Keńes halqynyń Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńisine bıyl 70 jyl tolady. Adamzat tarıhynda tereń iz qaldyrǵan bul surapyl kezeńniń oqıǵalary jóninde jańa zertteýlerdiń júrgizilip, jańa tujyrymdardyń jasalýy da tolyq tabıǵı qubylys. О́ıtkeni, bul soǵystyń áli de bolsa oı eleginen ótkizýge laıyq tustary az emes. Osy rette, máselen, aldymen múmkin bolǵansha tolyq anyqtalýǵa tıis nárse, árıne, adam shyǵyny.
Respýblıkalyq statıstıka agenttiginiń kórsetýlerine súıensek 1941 jyldyń 1 qańtarynda Qazaqstandaǵy halyq sany 6.425 myń adam bolǵan. Al soǵys bastalǵan 1941 jyldyń 22 maýsymynan 1945 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin respýblıkadan áskerge 1.196.164 adam shaqyrylǵan. Eger bul sanǵa soǵys bastalǵanǵa deıin Qyzyl Armııada qyzmette júrgen 170 myń adamdy qossaq soǵys jyldary ásker qatarynda 1.266 myń qazaqstandyqtyń bolǵanyn baıqaımyz. Buǵan qosymsha qorǵanys ındýstrııasyna qatysty ónerkásip oryndarynda, transportta jáne qurylysta jumys isteýge 700 myńnan astam adam shaqyrylǵan. Iаǵnı, Qazaqstannan soǵys jyldary áskerı komıssarıattar arqyly 1 mıllıon 900 myńǵa jýyq adam soǵys qajetin óteýge sapqa turǵan. (M.Qozybaev, Q.Aldajumanov. Kúrkirep kúndeı ótti ǵoı soǵys// «Egemen Qazaqstan». 1993 j. 8 mamyr).
Al osy ásker qataryna shaqyrylǵan 1.266 myń adamnyń qanshasy shaıqas dalasynda qaıtys boldy, tutqynnan oralmady, habar-osharsyz ketti degen saýalǵa, ókinishke qaraı, osy ýaqytqa deıin naqty ári dáleldi jaýap joq. Máselen, Reseı Federasııasy Qarýly Kúshteriniń ásker tarıhy ortalyǵynyń qyzmetkeri M.Fılımoshınniń esebi boıynsha soǵystan oralmaǵan qazaqtardyń sany 125,5 myń adam. (M.Fılımoshın. Voennye poterı voorýjennyh sıl SSSR). Al bizdiń ǵalymdardyń kórsetýine súıensek, maıdannan oralmaǵan qazaqstandyqtardyń sany 602 928 adam. Olar shaıqastarda, gospıtaldarda, tutqynda ólgen nemese habar-osharsyz ketken. Al shaıqastarda, gospıtaldarda ólgen nemese habar-osharsyz ketken qazaqtardyń sany 130 myń adam. Iаǵnı, bul arada taqyrypqa baılanysty zertteý júrgizetin reseılik ortalyqtar men qazaqstandyq zertteýshi ǵalymdardyń arasynda adam shyǵynyna qatysty alshaq tujyrymdardyń bar ekendigi baıqalady.
Qalaı bolǵanda da soǵys kezindegi adam shyǵyny, maıdan dalasyndaǵy jaýyngerlerdiń erligi, tyldaǵy adamdardyń erlikpen teń eńbegi, sondaı-aq belgili sebepterge baılanysty sońǵy ýaqytqa deıin jabyq kúıde qalyp kelgen taqyryptar, árıne, jańa kózqaras turǵysynan taldaýǵa alynýǵa laıyq.
Osy rette mynadaı bir jaǵdaıǵa kóńil aýdarýǵa týra keledi. Uly Otan soǵysy týraly irgeli zertteýler basym túrde keńestik bılik kezeńinde, ıaǵnı keńestik ıdeologııanyń ústemdigi tusynda jazyldy. Soǵan baılanysty zertteýshilerge kóptegen taqyryptardy aınalyp ótýge týra keldi. Al búgingi táýelsiz memlekettilik jaǵdaıynda Otan soǵysy taqyrybynyń qaı turǵydan alǵanda da praktıkalyq mańyzynyń ózektiligin moıyndap, onyń jabyq nemese eleýsiz jaqtary bolmaýǵa tıis ekendigin eskergenimiz jón.
Mine, sondaı sońǵy ýaqytqa deıin eskerýsiz qalyp kelgen taqyryptardyń biri 1943 jyly maıdandaǵy qazaq jaýyngerlerine qazaq halqynyń atynan joldanǵan hat. «Qazaq halqynyń maıdandaǵy qazaq jaýyngerlerine haty» atalatyn qujatty búgingi kún turǵysynan taldaýǵa alýdyń ózektiligi nede? Hat, árıne, ıdeologııalyq qujat. Ony daıarlaý jáne nasıhattaý ıdeıasy belgili bir ómirlik qajettilikten týyndaǵany daýsyz. Iаǵnı ol belgili bir praktıkalyq máseleni sheshýge qyzmet jasaýǵa tıis boldy. Sondaı-aq, osy mazmunda jarııalanǵan hat jalǵyz emes-tin. Qazaq halqynyń qazaq jaýyngerlerine joldaǵan hatynan úsh aı buryn «Pravda» gazetiniń 1942 jylǵy 31 qazandaǵy sanynda «О́zbek halqynyń jaýyngerlerine olardyń el-jurtynan hat» atty qujat ózbek jáne orys tilderinde jarııalandy. Iаǵnı, qazaq halqynyń hatyn osy kontekste taldaýǵa alyp, túsinik bergen oryndy. Sonymen, joǵaryda atalǵan hatty taldaýǵa alý birinshiden, bul qujattyń ómirge kelýin uıymdastyrǵan Ortalyq bıliktiń soǵys jaǵdaıynda qazaq halqyna baılanysty saıası ustanymyn tereńirek túsinýge múmkindik týǵyzsa, ekinshiden, hat maıdandaǵy qazaq jaýyngerleri men tyldaǵy qarapaıym eńbek adamdarynyń qyzmetine búgingi zaman bıiginen qarap, múmkin bolǵansha shynaıy, ádil baǵa berýge kómektesetin derek kózi bolyp tabylady.
Aldymen, qysqasha bolsa da hattyń ómirge kelýine negiz bolǵan tarıhı jaǵdaıǵa toqtalaıyq. 1942 jyldyń kóktemi men jazynda keńestik Qyzyl Armııaǵa túrli aýyrtpalyqtardy bastan keshirýge týra keldi. Sáýirdiń sońyndaǵy onyń Qyrymdaǵy shabýyly jeńilispen aıaqtaldy. Osy jyldyń 4 shildesinde 250 kúnge sozylǵan qorǵanystan soń keńes áskeri Sevastopoldy tastap shyqty.
Osy jyldyń mamyr aıyndaǵy Lenıngradtaǵy qorshaýdy (blokadany) buzyp shyǵý áreketi sátsiz aıaqtaldy. Keńes áskerleriniń Harkov baǵytyndaǵy shabýyly jeńilispen jáne 20 dıvızııasynyń qorshaýda qalýymen aıaqtaldy. Sol sııaqty Volhov maıdanyndaǵy 2-shi shabýyldaýshy armııa da qorshaýǵa túsip talqandaldy. Armııa qolbasshysy general A.Vlasov fashıster jaǵyna ótip, keıinirek gıtlerlikter jaǵynda soǵysqan Orys azattyq armııasyn (ROA) qurdy.
1942 jyldyń jazynda gıtlerlik basshylyq birden eki baǵytta shabýylǵa kóshti: Stalıngradqa («B» armııalar toby) jáne Kavkazǵa («A» armııalar toby).
1942 jyldyń 6 shildesinde 4-shi nemis tanki armııasynyń bólikteri Voronejdiń oń jaq betin basyp aldy. Odan ary ońtústik shyǵys baǵytta júrip Donnyń oń jaq betindegi jerlerdi, Donbastyń shyǵys betindegi ónerkásip oshaqtaryn ózine qaratty. 24 shildede Rostovty aldy. Endigi ýaqytta Kavkazǵa qaýip tóndi.
Kavkaz úshin shaıqas shildeniń sońynda bastalyp, Soltústik Kavkazdyń biraz bóligin nemister basyp aldy. Osymen bir mezgilde «B» armııalar toby Stalıngradqa shabýyldy bastap ketti.
Qoryta aıtqanda, birneshe jetiniń ishinde nemis áskeri keńes jerine 400 kılometrge jýyq tereńdep endi. Soǵys qımylynda Qyzyl Armııanyń mundaı sátsizdikke ushyraýy ásker qatarynda tártiptiń kúrt quldyraýyna jol ashty. Tártip buzýshylyq jáne úreı keń aýqym ala bastady. Máseleniń kúrdelene túsýinen qaýiptengen Stavka jaǵdaıdy turaqtandyrý úshin endigi ýaqytta Stalınniń qolymen bekitilgen ataqty №227 buıryqty shyǵardy (1942 j. 28 shilde). Áskerde temirdeı qatal tártip ornatýdy kózdegen bul buıryq ruqsatsyz shegingen jaýyngerlerge eń aýyr jaza qoldanýdy belgilep berdi.
Qyzyl Armııa qatarynda baıqalǵan berekesizdik pen basyńqy kóńil-kúıdi tez arada ózgertýge baǵyttalǵan ıdeologııalyq sharalar barlyq Kavkaz óńirinde antıfashıstik mıtıngiler ótkizýden bastalyp, onyń arty ortaazııalyq jeke ulttardyń atynan olardyń maıdandaǵy jaýyngerlerine hat uıymdastyrýǵa ulasty. Bul ıdeologııalyq sharalardy ótkizý barysynda basymdylyq burynǵydaı partııalyq-bolshevıktik ustanymǵa emes, ulttyq-patrıottyq sezimge qozǵaý salyp, ony kúsheıte túsýge berildi. Máselen, «Pravda» gazetiniń 1942 jylǵy 1 qyrkúıektegi jarııalanǵan materıalda: «Taý halyqtary... baýyrlar, Kavkaz taýlarynda, Donnyń, Kýbannyń, Terek pen Sýnjıdiń erkin jazyqtarynda, Qalmaqııa men Stavropoldyń dalalarynda týyp-ósken erjúrek jigitter! Aqtyq shaıqasqa shyǵyńdar!.. Soltústik Kavkazdyń keńistikteri men Kavkaz taýlaryna kire beris nemis qaraqshylarynyń molasyna aınalsyn!», degen mazmundaǵy úndeý aıtyldy.
Sonymen birge, Kavkazdyń musylman halyqtaryna senimsizdikpen qaraǵan stalındik ortalyq úkimet, ortaazııalyq orys emes halyqtarǵa tolyq senimmen qarady dep aıtý bir jaqtylyq bolar edi. Keshe ǵana, ıaǵnı 20-30-shy jyldary ortaazııalyq ult-azattyq qozǵalystardy qanǵa bóktirgen Stalın óziniń bul halyqtarǵa jasaǵan oıranyn umyta qoıǵan joq-tyn. Osy jaǵdaıdy eskere otyryp, ol endi sanaly túrde «jumsaq» saıasatqa kóshti.
«Pravda» gazetiniń 1942 jylǵy 31 qazandaǵy sanynda «О́zbek halqynyń jaýyngerlerine olardyń el-jurtynan hat» atalatyn qujat ózbek jáne orys tilderinde jaryq kórdi. Joǵaryda atalǵan №227 buıryǵy rýhynda jazylyp, árbir abzasy «Bir qadam da sheginis joq!» degen sóılemmen bastalatyn bul hatta: «О́zbek halqynyń batyr ulandary! Otanymyzdy fashıst jyrtqyshtarynan azat etý isinde basqa sovet halyqtarynyń perzentterinen keıin qalmańyzdar!.. «Jigit kisiniń uıalǵany – ólgeni» degen babalarymyz. О́zbek halqynyń atyna uıat keltiretin is qylmańyzdar», degen sózder de bar-tyn.
Bul hatta ýaqyt ótse de eskirmeıtin bir oı, ustanym boldy. Ol halyqtar dostyǵy, ıaǵnı jeńiske bastaǵan dostyq. Keńes Odaǵyn nemis basqynshylarynan jeńilisten qutqarǵan negizgi faktorlardyń biri de osy rýhanı qundylyq ekendigi haq. Keńestik basshylyqtyń bul rettegi ustanymy óz nátıjesin berdi dep aıtýǵa bolady. «Seniń halqyń, – dep kórsetildi hatta – KSRO-nyń bir perzenti emes pe? Endi, mine,
seniń aǵań bolǵan (bólip kórsetý bizden – avtorlar) orystyń úıine, baýyrlasyń belarýstyń jáne ýkraınnyń úıine german baskeserleri basyp kirdi, olar ózgelermen birge dar men qamshyny, óshpendilik pen ólimdi, ashtyq pen qyrǵyndy ala kelmek. Al shyndyǵynda orystyń úıi – seniń úıiń, ýkraın men belarýstyń úıi seniń úıiń ǵoı!».
Sonymen birge, qasıetti taqyrypqa arnalǵan hatta «kishi» ulttardyń revolıýsııaǵa deıingi ómirin keıingi keńestik ómirge qarsy qoıyp, Naýaı men Ulyqbek, Mýkımı men Tarabı sııaqty uly tarıhı tulǵalardy ómirge ákelgen orta men zamandy tómendetip kórsetýge qajettilik bar ma edi? Árıne, joq-tyn.
* * *
«Pravda» gazeti 1943 jylǵy 6 aqpandaǵy sanynda «Qazaq halqynyń maıdandaǵy qazaq jaýyngerlerine hatyn» jarııalady. Qazaq halqynyń soǵys jyldaryndaǵy bul hatyna baılanysty bir nárseniń basyn ashyp alǵan jón. Halyq atynan maıdanǵa joldanǵan bul qujattyń soǵys jaǵdaıynda qalyptasqan asa zor qajettilikten týyndaǵandyǵyn, sondaı-aq onyń kúrdeli sátte maıdandaǵy qazaq jaýyngerlerine jaǵymdy áseri bolǵandyǵy eshqandaı da kúmán týdyrmaıdy. Hatta aıtylǵan tujyrymdar arqyly árbir qazaq jaýyngeri sol bir kúrdeli tarıhı sátte týǵan halqynyń taǵdyry odaqtaǵy basqa da halyqtardyń taǵdyryna baılaýly ekendigin tereń uǵyna túskendigin ańǵarý qıynǵa túspeıdi.
Soǵystyń birinshi kúninen bastap-aq eldiń basyna túsken jaýapkershilikti maıdandaǵy jaýynger qalaı týra ári tereń túsinse, onyń artyndaǵy ákesi men sheshesi, týǵan-týysy men aýyldasy da sondaı dárejede túsindi. Hatta aıtylǵan: «Maıdandaǵy qazaq jaýyngerleri! Senderdiń erlikteriń, jaýǵa jasaǵan shabýyldaryń, týǵan elderiń Qazaqstandy bir kóterip tastady. Halyq maıdanǵa tańdaýly uldaryn jibergenin qýanyshpen maqtan etedi», degen tujyrym jeńil-jelpi aıtyla salǵan sóz emes-tin, ol halyq pen maıdan arasyndaǵy tutastyqty bildiretin oryndy pikir bolatyn.
Hatta baıandalǵan osy mazmundaǵy pikirlerdiń halyqtyń tereń júreginen shyqqandyǵy jáne olardyń asa jaýapty sátte Otan-Ananyń únindeı áserli bolǵandyǵy haq.
Hatty jarııalaǵan «Pravda» gazeti sol kúngi sanynda «Dańqty qazaq halqy Sovettik Otan úshin kúreste» degen taqyryppen bas maqalasyn berip, onda «qazaqtar maıdanda jaýǵa qarsy jaqsy urysady, tylda olardyń ákeleri, analary, áıelderi maıdan úshin jumysty aıanbaı, jaqsy isteıdi. Qazaqstan óz jeriniń barlyq baılyqtarymen, taýlarynyń barlyq asyl kenderimen maıdanǵa qýatty tirek bolyp otyr. Gıtlershilderdi talqandaıtyn árbir snarıadta qazaq dalasynyń, qazaq eńbeginiń úlesi bar...Tústi metaldar – Qazaqstannyń Otan qorǵaý isine berip otyrǵan baǵa jetpes kómegi. Onyń astyǵy, eti men júni de – sondaı baǵaly kómek. Qyzyl Armııany tamaqtandyrý, kıindirý úshin, qazaq halqy tylda patrıottyq jigermen eńbek etýde. 1943 jyly Qazaqstannyń dándi jáne tehnıkalyq egisteriniń kólemi 842 myń gektarǵa artty. Respýblıkanyń kolhozdarynda mal basy 1.518 myńǵa ósti. Qazaqstannyń kolhozdary men sovhozdary elimiz ben maıdanǵa etti 1941 jylǵydan 2.657 myń put, sútti (tek kolhozdar ǵana) 1.467 myń put, júndi 107 myń put artyq berdi», – dep jazdy.
Bul aıtylǵan oı-pikirde qazaq elin eshqandaı da asyra dáripteý joq-tyn. Maıdandaǵy qazaqtardyń osy bıikten kóringendigi tarıhı shyndyq bolatyn jáne ol moıyndalǵan. Tyldaǵy qazaq halqynyń erlik eńbegi, qazaq jeriniń asty-ústi baılyǵy nemis basqynshylarymen soǵysta qajetine jumsalǵany da aqıqat bolatyn. Qazaq halqy soǵys jyldary saıası turǵydan da, sondaı-aq rýhanı turǵydan da tutastyq jáne kemeldik tanytty. Ol álginde ǵana (30-shy jyldary) el zııalylary men basshylaryna qarsy júrip ótken jappaı repressııalaý saıasatyn esine almaýǵa tyrysty. Alash qaıratkeri Bazarbaı Mámetovtiń qyzy Mánshúk Mámetovanyń maıdanda erlikpen qaza taýyp, Keńes Odaǵynyń Batyry atanýy, alash qaıratkeri Smaǵul Sádýaqasovtyń uly, Álıhan Bókeıhanovtyń nemeresi Eskendir Smaǵululynyń 14 jasynda polk balasy retinde maıdanǵa attanyp, sonda júrip oqqa ushýy, lagerde aıdaýda júrgen alash ofıseri Bermuhambet Sısekenovtiń óz erkimen shtrafbatqa suranyp maıdanǵa attanyp, soǵys aıaqtalǵansha ásker qatarynda bolýy, baıdyń qyzy Márzııa Ibragımovanyń (jambyldyq): «Ákem halyq jaýy bolǵan joq, al men elimmen birgemin!», dep soǵys jyldary bilek túrinip kolhozdyń jumysyna aralasyp, sol úshin de Sosıalıstik Eńbek Eri atanýy, mine, osy saıası tutastyqtyń naqty kórinisi bolatyn. Sońǵy jyldary ǵana anyqtalyp otyrǵandaı «Alash» qozǵalysy qatarynda bolyp, sol úshin de repressııaǵa ushyraǵan aqmolalyq Shaıshyq Oljabaev, Tobaı Barlybaev jáne basqa da belgili de belgisiz ketken alashshyl azamattardyń týǵan-týystary elimen birge jeńis úshin belsendi eńbek etip, qoǵamnyń qurmetine bólendi. Mysaly, Tobaı Barlybaevtyń uly Álıhan Barlybaev Uly Otan soǵysyn tank komandıri bolyp, Orel – Kýrsk ıininen bastap, maıdanda úsh márte jaralanyp, Praga qalasynda jeńispen aıaqtady.
Jazýshy I.Erenbýrg soǵys kezeńine tán saıasattanǵan pýblısıstıka úlgisinde jazylǵan «Qazaqtar» atalatyn maqalasynda tutqynǵa túsken nemis ofıseriniń qazaq jaýyngerlerine baılanysty aıtqan pikirin beredi (pikirdi jazylǵan tilinde bergendi jón kórdik): «Protıv nas bylı strashnye soldaty – ıh ne mog ostanovıt nıkakoı ogon, onı bejalı prıamo na nas. Potom mne skazalı, chto eto – kazahı. Iа ne znal prejde, chto sýshestvýet takoı narod...» (Erenbýrg I.G. Voına. 1941-1945 / M., 2004, s. 796.).
Bul qazaq jaýyngerleri jóninde aıtylǵan jalǵyz pikir emes-tin. Soǵys jyldary KSRO-da «Sandı taıms» gazetiniń jáne VVS (Bı-bı-sı) radıokompanııasynyń tilshisi qyzmetin atqarǵan A.Vert «Rossııa v voıne 1941-1945» atty kitabynda: «Ortaazııalyq halyqtardyń jaýyngerleriniń qaharmandyqpen soǵysqandyqtaryna qaramastan, sovettik basshylyqtyń bul halyqtarǵa baılanysty jaısyzdyq tanytqanyna toqtalyp: «Sovettik bılik oryndary Kavkazǵa baılanysty, ásirese onyń musylman halyqtaryna baılanysty jaısyzdyq sezindi. Osyndaı jaısyzdyqty jaýyngerleri maıdanda jaýmen shaıqasta qaharmandyq tanytsa da Orta Azııanyń keıbir musylman halyqtaryna da baılanysty baıqatty. Qyzyl Armııanyń eń tegeýrindi jaýyngerleri qazaqtar boldy; jalpy alǵanda soǵystyń basynan sońyna deıin qazaqtar ózderin eń jaqsy jaǵynan kórsetti, al Stalıngradttyń ózinde jaýyngerlerdiń eń úzdik degenderiniń qatarynda qyrǵyz, qazaq jáne bashqurt sııaqty ortaazııalyq halyqtardyń ókilderi júrdi. Qyrymdyq emes, volgalyq tatarlar da ózderin óte jaqsy jaǵynan tanytty», dep jazdy (A.Vert. Rossııa v voıne 1941-1945 //oyallib.com /book/vert_aleksandr/rossiya_v_voyne_1941_1945.html).
Maıdanǵa qolyndaǵy baryn jibergen Qazaqstannyń aýyldary men qalalary soǵys jyldary ashtyq jaǵdaıdy basynan keshirdi. Ishki Ister Halyq Komıssarıatynyń 1944 jylǵy 18 sáýirdegi málimetine qaraǵanda, osy jyly Almaty oblysynda – 40, Aqmola oblysynda – 21, Soltústik Qazaqstan oblysynda 10 adam ashtyqtyń saldarynan opat bolǵan (Lıýdskıe poterı SSSR v perıod vtoroı mırovoı voıny. Sbornık stateı. Sankt-Peterbýrg. 1995. S.169). Oǵan bir jaǵynan 1943 jyly ekken eginniń túsim bermeýi bolsa, ekinshiden, halyqtyń qap túbindegi astyǵy men sońǵy tuıaq malyn maıdanǵa jóneltýi edi.
Máskeý túbindegi qandy shaıqasta qaharman isterimen kózge túsken Baýyrjan Momyshuly Almatydaǵy ádebıetshi-ǵalym Esmaǵambet Ysmaıylovqa jazǵan hatynda qazaq halqynyń revolıýsııaǵa deıingi ómirin qarańǵy túnek, al ózin bar jaqsylyqtan habarsyz, beıshara retinde kórsetýge úzildi-kesildi qarsy shyqty. Baýyrjan Momyshulynyń bul aıtqan pikiri jaı emosııalyq silkinisten týa qalǵan negizsiz sóz emes-tin. Bul soǵystyń aldynda ǵana dıktatorlyq júıe tarapynan aýyr soqqy alǵan, biraq oǵan synbaǵan, tek ishteı býlyǵyp, tyna qalǵan ulttyq namystyń reti kelgen sátte qaıta bas kóterip, dúleı bılik aldynda: «Men barmyn!» dep boı kórsetýi bolatyn. Qazaq rýhy ony maıdan dalasyndaǵy qazaq jaýyngerleriniń janqııarlyqpen kórsetken jappaı erligi arqyly, sondaı-aq tyldaǵy sharshap-shaldyǵýdyń ne ekendigin bilmesten kúni men túnin aýyr eńbekte ótkizgen qazaq áıelderiniń erik-jigeri arqyly bildirdi.
Nemis basqynshylarymen aqtyq kúres jaǵdaıynda qazaq halqynyń maıdan men tylda tanytqan mundaı «ashyq minez, keń peıil» yqylasy Ortalyq bılik tarapynan sondaı dárejede túsinistik taýyp, qoldaýǵa ıe boldy ma? Mundaı saýalǵa senimdi túrde jaǵymdy jaýap berý qıyn. 1941-1943 j.j. maıdan dalasynda qalyptasqan aýyr jaǵdaı óte salysymen-aq partııalyq ıdeologııa burynǵy 20-30-shy jyldary qalyptasqan arnasyna qaıta tústi. «Qazaq ultshyldyǵy» týraly másele ıdeologııalyq apparat tarapynan qaıta kóterildi jáne ol mynandaı tarıhı faktilerden anyq baıqaldy.
1943 jyly reseılik (soǵys jyldary Almatyda turǵan) jáne qazaqstandyq ǵalymdardyń shyǵarmashylyq birlikte daıarlaǵan «Istorııa Kazahskoı SSR s drevneıshıh vremen do nashıh dneı» (M.-A, 1943) atty kitap jaryq kórdi. Kitap jaryq kóre salysymen sol jyly-aq sátti jazylǵan eńbek retinde Stalındik syılyqqa usynyldy.
Irgeli ǵylymı turǵydan jazylǵan bul kitapta patshalyq bıliktiń qazaq qoǵamyn otarlaý jáne orystandyrý saıasaty tııanaqty taldaýǵa alynyp, oǵan jaýap reaksııa retinde kóringen qazaq halqynyń óz táýelsizdigi úshin kúresine, túrli aımaqtardy qamtyǵan ult-azattyq qozǵalystarǵa jeke taraýlar arnaldy. Azattyq qozǵalystardy basqarǵan jeke qaıratkerlerdiń tulǵalyq bolmysy somdaldy, qoǵamdyq oıdaǵy «Zar zaman» aǵymy kórinis tapty.
Reseılik otarlaý saıasatynyń mundaı ashyq synǵa alynýy Máskeýdegi resmı ustanymdaǵy ǵalymdardyń «namysyna» tıgen edi. Memlekettik syılyqtar boıynsha komıtettiń tapsyrýymen eńbekke pikir jazǵan A.I.Iаkovlev kitapta Reseı úkimetiniń ımperııalyq terrıtorııasyn keńeıte túsý áreketi qorǵanystyq maqsatta júrgizilgen, sondyqtan da bul prosess «progresshil» sıpattaǵy áreket retinde kórsetilýge tıis edi, al qazaqtardyń orys otarshyldyǵyna qarsylyǵyn dabyraıtyp kórsetetindeı ol sonshalyqty mańyzdy taqyryp emes-tin, jalpy kitapta Reseı memleketine de, sol sııaqty orys halqyna da jaǵymdy kózqaras joq degen qorytyndyǵa keledi.
О́z retinde Qazaqstan tarıhynan atalǵan eńbektiń jaryq kóretindigi jóninde habar maıdandaǵy jaýyngerlerge de jetip, olardyń tarapynan qyzyǵýshylyq týdyrǵan edi. Máselen, D.Qosanov degen maıdanger kitapty jazýǵa atsalysqan ǵalymdarǵa joldaǵan hatynda: «Keshe ǵana biz «Pravda» gazetinen ózińizdiń, bizdiń jaqyn dostarymyzdyń belsendi atsalysýymen jaqyn arada «Qazaq KSR tarıhynyń» jaryq kóretini jóninde bildik. Biz sizderdiń zor nátıjeli jumystaryńyz úshin óte qýandyq, endi, mine, sol kitapty oqyp shyqsaq degen úmittemiz. Eger sizderge qıyn bolmasa, osy sarylyp kútken kitaptyń bir danasyn bizge jiberseńizder eken», degen ótinishin bildiredi. (Brandenberger D.L. Nasıonal-bolshevızm. Stalınskaıa massovaıa kýltýra ı formırovanıe rýsskogo nasıonalnogo samosoznanııa (1931-1956) Sankt-Peterbýrg, 2009. S. 196)
О́kinishke qaraı, bul kitapty oqý múmkindigi sol tarıhı kezeńde maıdangerlerge de, eldegi qalyń oqyrmandarǵa da buıyrǵan joq edi. Kitapty qalyń oqyrmannyń qolyna berý qaýipti degen maǵynadaǵy tujyrym jasalynyp, onyń tırajy ustanymnan qaıtarylyp, oqýǵa tyıym salynǵan eńbek retinde seıfke bekitildi. Kitap avtorlary men ony shyǵarýǵa qatysy bar ǵalymdar qýdalandy, tutqynǵa alynyp, túrmege toǵytyldy.
Sonymen, el basyna qaýip tóngen soǵys jaǵdaıynda ulttyq-patrıottyq ustanymdy kúsheıtý jolyna túsken stalındik ortalyq bılik ol qaýiptiń beti qaıtqan sátte-aq sol burynǵy qalpyna túsip, qazaq sııaqty eldiń tabıǵı ulttyq sezimine sezikpen qaraıtyn boldy. «Pravda» gazeti endigi ýaqytta sovet halqy «qazaq halqynyń týrashyl, ashyq, erlik júregin, onyń kishipeıildiligin, onyń adaldyǵyn jaqsy kóredi», degen mazmundaǵy pikirdi bermeıtin boldy. «Pravda», árıne, partııalyq, ıaǵnı ıdeologııalyq ustanymdaǵy basylym boldy.
Búgin, bizdiń el Uly Otan soǵysy jyldary otan úshin ot keshken urpaqtyń erlik isterine zor qurmetpen qaraıdy, ony bıik azamattyqtyń qaıtalanbas úlgisi retinde baǵalaıdy. Osy rette Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Otandy qorǵaý degende, árıne, adam balasy aldymen óziniń shańyraǵyn oılaıdy. Ákeńdi, shesheńdi, baýyrlaryńdy, balalaryńdy, nemerelerińdi oılaısyń. Sol júrekpen, sol tilekpen Otanyńdy qorǵaısyń», degen ataly sózi oıǵa oralady.
Máńgilik El ıdeıasy da mine osy adam tabıǵatynda bar jáne eshýaqytta mańyzyn joǵaltpaıtyn qundylyqtardan bastaý alatyndyǵy haq. Búgingi tańda osy uly ıdeıa bizdiń elimizde jalpy azamattyń qundylyqtardy shoǵyrlandyrý júıesiniń, sondaı-aq júrgizilip jatqan reformalardyń dúnıetaný negizderin qalaıdy. Endigi jerde ultty uıystyryp, uly maqsattarǵa jeteleıtin Máńgilik El ıdeıasyn iske asyrý úshin aıanbaı ter tógý kerek.
Mámbet QOIGELDIEV,
professor,
Azat PERÝAShEV,
Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty.
