Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Tarıhshy ǵalymdardyń «Qazaq handyǵy tarıhy: qurylýy, órleýi, quldyraýy» atty eńbeginde: «Bókeı Ordasy tarıhynda Jáńgir hannyń bılik etken kezeńi neǵurlym eleýli iz qaldyrdy. Jáńgir han óz zamanynyń asqan bilimdi, ozyq oıly reformatory boldy», dep jazylǵan. Muny moıyndaýdyń ózi – elimizdiń táýelsizdik alýymen qol jetken jetistik. Keńes zamanynda handar týraly jaqsy sóz aıtqyzbaıtyn. Moıyndasań da, moıyndamasań da, ár dáýirdiń kıgizer óz kepeshi bar-aý. Sanańa ábden shegelep tastaǵan soń, basqasha oılaýǵa mursha da bolmady. Aıta alatyndar «halyq jaýy» atanyp, atylyp ketken. Biraq ár dáýirdiń Álıhany, Ahmeti, Mirjaqyp pen Haleli, az bolsa da, olarmen úzeńgiles myqty aǵa býyn boldy. Ár zamannyń «surqyltaılary» da bar. Surqyltaı tek han saraıynda ǵana bolmaıdy. Zamannyń jeli qalaı soqsa, sony ándetetin pendeler kezdespeı qoımaıdy. Osyndaı ómir tolqyndarynda Mahambet Jáńgirge «han emessiń, qasqyrsyń» dep aıtty degen eki shýmaq sanaǵa sińirildi. Endi táýelsiz eldiń azamaty retinde oılansaq, 1836–1838 jyldardaǵy kóterilis kezinde shyqqan óleńderden basqa hanǵa dál osylaı aıtýdyń mánin ashatyn jaǵdaı, negiz bar ma? Jáńgir han urys kezinde Mahambet ekeýi bettesken deýge kelmeıdi. Sondyqtan osy eki shýmaqtyń ózine jańa kózqaras kerek.
Bizdiń zertteýdiń nátıjesi boıynsha, «Han emessiń, qasqyrsyń» degen óleń Mahambettiń tól týyndysy emes. Dálel retinde 1908 jylǵy «Murat aqynnyń Ǵumar Qazıuǵylyna aıtqany», 1910 jylǵy «Shaıyr, ıakı qazaq aqyndarynyń basty jyrlarynda» jáne Yǵylman Shórekuly aıtýynan jazyp alyp, 1925 jyly Halel Dosmuhameduly jarııalaǵan Mahambet shyǵarmalarynyń arasynda «Han emessiń, qasqyrsyń» joq. Bul basylymdarǵa keńestik ıdeologııanyń salqyny tımegen. Halel Dosmuhamedulynyń ózi 1925 jyly Yǵylman Shórekovpen kezdeskeninde, aýyl aqsaqaldarynyń talqysyna salǵan. Sondaı-aq Halel Dosmuhameduly Qazaqstannyń batys aımaǵyn az aralamaǵan. Demek ol jaryqqa shyǵarǵan jınaqta Mahambet aqynnyń óleńderi men tolǵaýlary ábden talqydan ótken.
«Hanyń jaman» degendi sanasyna ábden sińirip tastaǵan zamanda onyń jaqsylyǵyn aıtýdyń ózi qaýipti edi. Hannyń jaqsylyǵy da bar edi degendi aıtý qylmyspen teń bolǵan. Al biz jańa kózqaras qajet dep otyrǵan óleń sol zamanda paıda boldy. Onyń ústine Mahambettiń óleńi degen qoljazba da joq.
Mine, qarańyz, 2001 jyly «Arys» baspasynan jaryq kórgen «Mahambet» atty jınaqta osy óleńge qatysty túsinikte: «1962, 1985 jylǵy basylymdar boıynsha. Bul óleń aqynnyń 1939 jylǵy jınaǵyna engen. Odan beri jarııalanyp keledi. О́leńdi Qajym Jumalıev 1938 jyly Batys Qazaqstan oblysynyń Kaztalovka aýdanynda turatyn ádebı muralardy jınaýshy Murat Husnıevten jazyp alǵan», delingen.
Endeshe, 1939 jylǵy basylymnan beri jarııalanyp keledi dep, tek soǵan arqa súıeý ǵylymı tásil emes. Ǵylymda alǵashqy basylymdar mańyzdy. 1908 jáne 1910 jylǵy basylymdar ýaqyt jaǵynan birinshi bolǵanynan ǵana emes, keńestik bıliktiń ıdeologııalyq soıyly tımegen zamannyń taza ónimderi edi. Al keńestik bıliktiń alǵashqy kezeńinde kitap shyǵaryp úlgergen Halel Dosmuhameduly jazyqsyz «halyq jaýy» atandy. Ásire belsendiler ol jarııalaǵan shyǵarmalardan ultshyldyq kórgisi keldi. Qazaqtyń aqyl-oıy bolǵan ardaqty tulǵalar teris saıasattyń qurbany bolǵannan soń, halyqtyń Mahambet Jáńgir hanǵa solaı aıtty degendi shyǵarmasqa amaly da qalmaǵandaı.
Ekinshiden, ǵylymı ortalyqtardaǵy qoljazba qorymen jaqsy tanys mamandar keıbir jaǵdaılarda adam faktorynyń bolatynyn biledi.
Qazaq ádebıetiniń bir ereksheligi – aýyz ádebıeti, bir jaǵynan, maqtanysh sııaqty kóringenimen, tarazynyń ekinshi basy bar. Ol aýyzsha taraldy degenniń birazyna bótenniń qol suǵýyna, aralasýyna da jol ashty. Bul tek kóp nusqalyqty týdyryp qana qoıǵan joq, ataqty aqyndardyń atynan óz «shyǵarmalaryn» da telýine múmkin berdi. Aıtystardy jınap júrgen kezimnen Almatydaǵy Ortalyq ǵylymı kitaphananyń qoljazba qorynan bir surǵylt tartqan kók dápterdiń artqy muqabasyna jazylǵan aqparat esimde qaldy. Tek, átteń, sol kezde eki aqynnyń aıtysyn izdeý maqsat bolǵandyqtan, bul «aıtystyń» deregin jazyp almaǵanyma áli ókinemin. «Aıtystyń» degendi tyrnaqshaǵa alýymnyń máni joq emes. Sol dápterdegi aqparatta: «Bul ekeýi – meniń qurdastarym, solardyń atynan men osylaı aıtys túrinde shyǵardym», – delingen. Bul «aıtystyń» «aqyndary» biri – áıel, biri – erkek. Dápterge jazǵan adam qurdastary atynan ózi shyǵarǵan bolyp shyqty.
1958 jyly Qajym Jumalıevtiń «Qazaq eposy men ádebıet tarıhynyń máseleleri» atty eńbeginde: «Aqyn jyrlaryn mazmunyna qarap, úsh topqa bólýge bolady. Bipinshici – Ordada júrgendegi óleńderi. Olar san jaǵynan óte az. Bul aqynnyń Orda mańyndaǵy dáýreni uzaq sozylmaǵanyn baıqatady. Bul kezeńdegi óleńderinen «Arǵymaq, seni saqtady», «Oraı da boraı qar jaýsa», «Han emessiń, qasqyrsyń», «On eki tóbet, shunaq qul», «Esil erdi» ataýǵa bolady», degeninde han ordasynda júrgen óleńderi az ekenine nazar aýdaramyz.
Mahambet Han ordasynda qansha ýaqyt boldy? «Ne bolsa da, Mahambet 1834 jyly elge kelgennen keıin Zulqarnaıynǵa erip, Orynborǵa qaıta qoımaǵan sııaqty. Ol 1835 jyldyń shamasynda Ordadan ketken túri bar», – dep jazdy Ábish Kekilbaıuly «Shandoz» zertteýiniń 222-betinde.
Mahambet О́temisulynyń akademııalyq jınaǵyn 2003 jyly jaryqqa shyǵarǵan Asqar Egeýbaev túzgen jylnama boıynsha, aqynnyń Orynborda oqýda júrgen Jáńgir hannyń balasy Zulqarnaıynnyń qasynda keteshi bolǵan ýaqyty – 1824–1828 jyldar.
Al Ábish Kekilbaıuly men Ánes Saraıdyń zertteýinde aqynnyń han balasynyń qasynda bolýy 1831–1834 (1835) jyldarǵa sáıkes keledi. Muny naqtylaý mańyzdy. Sebebi aqynnyń sóz bolyp otyrǵan óleńi Han ordasynda júrgen kezinde aıtylǵan degen túsinik ornyǵyp qaldy.
Qajym Jumalıevtiń aqyn shyǵarmalaryn kezeńderge bólýin Ábish Kekilbaıuly da basshylyqqa alǵany baıqalady. Biraq taǵy da áli oılanatyn jaǵdaı bar.
Mahambettiń 1829–1831 jyldary Kalmykov abaqtysyna túsýine Jáńgir hannyń qatysy joq. Bul jaǵdaıdyń oryn alý sebebin V.F.Shahmatovtyń kitabyna súıene otyryp, Ábish Kekilbaıuly Hıýadan kele jatqan jolynda bolǵan oqıǵamen baılanystyrady. Al abaqtyda oba aýrýy shyǵyp, Mahambet qashqanda, onyń aqtalýyna pármen bergenin áskerı graf P.Sýhtelen ekenin de V.F.Shahmatovtyń deregine súıenip jazǵan.
Qosh delik. Sol kezdegi halyqpen salystyrǵanda, Mahambettiń oryssha da, musylmanshylyq bilimi artyq ekenin bilgen han qasyna tartqysy keledi. Solaısha Mahambet Zulqarnaıynnyń qasynda bolý múmkindigin túsindiredi.
Hanzadanyń oqýǵa barǵan ýaqyty 1833 jyl, hannyń taqqa otyrýy 1824 jyl ekeni tarıhı faktiler, sonda bir aımaqta ómir súrgen han aqyndy túrmeden shyqqanǵa deıin bilmegen be? Bir aımaqta turatyn adamdar úshin bul ýaqyt tym kóp sııaqty. Mahambet naqty qaı jyldan bastap Han ordasynda boldy degen suraqty áli naqtylaý kerek. Mahambettiń Jáńgirge «Han emessiń, qasqyrsyń» degendi aıtýyn, áıteýir hannyń ordasynda júrgen kezi deý áli azdyq etedi. Mahambettiń han kózinde «ońbaǵan» bolyp kórinýi – Isataıdyń jaǵyna shyǵyp, ózine qarsy topqa qosylýy. Han Mahambetti Isataıdan bólip alǵysy kelgen, bul múmkin bolmaǵan soń, Isataıdy ajyratyp alýǵa áreket etken. Jáńgir, qalaı bolsa da, biri – basshy, biri qosshy bolyp júrgen baılanys shynjyryn úzgisi kelgeni baıqalady.
Ábish Kekilbaıuly «Shandozdyń» 305-betinde Mahambettiń Baımaǵambetke aıtqan sózderin jeńilisteri úshin yzalanyp aıtqanyn túsinýge bolady desin, al «Han emessiń, qasqyrsyń» degendi nege aıtty dep, ózi de suraq qoıǵan. Bul suraqqa jaýap retinde «On eki tóbet, shunaq han» óleńin usynady. Bul eki óleńdi aqynnyń Han ordadan keterdegi sózderi retinde qabyldaıdy. Sonda da aldyńǵy óleńniń shyǵýyna naqty jaǵdaı qaıda? Onyń ústine «On eki tóbet, shunaq han» óleńi de 1955 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetine alǵash jarııalanǵanyna nazar aýdarý kerek. Demek «Han emessiń, qasqyrsyń» óleńiniń shyǵý jaǵdaıy áli naqtylanǵan joq deýge bolady.
Q.Jumalıev 1948 jyly jaryq kórgen «Mahambet» kitabynda osy óleńge eki jerde túsinik jazǵan. Biri kitaptyń 27-betinde: «Han saraıynyń jarshysy etýge jantalasyp, Jáńgir Mahambetti qalaıda, óz jaǵyna tartýǵa áreket jasap, álek bolyp júrgende, aqyn oǵan...» dep jazypty. Sonda han Mahambetti óziniń qasyna tartqysy kelgeninde, aqynnyń «qasqyrsyń», «shaıansyń», t.b. sózder aıtýy qısynǵa kele me?
Al osy kitaptyń 86-betindegi túsinikte: «Bul óleń Mahambettiń han ordasynda bolǵan kezinde shyǵarylǵan. Bir topta Jáńgir Mahambetke: «Men qandaı hanmyn?», deıdi. Hannyń elge jasaǵan jaýyzdyǵyna shaq shydap júrgen Mahambet tizesin búkpesten, osy óleńdi aıtyp salady», dep jazǵan. Shynyna qalǵanda, bıleýshiniń qatardaǵy adamnan: «Men qandaımyn?», dep surap, jaýap alýy folklorda ǵana shyǵar. Mysaly, Shernııazǵa Baımaǵambettiń áýeli maqtatyp, sosyn «Endi jamanda» dep, ózin, áıelin, qyzyn synatatyny eske túsedi. Bul halyqtyń ókilin ıdealızasııalaýdyń bir tásili bolsa kerek.
Ábish Kekilbaıuly da, Ánes Saraı da Qajym Jumalıevtiń 1948 jyly jaryq kórgen «Mahambet» kitabyn bilmedi deýge bolmaıdy. Biraq Qajym Jumalıevtiń «Han emessiń, qasqyrsyń» dep bastalatyn óleńniń shyǵý tarıhyn túsindirýine toqtalmaǵan.
Ábish Kekilbaıulynyń 1836–1838 jyldardaǵy kóteriliske baılanysty oqıǵalardy zerttegende, Jáńgir hanmen ashylasý degen sóz qoldanysy bar. Osy sózdi biz de oılasaq, Jáńgir men Isataıdyń ashylasýy Torǵyn ózeni boıyndaǵy hannyń taqqa otyrýynyń onjyldyq saltanatyndaǵy báıgeniń júldesine baılanysty qatty ýshyqqany Yǵylman Shórekovtiń «Isataı–Mahambet» jyrynan belgili. Jáńgir hannyń Mahambetpen ashylasýynyń bir ushy Isataımen osy qastasýynan bastalsa, buǵan deıin Han ordasynda júrgen aqyn «qasqyrsyń», «shaıansyń» degendi qalaı aıtady? Han balasynyń qasynda ary ketse, eki jyl bolsa, bul 1834 jyl desek, kóterilis 1836 jyly bastalsa, keter jyly aıtýyna dálel bolýy kerek emes pe?
Eger hanmen ashylasý Mahambetpen de bolsa, onda osyndaı sózderdi aıtýyna múmkindik bolar edi. Dál mundaı ashylasý baıqalmaıdy.
«О́temistiń de, Mahambettiń de jeke bastaryna hannyń tyrnaǵy qatty tıgen eshteńesi joq edi. Bireýi Aıshýaqtyń kórnekti bıleriniń biri boldy. Bireýi Jáńgirdiń ordasynda otyrdy» dep, «Shandozdyń» 300-betinde jazdy. «Biraq báribir, han-sultandarǵa ekeýiniń de juldyzdary qarsy boldy» degenmen ǵylymy damyǵan elde ár óleńniń shyǵýy, aıtylǵan jaǵdaıy dálelmen túsinikti bolýy kerek.
Ábish Kekilbaıuly «Shandozda» han men aqynnyń júz shaıysyp qalýynyń bip sebebi – qyz dep boljam usynǵan. Mahambet Ultýǵandy hanmen qastasyp júrip alǵan, ıaǵnı qyzdaryn han-sultandarǵa uzatyp dándegen baı Manaptyń aýyly aqyndy ózderine teń kórmegen.
Al han «Saǵan da bılik kerek pe?» dese, bul sózdiń shyǵý sebebin Ábish Kekilbaıuly ashyp aıtpaǵan. Tek «Mahambet hannyń júrgizip otyrǵan saıasaty jóninde kóńilge tıer sóz aıtqan sııaqty» deýmen shektelgen, ıaǵnı «Han emessiń, qasqyrsyń» óleńimen kesimdi baılanystyrmaǵan.
Ábish Kekilbaıuly «Shandoz» kitabynyń 221-222-betterinde A.F.Rıazanov deregine súıenip, «1837 jylǵy 13 jeltoqsanda Orynbor gýbernatoryna jazǵan hatynda: «(Isataıdyń) eń jaqyn jáne eń bipinshi úzeńgilesi, osy ereýilge eń bipinshi dem berýshi Mahambet О́temisov tártibi nashar adam. Bip kezde Orynborda sábı ulym Zulqarnaıdyń qasynda bolǵany bar. Men ony ońbaǵandyǵyna bola, qýyp jiberdim», – degen sózin keltiredi.
Gýbernator ýezd starshyndyǵyna bekitpese de, Mahambet rýbasy starshyn bolady. Bul paıymdaýdan baıqaıtynymyz, «Han emessiń, qasqyrsyń» degen sózder týraly oı joq. Mahambettiń «jaman adam» bolyp kórinýi – Isataıǵa qosylyp, halyqtyń jaǵyna shyqqany.
Han ordasynda júrgende, dál osy óleńdegi sózderdi aıtsa, 1834 jyly Jáńgir han Mahambetti starshyndyqqa usynbas edi. Ýezd starshyny etip bekitpedi dep, Jáńgirge biz sóz etip otyrǵan óleńdi baǵyttaýy da múmkin emes. Starshyndyqty Ábish Kekilbaıuly, «báribir, hannyń jetistirip, qaryq qylmaǵany» dep esepteıdi. Múmkin, degenmen han men Isataıdyń ashylasýyndaı jaǵdaı naqty áli anyqtalǵan joq dep oılaımyz.
Mahambet Nádir hannyń tuqymy bolǵan soń, onyń Jáńgir hanǵa qalaı aıtsa da, rýhy jetedi desek te, dál sondaı sóz aıtýǵa naqty sebep bolatyn jaǵdaı kerek. Al ol jaǵdaı ne ekenin eshkim dóp basyp aıtqan joq.
Endi ádebıet aıdynyn sholyp kórsek, Marǵasqa jyraýdyń myna tolǵaýy belgili ekenin oılaýymyz kerek.
XVII ǵasyrda ómip súrgen Marǵasqa jyraý:
«Eı, Qataǵannyń han Tursyn,
Kim aramdy ant ursyn,
Jazyqsyz eldi eńipetip,
Jer táńirisip jatyrsyń.
Han emessiń, qasqyrsyń,
Qara albasty basqyrsyń.
Altyn taqta jatsań da,
Ajaly jetken paqyrsyń».
Demek «Han emessiń, qasqyrsyń» degen qańqa sózdiń Mahambetke telinýdiń jolyn folklordaǵy kóshpeli sıýjetter bolatyn jaǵdaıymen qabyldaýǵa bolady. Mahambetke telinetin:
«Han emessiń, qasqyrsyń,
Has albasty basqyrsyń.
Dostaryń kelip tabalap,
Dushpanyń seni basqa ursyn
Han emessiń, ylańsyń,
Qara shubar jylansyń.
Han emessiń aıarsyń,
Aıyr quıryq shaıansyń»,–
degen óleńniń qurylysy, uıqas quraýdyń tásilinde elikteýshilik baıqalady. Bul keıingi zaman aqynynyń óz «shyǵarmashylyǵy» deýge keledi.
Sebebi ańyzdy tarıhı qujat retinde qabyldaý durys bolmaıtyny sııaqty, aýyzsha jınalǵan óleńderge de synı oımen qaraýymyz kerek. Ǵylymı dáıek joq, folklorda kóshpeli sıýjetter bolatynyn bilgendikten, Mahambet О́temisulynyń bul óleńine jańa kózqaras kerek degen tujyrym usynamyz. Aqynnyń ózinen nemese sol kezdegi zamandastarynan, kózkórgenderden qalǵan qoljazba joq bolǵandyqtan, keńes kezinde «jınalǵan» óleń boıynsha birjaqty kesim aıtý durys bolmaıdy.
Qazaq dalasynda alǵashqy mektep ashqan Ybyraı Altynsarın dep jazatyndar áli bar. Bilim ordasy degendi bilgenimizge nebári 120 jyl ǵana ma? Shynyna qalǵanda, Jáńgir hannyń ýchılıshesi dep atalatyn alǵashqy mektep 1841 jyly 6 jeltoqsanda Han ordasynda qoldanýǵa berilgende, Ybyraı Altynsarın ómirge endi kelgen edi. Osyny eskermeıtinder bar.
Jáńgir hannyń mektebi týraly aýyzsha aıtylǵanǵa senbesek, «Istorııa Býkeevskogo hanstva. 1801–1852 gg.» qujattar jınaǵynda eki aqparatty kórýge bolady: biri – 1842 jyly Han stavkasyndaǵy ýchılıshege muǵalim etip Sadrıddın Amınovty alý týraly jáne 1845 jylǵy qarashanyń 13-i kúni Jáńgir ýchılıshesine qatysty aıtylǵan.
Temirbolat Maqymov pen О́tebaı Quspanov 2000 jyly Oral qalasynan «Jáńgir mektebi – bilim bastaýy» atty kitap shyǵardy, kózge juqalaý kóringenimen, salmaǵy zor. Munda «Qazaq balalary úshin arnaıy ashylǵan alǵashqy memlekettik mektepter» taraýynda II Ekaterına 1789 jyldyń 28 aqpanyndaǵy sheshimimen Orynbor qalasynyń Aıyrbas aýlasy meshiti janynan ashylǵan mektep bolǵanyn, 1808 jyly barlyǵy 12 qazaq balasy oqyǵanyn, keıin onyń jabylǵany týraly aqparat bergen. Orynbor ólkesinde qazaq balalaryna oqýǵa ruqsat etilgen birinshi oqý orny – 1825 jyly ashylǵan Neplıýev kadet korpýsy bolǵanyn da jazdy. Al Jáńgir Qazaqstan jerinde birinshi mektepti 1841 jyly ashqanyn, osydan 9 jyldan keıin 1850 jyly Orynborda Shekaralyq komıssııa janynan ekinshi qazaq mektebi ashylǵanyn jazdy.
Jáńgir ýchılıshesi dep atalǵan mektepte ıslam dini oqýynan basqa negizgi pánder: orys tili, arıfmetıka, geografııa, Reseı tarıhynyń qysqasha kýrsy, arnaıy kýrs retinde sheshekke qarsy egý erejeleri, kitap túpteý, jer ólsheý boıynsha bilim berdi. Sonaý jyldardan tamyr tartqan tarıhy bar mektep ár jyldary túrli ataýmen jańǵyrsa da, halyqqa bilim berýin toqtatqan joq. 1920 jyly 4 klastyq qalalyq ýchılıshe negizinde Bókeı halyq aǵartý ınstıtýty bolyp qaıta quryldy. Búginde Ordada Jáńgir salǵan ýchılıshe 1999 jylǵy 9 jeltoqsannan bastap Jáńgirhan atyndaǵy orta mektep dep atalady.
Qoryta aıtqanda, «Han emessiń, qasqyrsyń», múmkin, tipti «On eki tóbet, shunaq han» óleńi de keńestik saıasattyń yqpalymen adam faktory deıtin túsinikpen qabyldanýy kerek dep oılaımyz.
Rıza Álmuhan,
Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń aǵa ǵylymı qyzmetkeri,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory
Astana
