XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy synı realızm ókili Vsevolod Mıhaılovıch Garshın (1855–1888) nebári 33 jyl ómir keshti. Onyń shyǵarmashylyq dúnıetanymyn ereksheleıtin ne? Nemis fılosofy Karl Iаsperstiń oıynsha, «jer betindegi zulymdyq – bir adam balasy tirshiliginiń ekinshi bireýge sańyraý, kereń, meńireýligi» bolyp tabylady. Vsevolod Garshınniń tańdamaly prozasynan adam násiline asqan janashyrlyq, jandy tirshilik ataýlyǵa degen meıirimge toly júrek qýaty aıqyn bilinedi. Onyń jastaı kúırep ketýine aıryqsha adamshylyq qasıeti sebep bolǵan sııaqty. Jazýshy týraly estelik jazǵandardyń bári Garshındi asa adal, óte meıirimdi, jany kirshiksiz taza, kisiligi shynaıy, asqan bilimdi, ózge daryndy qyldaı kúndeýdi bilmeıtin bekzat jan retinde sıpattaıdy. Onyń shyǵarmashylyǵyn ereksheleıtin rýh – jat qaıǵyny sezinip qan jylaıtyn jumsaq júrek, jany názik meıirbandyq.
M.Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ınstıtýtynyń IV kýrsynda V.Garshınniń «Qyzyl gúl» atty áńgimesin oqymaǵandyqtan, emtıhannan qulaǵanym bar. Oqytýshy S.F.Dmıtrenko menen «osy áńgimeniń oqıǵasy qaıda ótedi?» dep surady. Bizdiń tańdaýly tvorchestvolyq ınstıtýtta oqytýshylar tarapynan stýdent qaýymǵa beker qysym bolmaıdy, kerek dese, shetelderde jıi dáris oqıtyn aıtýly akademık, professorlarmen daýlasyp, pikir talastyrýdy ózine mártebe sanaıtyn stýdentter az bolmaıtyn.
«Qyzyl gúl» atty áńgime ǵumyrbaıandyq sıpatta jazylǵan. Abaı «О́leń shirkin – ósekshi, jurtqa jaıar, Syrymdy toqtataıyn aıta bermeı» dese de, Lermontovtan aýdarmada «Til óneri dertpen teń» dep ishtegi jalyn syrtqa shyqpaı qoımasyn moıyndaıdy. Shyn sóz sanany bılep, jaryp shyǵady.
Áńgimeniń sımvolyna aınalǵan gúl (oryssha «mak») kóknár, apıyn alatyn, esirtkilik nári bar ósimdik. Avtordy arbaǵan sıqyr gúldiń qyzyl túsine baılanysty bolýy múmkin, sebebi bul tirshilik kózi – qannyń túsi. Onyń dosy áıgili sýretshi Ilıa Repın «Ivan Groznyı» atty kartınasynda despot áke qolynan ólgen hanzadanyń keskinin salýǵa Garshındi model etken.
Tóńkeriske deıingi eski Reseıde jyndyhanada gúl baqshany basóty nysan retinde sýretteý ıdeıasy oqyrmandy arbap alary daýsyz. Nelikten Garshın bas keıipker alastaýǵa asyqqan jamandyq tuspaly dep gúldi tańdaǵan? Gúlsheshek múldem basqa sıpat, sulýlyq nyshany emes pe edi? Jazýshy fılosofııalyq mánde din men ádebıet basy bútin eljirep, menshiktep alǵan raýshan gúlin emes, kóknárdi tańdaýynda ne gáp bolýy múmkin? Mysaly, romantık aqyn, mıstık Novalıs (1772–1801) «Geınrıh fon Ofterdıngen» atty romanda Geınrıh túsinde kógildir gúldi kórip, ǵashyq bolady, sóıtip súıgen qalyńdyǵyn izdep tabady. Kógildir gúl Matılda bolyp shyǵady. 29 jyl ómir keshken Novalıs pen Garshın ekeýi de júıke dertine shaldyǵyp, jastaı qurban boldy. Qos tulǵanyń dúnıetanym, poetıkalyq bolmys-bitimi tym uqsas. Keıbir sýretker Don Kıhot rýhynan jaralǵandar. Garshınde jaýyz, zulym keıipker joq, onyń keıipkeri óksip-óksip jylaıdy. Sýretker qarasózdi aq óleń túrinde tógilte jazady.
Kóne grek mıfterinde kóknár Afrodıta, Demetra, Persefona, Reıa, sondaı-aq uıqy men qııal-arman qudaıy Morfeıdiń gúli bolyp sanalady. Kóne grek qudaılary tabıǵat qubylystaryn keıipteıdi, jaratylys stıhııalaryn tulǵalandyrýdan týǵan. Apýleıde kóknár – Oniros, jabaıy kóknár, esekterdiń raıhangúli. Ertede apıyn kóknárdiń gúlimen epılepsııa-qoıanshyq aýrýyn emdegen. Garshın ony tekke tańdamaǵan sııaqty. Qyrǵyn soǵysta tógilgen qannan dalany tutas kómkerip kóknár ósip shyqty degen uǵym bolǵan. Alqyzyl tús ólimnen soń qaıta jaralýdy sıpattaıdy.
Birese sanasy aıqyn qalypty kúıge túsetin, óziniń derti qandaı ekenin biletin, birese janyn esirik bıleıtin baqytsyz keıipker. Esi aýysqandarǵa salynǵan qazyna úıinde baqshada ósken alqyzyl kóknár onyń esin aldy. Ol alqyzyl gúldi kúlli álemniń zulymdyq kvıntessensııasy, ıaǵnı negizi, shoǵyrmaǵy dep qabyldaıdy. Gúl demi ýly, ajal shashatyndaı bolyp sezindi, ósimdik emes, jylan sııaqty. Onyń syrt sulýlyǵy aldamshy. Adamzattyń beıkúná tógilgen qany, barsha kóz jasy, ashý-yzasy jınalyp qalǵan zulymdyq belgisi, sumdyq qorqynyshty, qudaıǵa qarsy jaratylys. Bir túp kóknár gúlin kúzetshige kórsetpeı julyp, bireýin onyń kózinshe julyp, keýdesine jasyrǵan qaharman solǵan gúldi órtep, kúlin taptap, úrlep ushyrdy. Baqshada qalǵan sońǵy gúldi tún ishinde úlken kedergiden ótip baryp juldy. Gúldi qurtý ol úshin ómir ne ólim, naǵyz kúres. Zulymdyqty joıdym dep uqqan syrqat tóseginde jatyp óldi, júzi jadyrap, izgi is tyndyryp, jany jaı taýyp, molaǵa ýysynda qatyp qalǵan sońǵy gúldi ala ketti. Avtor áńgimeni Týrgenevtiń rýhyna arnaǵan. Jazýshy keıipkerin «Ol» deıdi, esimin atamaıtyn sebebi, jany qınalsa da dál ózin keıiptep otyr ǵoı. Jyndylar úıine alǵash túskende bul jer ınkvızısııa, jasyryn ólim jazasy oryndalatyn oryn dep oılaıdy. Baqta ósken ártúrli gúldi sýretteýi erekshe tatymdy.
«Aıýlar» atty qunarly áńgimege jazýshy jasyryn maǵyna salǵan, áleýmettik teńsizdikten darǵa asylǵandardy jazýǵa ruqsat joq, sondyqtan aıýlardy qalaı atqandaryn jazamyn dep aıtqan eken. Áńgimede aıýlar adamdardy beıneleýdi astarlaıdy, sonymen qosa syǵan taborlarynda qolǵa úıretilgen aıýlardyń shyn taǵdyry sýrettelgen. Syǵan shal qaskóı ajalǵa qımaı zar eńireıtin kári aıýynyń aty Potap. Rasynda eń alǵashqy sırkter qańbaqtaı syrǵyp kóshe beretin syǵan jurtyna tıesili tárizdi. Áńgimeniń dramalyq tuńǵıyǵy tereń, qoǵamdyq konflıkt jan tebirentedi, jazýshy syǵan jurtynyń baqytsyzdyǵyna kúıinip, detaldardy meılinshe aıqyn, obrazdardy qanyq sýretteıdi.
Bódeneni qazaq qaıda barsa bytpyldyq deıdi. Bódeneniń dybysyn qazaqtyń qulaǵy solaı estıdi. Garshın sýretteýinde: «...to perepely nachnýt krıchat svoe «pıt poıdem! pıt poıdem!», muqııat tyńdasa eki tilde de birdeı estile me, qalaı, bódene qus únine eliktep bastyrmalata aıtylǵan sózderdiń ózara uqsastyǵy biliner edi.
Aıý beınesi álemdik prozada mıstıkalyq sarynda elite berilgen. Prosper Merımeniń «Lokıs» atty tańǵajaıyp povesinde, Ivan Býnınniń «Jeleznaıa sherst» atty áńgimesinde aıý mıstıkalyq-ırrasıonaldyq sarynymen baýraıdy. Býnın jazǵan oımaqtaı áńgimeniń kórkemdik qýaty joıqyn, qarasózben tógilgen mıftik saryn, ataýyn qazaqshalasa «Temirdeı túk» nemese «Shoıyn qylshyq» deýge kóne qoıar ma eken... Zeınolla Sánikte «Aıý atqannyń áńgimesi» realıstik sıpatta jazylsa, Asqar Altaı aıý týraly mıstıkalyq-realıstik reńkti aralas jazdy. Lessıngte «Bıshi aıý» satıra.
Qadyr Myrza Álı «Jazmysh» kitabyn tutas jazýshylardyń qıly-qıly qaıǵyly taǵdyryna arnaǵan. Ol qyrýar ómirbaıan, estelikterdi ınemen qudyq qazǵandaı muqııat oqyp zerttep, eń ǵajaby, ózi sol shyǵarmashylyq tulǵalarmen tutasyp, esil-dertimen eljirep, jany kúıip jazǵan. Qadyr aǵanyń nazarynan aıtýly aqyn-jazýshy syrt qalmaǵan sııaqty.
«Bolashaǵynan úlken úmit kúttirgen shynaıy orys talanttarynyń biri – Vsevolod Garshın. Sol týraly «JZL» serııasyna arnap jazǵan kitabynyń sońǵy jaǵynda V.Porýmodınskıı bylaı deıdi: «18 naýryzda Garshın áıeli ekeýi dáriger Freıdiń qabyldaýynda bolady. Garshın odan aýrýhanaǵa jatqyzýyn ótinedi. «Onyń qajeti ne? Onyń qajeti ne? Odan da sol Kavkazyńa júre ber!» dep zar qaǵady Freı. Olar ketkennen keıin assıstent áıel: – Garshındi aýrýhanada qaldyrǵanyńyz durys bolar edi ǵoı, – deıdi.
Freı qolyn bir siltep: – O ne degeniń? O ne degeniń? Kóp keshikpeı ol ózin óltirip tynady!
– Onda tipten jiberýge bolmaıtyn edi ǵoı!
– Meniń aýrýhanamda bireý-mireýdiń ólgenin qalamaımyn! Odan da sol Kıslovodskisine bara bersin!
Avtor daryndy jazýshynyń sońǵy kúnderdegi kóńil kúıin doktor Freıdiń is-áreketi arqyly óte dál bergen. Sodan bes-alty kún óter-ótpeste júıkesi tozǵan Garshın úıdiń joǵary qabatyna kóteriletin aınalma baspaldaqtyń ushar basynan qulap óldi.
Bul sózimdi deme meniń balalyq,
Taǵdyr meni aıamaıdy – bul anyq! – dep tegin aıtpaǵan eken ózi» (Qadyr Myrza Álı. «Jazmysh». 137-138 bet).
A.I.Leman Garshın týraly maqalasynda «...Garshınder áýletinde tatar qany bar» dep jazady. Jazýshynyń babasy Altyn Ordadan shyqqan, Garsha ıa Gorsha esimdi kisi bolǵan. Bul qysqarǵan esim nemese ózge tilge laıyq burmalanǵan bolýy da múmkin. Buryn qypshaqtardy tatar dep ataı bergen ǵoı. Onomastıka etnıkalyq tekti tanytady. Qazaqta «sha» jurnaǵymen jasalatyn esimder kóp: Jırenshe, Jahansha-Jansha, Narsha, Sarsha, Orynsha, Amansha, Hansha, Qalaýsha. «Qazaq sózdiginen» uqsas sózder izdedim. «Qarynsa – etn. attyń baýyryn masa, sona shaqpaý úshin aý torynan jasalatyn qap»; Garshok, dáliregi gorshok, oryssha sóz – túbek (besikke bólegende jaıalyqtary bylǵanbas úshin besiktiń astyn tesip ornatatyn dáret ydysy). Túbek – kóshpeli turmys úshin teńdesi joq zat, bylaısha ýnıtazdyń atasy deýge bolar. Túbek Baıqoshqaruly Abaıǵa áser etken aıtys aqyny.
Ádebıet – baýyrmaldyq sezimderdi oıatatyn qudiret.
Aıgúl KEMELBAEVA,
jazýshy
