Ǵıbadat jasaý

Ony kýltke aınaldyrý nelikten qaýipti?

Qazaq eli ortaǵasyrlyq qarań­ǵy túnekke oranǵany jaqsy ma, joq álde, onyń ǵylymdy damytý, meıirim men ádiletti nyǵaıtý jolymen qut-berekeli mekenge aı­nalǵany jón be? Suraqty bulaısha qabyrǵadan qoıýǵa bizdi keıbir din atyn jamylǵan teris aǵymdardyń áreketteri májbúrlep otyr. Olar ulttyq mádenıetimizden musyl­manshylyqty bólip alyp, ekeýin soǵystyryp qoıýǵa beıildi. Olar­dan: «Sender kimsińder?» deseń, «musylmanbyz» deıdi. «Ultyń kim?» deseń, «ultymyz joq, biz musylmanbyz» deıdi. Bul ret­te syrtqy ǵıbadat amaldary olar­dyń qolynda qazaq arasyna jik tú­sirýdiń taptyrmas quraly bolýda. Endi jetkizbek oıymyzdy ret-retimen baıandap kórelik. Din musylmanda Qudaıdyń bar jáne bir ekenine senim «ıman» delinedi. Oıshyl kemeńgerler Qudaı­dyń isin, ǵylymyn, dana­lyǵy men zańdaryn tanyp-bilýdi, bir sózben Allanyń hıkmetin sezýdi «shyn ıman», «has ǵıbadat» dep ataıdy. О́zge qulshylyqtyń túrleri syrtqy ǵıbadatqa jatady. Sóıtip, ıman – dinniń ishki syry, al ǵıbadat onyń kúzetshisi ǵana. Abaı aıtqandaı, Qudaı joly (nemese shyn ıman) sheksiz, al syrtqy ǵıbadat, máselen, húkim-sharıǵat ólshemi, sheńberi bar nárse. Ar-ádiletti, adam ómiriniń qundylyǵyn bárinen joǵary qoıatyn áleýmettik orta qalyp­tastyrý – kez kelgen qoǵamnyń asyl armany. Biraq, adamgershilik minez, dinı sana óz-ózinen tolysa almaıdy, sol sııaqty ımandylyq ta tek ǵıbadat qylýmen gúldenbek emes. Eger adam shyn peıil, yntasymen meıirim, ádiletke tal­pynbaıtyn bolsa: «Kúlli tánmen qylǵan qulshylyqtaryń eshbiri ǵadálátti marhamatty ber­meıdi, – deıdi Abaı 38-shi qara sózinde. – Kóziń kúnde kóredi namaz oqýshy, oraza tutýshylardyń ne haláttá ekendikterin, oǵan dálel kerek emes». Tereńdeıik. Allanyń ǵylymy men adamnyń ǵylymy bar. Múltiksiz aınalǵan aspan deneleri, jerdegi tirshilik ıeleri, kúlli jara­tylys – Alla ǵylymynyń kórinisteri. Bul jerde Qudaı ǵylymy jáne Qudaı isi degenimiz bir uǵym. Al din isi – tárbıe joly jáne Qudaı isin, danalyǵy men hıkmetin tanyp-bilýge saıady. Ol – adamnyń rýhanı azyǵy. Sóıtip, on segiz myń ǵalamdy jaratý jáne ony múltiksiz meńgerý – Qudaı isi, al Qudaıdyń isi men ámirlerin adamnyń aqyly jetken dárejede túsindirip, pendeni ımanǵa uıytý – din isi bolyp tabylady. Kórip otyrsyzdar, Qudaı isi men din isin aıyra bilý asa mańyzdy ekendigin, tipti shyn musylmandyq osynyń arajigin aıyrýǵa tirelmek. Ol úshin tereń rýhanı bilim kerektigi sózsiz. Taǵy Abaı: «Árbir nadannyń biz tarıqatqa (din joly) kirdik dep júrgeni, biz buzyldyq degenimen bir bolady», dep eskertedi. Adam­dyq kórkem minezge ákeletin rýha­nı bıikke áli jetpegen bol­sań, «sopysynyp qylma naz» (Shákárim). Já, qarapaıym halyq, atam qazaq qashan shyn ımandy syrtqy taǵat, ǵıbadatpen shatastyrǵan edi? Joq, bulaı bolmaǵan. «Malym janymnyń sadaǵasy, janym arym­nyń sadaǵasy» deýi sonyń dáleli. Kóshpeli ómir jaǵdaıynda taǵatty oryndaý qandaı deńgeıde múmkin bolsa, ony sol dárejede ǵana alyp, paıdaǵa asyryp otyrǵan. Musylman bolý – júrek taza­ly­ǵynda degen qaǵıdat tuǵyry keńestik dáýirde de shaıqalǵan emes. Aldyńǵy býyn bizderdiń bala kezimizden kórip óskenimiz mynaý: úlkender jaǵy «áı, kápir-aı» dep tek ádildikti belinen basqan, qııanatshyl qylyqtarǵa barǵan adamdy ǵana sógýshi edi. Iаǵnı, «kápir» úǵymy namaz oqy­maıtyn kisige emes, ar-uıattan jurdaı, Qudaıdyń meıirim, ádilet zańynan beıhabar nadanǵa qarata aıtylýshy edi. Búgingi tańda salafıtter óz baýyry – musylmandy dinsiz dep aıyptaıdy (ıaǵnı, kápir deıdi). Biraq, Alla adamdy dinsiz dep aıyptaýǵa tyıym salady: «Sálem bergendi dúnıe-múlikke qyzyǵyp, «múmin emessiń» demeńder» (4:94). Sol sııaqty Paıǵambarymyz (s.ǵ.s) da hadısterinde musylmandy dinsiz deýge úzildi-kesildi tyıym salady. Árbir dinniń rýhanı jáne ǵuryptyq jaqtary bar. Onyń rýhanı jaǵy máńgi ári búkil adam­zatqa ortaq. Al ǵurpy, ǵıbadat jaǵy dala tósindegi maısadaı túrlishe bolady. Islamnyń rýhanı álemi dinniń ishki mazmuny, al ǵur­py, dástúri onyń syrtqy pishi­ni bolyp tabylady. Aıtaıyn degenim, namaz, árıne, senimniń syrtqy pishini. Endi namaz týraly aıat-hadıs­terge kóshelik. Namaz oqýdyń mańyzdylyǵy jaıly hadısterdiń asa kóptigi Paıǵambardyń jańa dindi ornyqtyrý mıssııasymen túsindiriletin jaıt. Al Quran Kárim mátini týraly bulaı deýge kelmeıdi. Onda namaz oqý, ony oryndaý qadap aıtylǵan aıattar sanaýly ǵana. Atap aıtqanda, Múmınun súresi, 9-aıat, Rum súresi, 31-aıat, Baqara súresi, 43-aıat, Taha súresi, 132-aıat, Ǵankábút súresi, 45-aıat jáne t.b. Qurandaǵy Allanyń buıryq­tary ádette namazben birge, zikirge de qatysty. Keń maǵynasynda zikir degenimiz – Allany eske alý jáne Onyń isterin oılaný. Máselen, Ǵankábút súresiniń 45-aıaty: «Ki­tap­­­tan saǵan ýahı etilgendi ǵana oqy da namazdy orynda. Kúdiksiz namaz arsyzdyqtan, jamandyqtan tyıady. Árıne, Allany eske alý, asa iri nárse. Sondaı-aq, Alla ne jasaǵandaryńdy biledi», degen. Sonymen, namaz týraly aıat­tarǵa Allany eske alý (zikir) jaı­ly aıattardy qossańyz, jıyny 70-ke tarta aıat bary málim bolady. Endi salystyryp kórelik, ǵylym-bilim alýǵa, ony izdeýge qatysty aıattardyń sany 750-ge jetip jyǵylady. Barlyq álemdik dinderdegi sııaq­ty Islamnyń ishki ǵıbadaty hám tiregi – Allanyń isin (ǵylym, meıirim, ádilet kórinisterin) tanyp-bilý jáne adamzatqa túsken ámir­leri men buıryqtaryna moıyn­suný bolyp tabylady. Islam­dyq bes paryzdyń áýelgisi – ish­ki ıman, qalǵan tórteýi (namaz, oraza, zeket, qajylyq) – syrtqy ǵıba­dat bolyp eseptelýi osynyń aı­ǵaǵy. Birinshisi – Qudaıǵa jan-dúnıeńmen, ekinshisi – tánińmen qylǵan qulshylyq. Jaqsy bolsań, qulshylyqtyń osy eki túrin de jaqsy tut. Máselen, namaz oqıtyn, biraq ata-anaǵa qaıyrymsyz, sabaq úlgerimi tómen baladan ne úmit, ne qaıyr? Adamnyń ishki saraıy, shyn ıman gúldenbegen hálde «kúlli tánmen qylǵan qulshylyqtaryń eshbir ǵadálát-marhamatty bermeıdi» (Abaı). Sóıtip, bastysy – kókeıdegi sańylaý, onyń ólshemi – shyn ıman, al namaz – ımannyń jemisi. Buǵan kópshiliktiń nazaryn aýda­ryp otyrǵanym jaıdan-jaı emes, qazirgi tańda elimizdiń bas­palarynan jaryq kórip jatqan dinı ádebıetterdiń basym kópshi­ligi ǵıbadatqa, musylmansha ǵy­lym­hál ýaǵyzdaryna arnalǵan. Dinı jáne parasat qundylyqtary (halyqtyq tárbıe, otbasyn qaster­leý, tildi dáripteý, úlkendi syılaý, qonaqty ardaqtaý, arýaqqa qurmet, tabıǵatty aıalaý, t.b. qaǵıdalar) birge órilip, tutastyqta bolǵanǵa ne jetsin. Dinimiz damýynyń dál qazirgi kezeńinde namazdyń salafııa qur­ǵan qaqpanǵa aınalý qaýpi baı­qalyp otyr. Salafshy, tákfır­shi shirkinder taza ıslam uǵymyn tek tán qulshylyǵyna, ıakı namazǵa ákelip tireıdi. Olar dinniń ǵur­py jaǵyn tastaı ustanady, al Quran­nyń bútin rýhy nede ekenine bas qatyrmaıdy. Salafshy ǵalymsymaqtar ıslam­dy ıslam mádenıetinen, al Qudaı isin din isinen aıyra almaı ózderi myqtap shatasty, búkil musylman qaýymyn da adastyryp bitti. Namaz – dinniń dińgegi, Paıǵam­bar súnneti degen aı­qyn qaǵıdaǵa qarsy kelýden Jarylqaýshymyz bir Qudaıdyń ózi saqtasyn. Namaz arsyzdyqty tyıady. Sondyqtan, namazhan bolý, jalpy taqýalyq, sóz joq, jaqsylyq. Deı tursaq ta, namazdyń orny men róline qatysty biraz synı oı-pikirlerimizdi ortaǵa saldyq. Olardan dindar opponentter «kúpirlik» ıa «dinsizdik» tańbasyn taýyp, atoılap óre túregelýi múmkin ekenin bilip otyrsaq ta, bul názik taqyrypty aınalyp ótýdi jón kórmedik. Ondaǵy maqsat – ómir tájirıbesi az jas­tarymyzdy soqyr senimnen, ǵıbadatty tabyný­shylyqqa (kýltke) aınaldyrýdan saqtan­dyrý boldy. Qur dinshildik nege ákelip soqtyratynyn arab elderi tájirıbesinen kórip otyr­myz. Abaıdyń sájde qylý týraly: «Meniń qaýpim bar, olar has ǵıbadat osy eken, Qudaıdyń bizge buıyrǵany, biz osyny qylsaq, musylmandyq kámil bolady dep oılaıdy» (38-shi qara sózi), dep eskertetini sol. «Adamdy súı, Allanyń hık­metin sez». Bile bilsek, adam bolý óneri de, has ǵıbadat pen kámil mu­syl­mandyq ta osy ósıette tun­ǵan. О́mirdegi de, dindegi de túzý jolymyz osy bolsa kerek. Son­daı-aq, qoǵamnyń maqsaty – jas­tar­dy ǵylym-bilimge úıir qylý, adal eńbekke baýlý ekenine kim talasar? Sóz sońy, qazirgi qazaq qoǵa­myn mazalap otyrǵan ásire din­shildik faktileriniń óristeýine «kináli» Saýd Arabııasynan jalaý bolyp jetken «taza ıslam» (salafızm) doktrınasy demeske lajymyz joq. Taýhıd pen namazdy jamylǵan salafııa ıdeologııasy Qazaq eline orta­ǵasyrlyq qarańǵylyq túnegin qaıta ornatqysy keledi. Eń úlken qaýip, mine, osy demekpin. Asan OMAROV, abaıtanýshy ǵalym. ASTANA.