazaq qoǵamyndaǵy ádebı jáne mádenı qozǵalystardyń basty alańy bolǵandyqtan, mundaı óleńderdiń jarııalanýy halyqtyń ulttyq sana-sezimin oıatýda mańyzdy ról atqardy.
Shaıbaı Aımanov tabıǵatty sýretteýde názik ári dál obrazdar jasaıdy. Japyraqtardyń qozǵalysy, maýsymdyq ózgeristeri, aǵashtar arasyndaǵy qarym-qatynas – barlyǵy adamnyń jan dúnıesine áser etip, tabıǵatpen tereń baılanysýǵa ıtermeleıdi:
«Maýjyratyp boıdy alǵan
Ánine torǵaı uıydy».
Tabıǵattyń dybystary men beıneleri adamnyń rýhanı tynyshtyǵy men ómirdiń mánin izdeýge baǵyttaıdy. Sultanmahmutqa arnalýy arqyly óleńniń estetıkalyq qundylyǵy men fılosofııalyq tereńdigi odan ári arta túsedi.
Qoryta aıtqanda, Shaıbaı Aımanovtyń «Japyraqtar hám olardyń kórki» óleńi – qazaq ádebıetiniń tabıǵat lırıkasyndaǵy erekshe týyndy. Onyń Sultanmahmut Toraıǵyrovqa arnalýy eki tulǵanyń rýhanı jaqyndyǵyn kórsetip, qazaq ádebıetiniń ulttyq fılosofııasyndaǵy mańyzdy birlik pen sabaqtastyqty aıqyndaıdy. Bul óleń arqyly Shaıbaı Aımanov tabıǵattyń adam ómirimen tereń úılesimin kórsete otyryp, oqyrmanǵa tabıǵatqa, ómirge jáne ulttyq mádenıetke jańasha kózqaraspen qaraýdy usynady.
Abzal RYMBEK,
Pavlodar oblystyq Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıiniń
qyzmetkeri
