1941 jyly Reseı jerinen shyqqan parom Edilmen quldılap Kaspııge keldi. Teńizdi jaǵalaı júzgen keme Túrikmenstannyń batysyndaǵy Krasnovodsk qalasyna jetip bir-aq tynystady. Buıryq boıynsha adamdar taýar tasıtyn vagondarǵa otyryp, qazaqtyń baıtaq dalasyn betke aldy. Poıyzda ylǵı jas balalar men analar ǵana edi. Er-azamat maıdan men tylda. Tipti, eseıip qalǵan jetkinshekter men olardyń sheshelerin de eńbek armııasyn tolyqtyrýǵa alyp ketip jatty. Sońynda jylap qalǵan sábıler balalar úıine jiberildi.
Mine, sol vagonnyń ishinde bizdiń keıipkerimiz Lıdııa Andreevna da kele jatty. Ákesi Andreı – eńbek armııasynda. Sheshesiniń shalǵaıyna oratylyp kele jatqan qarshadaı qyzdyń keleshegi buldyr, alda qandaı ómir kútip turǵany belgisiz-tin. Lıdııanyń jasy kishiligine qaraılap qana sheshesin tylǵa almaǵan. Al Reseıde qaldyrmaýynyń bir sebebi – teginiń nemisshe jazylýy. Anasy Katalına Sýhova kúıeýiniń Kvınt degen famılııasyna aýysqan edi. Onyń ústine keńestik bıliktiń jergilikti nemisterge senimsizdigi kúsheıdi. Lyqa toly sostav uzaq júristen soń Qazaqstannyń kúnshyǵysyndaǵy Shar stansasyna kelip toqtady. Stalıngrad óńirindegi Rýdnıanskıı aýdany Rýsskaıa Býdnevka kentinen kelgen alty jastaǵy nemis qyzy Lıdııanyń qazaq aýylyndaǵy jańa ómiri osy tustan bastaldy.
– Esimde, biz Kaspıı arqyly júrip, eki teńizden óttik. Vagondardy stansaǵa toqtatpaı, aıdalaǵa turǵyzyp qoıady. Sol kezde bý jiberedi. Sóıtsek, vagondar áýeden kórinip qalmaýy úshin jasaıtyn aıla eken. Áıtpese, jaý ushaqtary bombylap, astań-kesteńin shyǵarýy múmkin. Stansadan bizdi at arbamen alyp ketti. Arbaǵa jegilgen beıshara janýardyń terisi sydyrylyp, kúıisi ketip qalǵanyn baıqadym. Aınalamyzda tósek-ornyn arqalaǵan, qol júkteri bar, qur ózi júrgen adamdar kóp boldy. Sheshem ekeýmizde bir sandyq kıim bar edi. Sonyń kóp kómegi tıdi. Aryp-ashyp jetkenimizde sútke, aıranǵa, nanǵa aıyrbastap ál jalǵadyq, – dedi jadynda surapyl jyldardyń sarǵaıǵan betterin jańǵyrtqan Lıdııa áje. Anasyn el-jurt «Katıa» deıtin. Qystyń aıazdy kúnderinde Shardyń janyndaǵy Kóshek aýylyna kelgenimen, turatyn baspana tabylmaı, Sýyrly temirjol beketine keledi.
– Biz barǵanda Kóshekte qazaqtar ǵana turatyn. Ár úıge bir-eki otbasydan bólip berdi. Qýyqtaı bólmede ózderi jartyqursaq otyrǵan qazaqtarǵa taǵy bir-eki otbasyny qosyp qoıý ońaı tıgen joq. Qazaq – keremet halyq. Sonaý jer túbinen kelgen bizdi jatsynbaı syılap, shydamdylyq tanytyp, qolyndaǵy azǵantaı azyǵymen bólisti. Qıyn ýaqytta qol ushyn sozǵan adamdardyń bári búginde ómirden ótip ketti, – dedi áje kúrsinip.
Sýyrlyda shóp bazasy bar edi. Kolhozshylar shópti baýlap, vagonǵa tıep, maıdanǵa jóneltetin. Sheshesi Katıa bazaǵa baýshy bolyp jumysqa ornalasty. 1943 jyly eńbek armııasyndaǵy aýyr jumystan ákesi Andreı qaıtys boldy. Ákesiniń inisi Leva úzbeı hat jazysyp turatyndyqtan, aǵasynyń otbasyn tez taýyp aldy. Ol jaqyn jerdegi Pokrovka aýylyna muǵalim bolyp ornalasty. Bul – Shar men Qalbataý arasyndaǵy joldyń boıynda turǵan eldi meken. Lıdııa aǵasynyń úıinde turyp, Pokrovka aýylyndaǵy mektepte oryssha bilim alady.
– 1947 jyly sheshem qatty aýyrdy. Men 12 jasta bolsam da, úsh aı boıy at aıdap, baý shyǵardym. Sheshem tamaq ishýi kerek qoı. Ol jazylǵan soń oqýymdy qaıta jalǵastyrdym. 1953 jyly 18 jasqa tolmasam da shoıyn jolda istep júrgen sheshemniń janyna jumysqa turdym. Ol 1957 jyly bar-joǵy 49 jasynda qaıtys boldy. Jastyq shaǵy soǵysqa tap kelip, ómir kórgen joq. О́kimet aıyna shesheme 5 kılo, maǵan 2 kılo suly jarmasyn paek qylyp beretin. Oǵan kún kóre alasyń ba? Satyp alatyn azyq-túlik joq. Bári ózimiz sııaqty. Bir sıyrymyz boldy. Sonyń sútin aıran, irimshik, qurt qylyp kún kórdik. Esimde, eńgezerdeı elýden asqan bir qara kisi óziniń on balasy bolsa da bizdi panalatty. Bárin Qazaqstanǵa ákelip tyǵyzdap qoıdy emes pe?! Ýkraındar da, polıaktar da osynda boldy. Barlyǵyna tamaq kerek. Bir ýys bıdaı qajet. 1944 jyly cheshender keldi. Kóbi qyrylyp qaldy. Olardy Qazaqstanǵa ıtere salǵandaı edi. Ash-jalańash adamdardyń jerde shóp jep jatqandaryn kórdim. Sharda sol kezde qaıtys bolǵan cheshenderdiń qorymy bar, – dedi áje qıyn-qystaý jyldar jóninde.
Lıdııa Andreevna 1956 jyly Imanbazarǵa turmysqa shyǵady. Nemis qyzynyń qazaq jigitimen otbasy qurýynyń da ózindik tarıhy bar. Bul jóninde balasy Meıram Qydyrbaev bizben áńgimeleskende bylaı degen bolatyn: «Ájem Aıjamal sheshemdi anasymen Sýyrly temirjol beketine túsirgende ersili-qarsyly salynǵan tam úıiniń bir bólmesin bosatyp beripti. Keıin sheshesi qaıtys bolǵan nemis qyzyn óz qyzy sııaqty ósirip, óz ulyna qosqan eken».
Osy oqıǵa týraly Lıdııa ájeden tarqatyp aıtýyn ótingen edik, bala kúninen qanǵa sińgen qazaqy tárbıeniń ushqyny bolar, qarııa sheshile qoımady. Imanbazarmen Sýyrlyda kórshi turyp, bala kúninen birge óskenin, alaıda, oǵan kúıeýge shyǵýǵa óz sheshesiniń qarsy bolǵanyn jetkizdi. Ázildep, qazaq jigitin unatqany jóninde syr tarttyq.
– Aǵalaryń qoıarda-qoımaı aldy ǵoı. Reseıge ketpek bolǵanymda jibermeı qoıdy. Kelgennen kórshi boldyq qoı. Aramyzda úı joq edi, ogorod qana bar. Keı ýaqytta tóbelesip te qalatynbyz. Bizdiń kezimizde oıyn bolǵan joq. Balalardyń bári jumys isteıtin. Jaqsy kórsek te, kórmesek te birge ómir ótkizdik, – dedi apamyz kúlip. Osy kezde qyzy Roza albom ákelip, ata-anasynyń jas kezdegi sýretterin kórsetti. Bir japyraq sýret keıýananyń ashań júzdi sulý, jaınaǵan jas keziniń kýási ispetti. Katalınanyń jalǵyz qyzyn qyzǵanyp, jas jigitti aıyrmen qýalaǵan qyzyqtary da bar eken.
– Kempirimniń menen alty aı úlkendigi bar. Sheshem shaıǵa shaqyryp júrip, aqyryndap aınaldyratyn. Pokrovkada aǵasy boldy. Ol qaryndasymdy bermeımin dedi. Sheshem unatty ǵoı. Lıdııa úıge kelip bolysyp júretin. Áke jaǵynan men de, ol da jetim. Shyqpaımyn deıdi. Menen kúshti jigit taba almaısyń deımin, – dep eske aldy jastyq shaǵyn Imanbazar aqsaqal.
«Kelin – eneniń topyraǵynan», deıdi. Eki jastyń qosylýyna bir jaǵynan talaıly taǵdyr sep bolsa, ekinshiden úlkendi tyńdaý áser etken syńaıly. Imanbazardyń anasy Aıjamal 1887 jyly týǵan, 1990 jyly 103 jasynda dúnıeden ótipti. Keńes kezinde namaz oqyp, ımanyn berik ustaǵan, Qydyrbaevtar áýletiniń qazyǵy bolǵan janǵa Lıdııa áje qyryq jyl kelin boldy. Ǵasyr jasaǵan ana uly men kelini únemi túzde júrgendikten, nemerelerdi baǵýǵa kóp septigin tıgizgen eken.
Bıyl Lıdııa áje men Imanbazar qarııanyń otasqanyna – 60 jyl. Lıdııa Qydyrbaeva ómir boıy shoıyn jolda eńbek etti. Temirjol boıynda qasqyr qamaǵan kúnderi qorymǵa panalap, aman qalǵan kezderi de bolypty. Bir mekemede taban aýdarmaı 33 jyl jumys istegen ol Shar qalalyq keńesi men aýdandyq keńesiniń depýtaty boldy. 1985 jyly kópbalaly ana retinde 50 jasynda zeınetke shyqty. «Qazaq temir jolynyń» Qurmet gramotalarymen, «Ana dańqy» medaldarynyń birneshe dárejesimen jáne «Kúmis alqamen» marapattaldy. Toǵyz qursaq kótergen ana búginde 18 nemere, 12 shóbere súıip otyr. Uldary men qyzdary, nemereleri ár salada jemisti eńbek etýde. Jan jary Imanbazar Qydyrbaev temirjol salasynda 40 jyl jumys istedi. Balalary da jazǵy demalysqa shyqqanda temirjolda jumys istep, aqsha tabatyn.
Lıdııa áje aýyl arasynda eńbekqorlyǵymen syıly boldy. Sheshesinen alǵan tálimi boıynsha jaıqaltyp baý-baqsha salyp, jemis-jıdek, kókónis ósirdi. Soǵysqa deıingi jyldary tek báter nan pisiretin qazaq aýylyna ashytqymen nan, bálish pisirýdi úıretti. Veterınarlyq qabileti mal tóldetýde kóp kómegin tıgizdi. Ol daıyndaǵan ashy kóje jaz boıy temirjolshylardyń shól qandyrar sýsyny boldy. Irgeles kórshisi Zaqan Baıdáýletova qoly qap-qara maı bolyp jumystan oralǵanda, Lıdııanyń kishipeıildik tanytyp, qolyn tap-taza qylyp jýyp beretinin bertinge deıin aýzynan tastamaı aıtyp júripti.
Qazaq dalasyna oryssha shúldirlep kelgen qarshadaı nemis qyzy óziniń qazaq tilinde qalaı sóılep ketkenin baıqamaı da qalǵanyn aıtady. Musylman saltyna jetik, jady tastaı tyl ardageri sóziniń sońynda: «Qarǵam, ómir degen aqqan sýdaı tez eken. Mine, seksenniń seńgirine de keldik. Bul ómirde qandaı jetistikke jetip, qıyndyq kórsek te, halqymyzdyń bir aýyz sózimen túıindeledi. «Baı bolyp kórgenimiz joq, kedeı bolyp ólgenimiz joq». Táýbe, qazir kıim kók, qaryn toq zaman ǵoı. Biraq teledıdardan basqa elderde qan tógilip jatqanyn kóremin. Olarǵa ne jetpeıdi dep oılanamyn. Sondyqtan eldiń amandyǵyn tilep otyramyn. Beıbit bolsaq, baqýatty bolamyz», – dedi.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan».
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Jarma aýdany.
