Báıken meshitiniń kıesi

Qymbatyn joǵaltqan adam ǵana bardyń qadir-qasıetin bajaılaı almaq. О́tken jyldyń 5 jeltoqsanynda Almatydaǵy Jandosov jáne Rozybaqıev kósheleriniń qıylysynda jańa meshit ashylýynyń saltanatty rásimi bolyp ótken edi. Ol meshit el Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń yqylasty bastamasymen salynyp, asa kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Báıken Áshimovtiń ardaqty esimimen ataldy. Bizdiń otbasy músheleri týys-týǵandar, B.Áshimovtiń kópten-kóp dos-joldastary men serikteri úshin bul óte-móte kútpegen oqıǵa boldy. Tek birshama ýaqyt ótkennen keıin ǵana biz bolǵan jaıdyń mán-maǵynasy men mańyzyna tereńdep boılaı alǵan sııaqtymyz. Jańa meshittiń tabaldyryǵynda alǵashqy duǵany oqyǵan Bas múftı, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy Erjan qajy Malǵajyuly bul meshittiń haq dindegiler namaz oqıtyn jer ǵana emes, sonymen birge rýhanı-izgilikti ortalyq bolatynyn atap kórsetti. Demek, Memleket basshysy árdaıym eske salyp otyratyndaı, ol jastardyń ıslam qundylyqtaryna oısha janasýyna septigin tıgizbek. «Báıken» meshiti ashylǵannan keıin ıslam týraly, onyń Qazaqstan aýmaǵynda taralý tarıhy týraly kóbirek bilýge ynta-yqylasym oıandy. Men kóp oılanyp, tereń tolǵanyp, arabtanýshy jáne ıslamtanýshy ǵalymdardyń eńbekterin zerdeleı oqydym. Keńes zamanynda meshitterdiń qıratylyp nemese mádenı-aǵartý mekemelerine berilgendigi belgili. Uly Otan soǵysy kezinde Almatyda meshit ashýǵa ruqsat etilipti. 1943 jyly Tashkentte ornalasqan Orta Azııa jáne Qazaqstan musylmandarynyń Dinı basqarmasy qalpyna keltirildi. Tek 1990 jyly ǵana Qazaqstan musylmandary derbes Dinı basqarma qurdy. 1999 jyly Almatyda sol kezdegi TMD elderi boıynsha eń iri bolyp tabylatyn Ortalyq meshit ashylǵan edi... Árbir adam erte me, kesh pe, ómirdiń máńgilik bastaýlary jaıynda oılanady dep tegin aıtylmasa kerek. О́mirdiń máni, shynaıy maǵynasy shynynda da árqaısymyz úshin qymbat. Qymbatyn joǵaltqan adam ǵana bardyń qadirin biledi. Mysaly, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Shaıan aýylynda sonaý 1840 jyly Buhar sáýletshileriniń jobasy boıynsha Qasym ıshan saldyrǵan meshitti qaıta qalpyna keltirgennen keıin ashylǵanyna el-jurttyń qýanǵanyn kórýdiń ózi bir ǵanıbet edi. Bul meshit 1928 jylǵa deıin ımandylyqqa qyzmet etip turǵan eken. Búginde qalpyna keltirilgen sáýlet óneriniń jaýhary, oblystyń Báıdibek aýdanyndaǵy musylmandardyń qasıetti oryndary Domalaq ana jáne Báıdibek bı keseneleri sııaqty, týrıstik marshrýtqa qosylǵan. Bularǵa jyl saıyn myńdaǵan zııaratshylar kelip táý etedi. «Báıken» meshiti ashylǵan kezde de kóp adamdardyń kózderine jas alǵanyna kýáger boldym. Úsh myń orynǵa oraılastyrylǵan tamasha ǵımarat, sáýlettik ustyndardyń baısaldy bekzattyǵy, munaralardyń altyndy kúmbezderi, Quran súreleriniń órnekteri, ishki sán-saltanaty «Báıken» meshitiniń qasıet kıesin tanytqandaı. Osynaý kúni bizdiń bárimizdiń jan-dúnıemiz nurlana túskendeı kúı keshtik. Qazaqtyń ulan-baıtaq jeriniń uly qasıetteri toǵysqan Ulytaý tórinde tolǵana otyryp «Habar» agenttigine bergen suhbatynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev dinniń qoǵamdaǵy róli týraly: «Qarap otyrsań, qazaq eshqashan dininen aıyrylyp kórgen emes. Eshqandaı ýaqyt úzilisi bolmaǵandaı, dinimen qaıta qaýyshty da, ári qaraı jalǵastyryp júre berdi. Burynǵydaı qoryqpaı, jasqanbaı, dinge bas ıip, Qudaıǵa qulshylyq etip, meshitter salyp jatyrmyz», dep óte oryndy aıtty. «Báıken» meshiti elimizde Elbasy bastamasy boıynsha salynǵan birinshi meshit emes. Almaty irgesindegi Sha­mal­ǵan aýylynda Memleket basshy­sy­nyń qarjysyna 1500 kelýshige arnalǵan keremet meshit boı kótergeni belgili. 2005 jyldyń 22 naýryzynda Astanada bizdiń Prezıdentimizge degen tereń qurmet belgisi retinde Katar memleketiniń qarjysyna turǵyzylǵan «Nur-Astana» meshiti ashyldy. Al búgingi tańda Petropavl halqy maqtan etetin meshit qabyrǵasynda mynadaı jazý bar: «Bul meshit Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev pen Saýd Arabııasynyń murager hanzadasy Sultan ben Abdel Azızdiń qarjysyna salyndy». Túpnusqa dereknamalarmen tyńǵylyqty tanysqannan keıin-aq meshitke ákem Báıken Áshimovtiń esimi kezdeısoq berilmegenin túsindim. Onyń óz ómirinde basshylyqqa alǵan izgilikti baǵdarlar ıslam taǵylymdarymen keremetteı úılesip, úndestik tapqan. Súnnet degenimiz ne? Arabsha maǵynasy, jol, úlgi, ónege. Súnnet hadıster túrinde keltirilgen. Ol adamgershilik pen izgilik ósıetteriniń Qurannan keıingi qurmetteletin ýaǵyzdar jınaǵy. Muhammed (ǵalaıhı ýássalam) paıǵambar hadısteriniń keıbirine júginip kóreıik. Din týraly bylaı deıdi: «Birde bir adam Muhammedten (ǵ.s.) «Islam degenimiz ne?» dep surapty. Sonda paıǵambar oǵan: «Bul sózińniń tazalyǵy jáne kóńildiń árdaıymǵy rııasyzdyǵy» dep jaýap beripti. «Al, din degenimiz ne?» dep taǵy surapty odan. «Din degenimiz sabyr jáne izgilikti ǵamal» dep jaýap beredi Allanyń elshisi». Hadısterde izgilik týraly bylaı aıtylady: «Adamdarǵa qaıyrymdy bolmaǵandarǵa Allanyń raqymy túspeıdi». «Balalaryna meıirimdi bolmaǵandar, qarttardy qurmettemeıtinder, jaqsylyq jasaýǵa pármen etpeıtinder jáne zulymdyqqa tyıym salmaıtyndar bizben birge emes». Hadısterde ultaralyq qatynastar jaıynda da aıtylady: «Senderdiń qandaı da bir halyqqa qatystylyqtaryń senderdi balaǵattaýǵa nemese til tıgizýge quqyq bermeıdi. Senderdiń barlyǵyń Adamnyń balalarysyńdar. Haq dinge táý etip Allaǵa ıman keltirýden basqa eshkimniń ózgelerden artyqshylyǵy joq». Otanshyldyq týraly: «Otandy súıý – ımannan!». Báıken Áshimuly ǵadeletti ǵumyr keshti. Petropavldaǵy depo stansasy slesarynyń kómekshisinen respýb­lıka Úkimetiniń tóraǵasyna deıingi qıyn da salıqaly joldan ótti. Ol árqashan, kúndelikti ómirde bolsyn, jumysta bolsyn, adamdarmen qarym-qatynasynda bolsyn, óziniń ar-uıatynyń ólsheminen jańylǵan emes. Otanyna adal qyzmet etti. Soltústik Qazaqstannyń qaıyńdy ormandarynyń túkpirindegi Shabaqbaı aýylyndaǵy balalyq shaǵynda-aq onyń boıynda adaldyq, týǵan jerge degen súıispenshilik, adamdarǵa degen qurmet sezimderi oıanyp, birte-birte qanattanyp, nyǵaıa bergen bolatyn. Ol sózdiń shyn maǵynasyndaǵy naǵyz Tulǵa, Azamat, ózin adamdardyń, óz eliniń múddesine beıimdep baǵyndyra bilgen naǵyz qoǵamdyq sıpattaǵy memlekettik Adam boldy. B.Áshimov Uly Otan soǵysynyń maıdandarynda shaıqasty. Eki ret jaralandy. Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq arhıvinde saqtalǵan buıryqtar men marapat paraqtarynda atap kórsetilgendeı, saıası bólim nusqaýshysy kapıtan B.Áshimov ózin erjúrek te batyl jaýynger retinde kórsetip urys qımyldarynyń qıyn sátterinde adamdardy ózi bastap shabýylǵa kótergen. Bir urysta ol aýyr jaralanǵan komandıri – dıvızııa saıası bóliminiń bastyǵy V.Ýtkındi shaıqas dalasynan plash-palatkaǵa salyp alyp shyǵady. «Egemen Qazaqstan» jáne «Kazahstanskaıa pravda» gazetterine bergen suhbattarynyń birinde B.Áshimov bylaı degen: «Soǵysta qazaq soldatynyń atyna kir keltirmedim, qanym men janymdy aıap qalmadym dep oılaımyn. Sol úshin Stalınniń atynan eki Alǵys hat aldym, «Qyzyl Juldyz» ordenimen, eki márte I jáne II dárejeli «Otan soǵysy» ordenderimen, «Jaýyngerlik erligi úshin» medalimen, Polshanyń «Vertýtı mılıtarı» ordenimen marapattaldym. Polıak memleketiniń osynaý joǵary jaýyngerlik marapatyna olardyń astanasy – Varshava qalasyn azat etýge qatysqanym úshin laıyqty dep tanyldym». Ol bizdiń sol kezdegi memleketi­miz­ge asqan sabyrlyqpen minsiz qyz­met etti, – dep jazdy Áshimov týraly óziniń «Ustaz» atty ocherkinde Oljas Súleımenov. – Qazaqstannan basqa jerlerde de osyndaı adamdarmen qarym-qatynas jasaı júrip men naǵyz memlekettik qyzmetshi men jalǵan memlekettik qaıratkerdiń aıyrmashylyǵy nede ekenin túsindim. Olardy, eń aldymen, mindettilik ındeksi ajyratyp turady. Sóz berdiń be – sertte tur. Ýáde ettiń be – orynda... Meniń eń talapshyl jáne meıirban ustazdarymnyń biri Báıken Áshimuly osyndaı adam bolatyn». Onyń jeke qasıetterin sıpattaǵanda Oljas Súleımenov «Báıken Áshimulynyń baıypty danalyǵy» degen sóz tirkesin qoldanýy da bir ǵanıbet. Báıken Áshimulynyń serikteriniń, dostarynyń jazǵan pikir-paıymdaryn árdaıym oqyp júremin. Olar ákemiz­diń jarqyn aqylyn ishki bekzattyǵyn, tabıǵı degdarlyǵyn óz qadir-qasıetin tereń sezingendigin jáne rııa­syz adaldyǵyn, sypaıy izettiligin únemi qadap aıtady. Jurtty onyń sóılesý máneri, qarym-qatynastaǵy qarapaıymdyǵy, adamdarǵa degen tilektestigi men qamqorshyldyǵy baý­rap alatyn. Ol tyńdaı biletin. Kózinen bir jylylyq shýaǵy esetin. Keıde maza­syzdyq bilinetin. Keı sátterde oılana, kiná taǵa qaraıtyn. Bir qaraǵanda op-ońaı kórinetin máseleniń astarynan kúrdeli, sheshilýi qıyn prob­lemalardy ańǵara biletin. О́zi sol qıyn mindetterdiń sheshilýin eshqashan keıinge qaldyrmaıtyn. Sol sátinde birden-bir durys sheshim qabyldaıtyn. Qajet kezinde «joq» dep te aıta alatyn. Respýblıka múddelerin Ortalyqta qaısarlyqpen qorǵady. Premer Áshimovtiń qupııasy sonda, respýblıka men Ortalyqtyń múddelerin toǵystyrǵan kezde árdaıym Qazaqstan barynsha utyp shyǵatyn. О́ıtkeni, árbir sıfrdyń syrtynda materıaldyq resýrstar, aqsha kózi jatatyn. Iаǵnı, bul degenińiz, adamdardyń, qazaqstandyqtardyń ıgiligine aınalatyn. B.Áshimov Qazaqstannyń joǵary basshylyǵy arasynda birinshi bolyp 1981 jyldyń 8 maýsymynda qoı sharýashylyǵy qyzmetkerleriniń respýblıkalyq keńesinde qazaq tilinde baıandama jasady. Ol ana tilin jetik bildi. Biraq ártúrli óńirler dıalektileriniń tildik erekshelikterin, sózderdiń ishki ekpin yrǵaqtaryn, olardyń dybystalýyn eskere otyryp baıandama mátinin shuqshııa qarady. Abaıǵa júgine otyryp, qazaqtyń ár sózi «Samarodnyı sary altyn» dep otyratyn. О́z halqynyń mádenıetine, tarıhyna asqan jylylyqpen qarady. Qaraǵandyda jumys istegen jeti jylda Ortalyq Qazaqstannyń barlyq ejelgi kórnekti oryndaryn, sonyń ishinde Ulytaýdy da jaqsy bilip shyqty. Ásirese, tarıhı turǵydaǵy kitaptardy kóp oqıtyn, qazaqstandyq aqyn-jazýshylardyń jańa ádebı týyndylary jaıly bilip otyratyn. Olardyń kóbimen dos-jar edi. Halyq shyǵarmashylyǵyna árkez qamqorlyq, qoldaý kórsetetin. Báıken Áshimulynyń Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy retindegi jumys kezeńi Ortalyq Komıtettiń Birinshi hatshysy Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev qyzmetiniń shyrqaý bıigine tuspa-tus sáıkes keldi. Ol kezde búkil eldegi Qonaev sóziniń salmaǵy erekshe zor edi. Al Premer bolsa onyń tolyq qoldaýyna ıe boldy. Osynaý eki asa kórnekti basshynyń yntymaqty, yrǵaqty jumysy ótken ǵasyrdyń sol bir jyldarynda Qazaqstannyń ekonomıkasy men mádenıeti qanatty qarqynmen ósip, ulttyq sana men abyroı-bedeli asqaqtap, tarıhqa tolaǵaı adamdarmen kirýge yqpal etkeni anyq. Báıken Áshimov KSRO sııaqty ulan-baıtaq elde jáne odan tysqary jerlerde de eńbekpen kelgen eren bedel enshiledi. Oǵan odaqtyq respýblıkalardyń mınıstrler keńesi tóraǵalary arasynda birinshi bolyp Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy berildi. B.Áshimovti 1984 jyly Joǵarǵy Keńes Tóralqasynyń Tóraǵasy etip saılaǵannan keıin respýblıka Úkimetin basqarý tizgini jańa formasııadaǵy daryndy ári kóregen jas basshy Nursultan Nazarbaevqa kóshýi tegin emes. Biraz ýaqyt keıinirek, Báıken Áshimovtiń 90 jyldyǵyna arnalǵan merekelik saltanatta Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev ony aıtýly datamen quttyqtaı otyryp bul kúndi Qazaqstannyń ómirindegi jarqyn oqıǵa retinde sıpattady, odan ári ákemizdiń ómirde adal júrip, aq turyp, árqashan týǵan eline aıanbaı qyzmet etkendigin atap kórsetti. Memleket basshysy sonaý qıly kezeńderdegi qıyndyqtardy eske ala kele, mereıtoı ıesin óz zamanynyń ar-uıaty, ­darhan júrekti naǵyz ­patrıot dep atady. Zeınetke shyqqannan keıin Báıken Áshimuly eldi, qasıetti jerlerdi kóp aralady, adamdarmen kezdesip, júzdesýden bir jalyqpaıtyn. Ol óz aınalasynda shynaıy tilektestik aýanyn, rýhanı úndestik shattyǵyn erekshe baýrap turatyn jaıdary ahýal, tereń maǵynaly ulttyq óris qalyptastyrdy. Jurt onyń jasy ulǵaıǵan shaǵyndaǵy aqyl-oıynyń aıqyndyǵyna, pikir-paıymynyń qısyndylyǵyna, respýb­lıkada bolyp jatatyn oqıǵalardyń barlyǵynan habardarlyǵyna jáne solarǵa sonshalyqty ynta-yqylas qoıatyndyǵyna tań qalatyn. Sonymen birge ol óziniń uzaq ómiriniń de barlyq oqıǵalaryn, aıtýly kúnderi men isterin umytpaı aıtyp otyratyn. Ol kóp sóılemeıtin. Árbir sózi salmaqty, salıqaly, tereń maǵynaly bolatyn. Ol táýelsiz Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵyna sheksiz sendi, el ekonomıkasyn, turaqtylyq pen ultaralyq kelisimdi nyǵaıtý oraıyndaǵy barlyq izgilikti baǵyttarynda Prezıdentti árqashan qoldap otyrdy. Báıken Áshimov óz ómiriniń túıindi belesinde: «Kóńilim jaı, janym tynysh, qoldan kelgenniń bárin istedim...» dep aıtýǵa quqyly bolatyn. 64 jyl boıy bizdiń anamyz Baqyt Ásetqyzy ákemizdiń jan serigi, adal jary jáne úlken júrekti senimdi dosy bolyp qıyndyqta da, qýanyshta da qatar túzep birge júrdi. Anamyz Báıken Áshimulynyń Baqyty, onyń Taǵdyry edi. 92 jasynda bergen bir suhbatynda ómir boıy otasqan jar qosaǵy týraly ol bylaı deıdi: «Bir-birimizdi súıip qosylǵannan beri men «Baqyt – meniń baqytym!» dep talmaı qaıtalap kelemin. Ol – meniń ómirimniń basty baılyǵy, meniń senimdi tiregim jáne jelep-jebeýshim. Onyń qasymda júrýi meni únemi qanattandyryp, bıikke samǵata túsedi. Er-azamat úshin budan asqan baqyt joq». Ákemizdiń Baqyt Ásetqyzyna degen árdaıymǵy júrek eljireterlik meıir mahabbaty, iltıpaty aınalasyndaǵy adamdarǵa árkez erekshe áser etýshi edi. Ol ómiriniń sońyna deıin jan jarynyń adal dosy bolyp qaldy. Qaı kezde bolsyn ázildep, qaljyńdap, jastyq shaqtaryn eske alyp ata-anamyz jaıdary qalypta shattana shúıirkelesip otyrýshy edi. Anamyzdyń arqasynda úıimizde erekshe bir meımandos jaılylyq ornap, kóptegen týystarymyz ben dostarymyz bizdiń otbasynyń kóńil shýaǵyna jylynatyn. О́zi qaıtys bolardan úsh apta buryn otbasynyń dosy Maqtaı Saǵdıev jýrnalıst Qorǵanbek Amanjolǵa Áshimovtiń 95 jyldyǵyna oraı óz estelikterin bylaısha aıtyp tarqatqan bolatyn: «Baqyt Ásetqyzy árdaıym osynaý qasterli otbasynyń, ısi qazaqtyń qadirli úlken qara shańy­raǵynyń qydyry, analardyń anasy, nemere-shóberelerdiń áz-ájesi, syılastyqtyń jibek jibi bolyp, aınalasyn jaıdary da jadyra kóńiliniń, móldiregen taza júreginiń kún shýaǵy­men aıalaýdan tynbaı ótti. Tirshilik túıtkilderiniń bárin oryn-ornyna keltirip, qabaq shytys pen kirbińge eshqashan eshbir sańylaý qaldyrmaı, jurttyń barlyǵyn baýyrlastyryp, azamattardy baýyrǵa tartyp, aǵanyń joldastaryn birge týǵannan artyq syılap, aǵaıyn men týystyń arasynda syılastyqtyń dárejesin arttyryp, dánekeri bolyp, bireýdiń qýanyshyn, endi bireýdiń renishin bólisip, tilekshi ázız ana bolyp júretin de osy bizdiń asyl, aıaýly jeńgemiz Baqyt Ásetqyzy edi. Sodan da bolar, Báıken aǵa ekeýiniń osy berekeli beıil, aq nıet, keń minezderine Qudaıdyń bergeni de ras. Osy yrys-baq endi keıingi urpaǵyna juǵysty bolsyn deımiz». Laıym, asyl aǵa Maqtaı Ramazanulynyń aıtqany kelsin. Ákemiz asqaq ta ásem ómir keshti. О́mirden ketýiniń ózi bir ǵıbrat. Onyń ómiri basqalarǵa úlgi-ónege bolarlyq, asa taǵylymdy, baı da baıtaq ómir edi. О́ziniń týa bitti alǵyrlyq jáne adamdyq qasıetteriniń arqasynda ol saıasat pen bıliktiń eń bıik shyńyna kóterildi. Solaı bola tura kishipeıildiligin, qarapaıymdyǵyn jáne adamdarǵa degen meıirli tilektestigin saqtap qaldy. Onyń ómiri maqsatkerliktiń, tolaǵaı erik-jigerdiń, tabandylyq pen qaısarlyqtyń úlgisi der edim. Onyń is-áreketinde, ómiriniń úlgisinde, adamdarǵa degen qarym-qatynasynda árqashan bir qısyndy zańdylyq jatatyn. Otanyna adaldyq qanyna bitken qasıet edi. Týǵan jerin qorǵap onyń gúldenýi jolynda eńbek etti. О́miriniń serigi, súıikti jary Baqyt Ásetqyzyna árqashan adal bolyp ótti. Ulylardyń biri áıel jaıynda: «Áıel bizge áýeli ómir syılaıdy, odan keıin ony mán-maǵynaǵa toltyrady» dep aıtqan eken. Mamamyz qaıtqannan keıin ol úshin de ómirdiń máni joǵaldy. Súıiktisin máńgilik mekenine jaıǵastyryp, sońǵy saparǵa attandyrǵannan keıin 19 kún ótkende ol fánı dúnıeni tárk etip, óziniń Baqytynyń sońynan attandy. О́mirden óterinde de ol naǵyz kemeńgerlerge tán kemel aqylyn, nurly dıdaryn, sabyrly qalpyn saqtaı bildi... Bir jerden estip kókeıimde túıip qalyp edim. Jaratýshy bizdiń árqaısymyzdyń peshenemizge qýanysh pen baqytty, kúıinish pen qaıǵyny úlestirip qana qoımaı, sonymen birge adamdy o dúnıege barǵannan keıin de ómirdegi izgilikti ǵamaldaryna qaraı asqaqtatyp kóteredi eken. Báıken Áshimulynyń da máńgilik ómiri osyndaı nurly shapaǵatqa bólengenine kúmándanbaıtyn sııaqtymyn. Elbasy osynaý iri tulǵanyń ótkendegi ónegesine, izgilikti adamı jáne ımanı murattaryna den qoıa otyryp meshitke Báıken Áshimov atyn berý týraly batyl da dana sheshim qabyldaý arqyly Áshimovke ǵana emes, sonymen qatar, halqymyzdyń tarıhy men qıyn keshýli jolyna degen qurmetin bildirip otyrǵany anyq. Olaı bolsa, Báıken meshiti halqymyzǵa, haq musylman úmbetine qyzmet eteri sózsiz. ALMATY.