26 sáýir kúni ótip, halqymyzdyń birligi men yntymaǵynyń kelisti kórinisindeı bolyp tarıhta qalǵan Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń saılaýy osy oqıǵaǵa kýá bolǵan jáne syrttaı baqylaǵan kóptegen sheteldik saıasatkerler men sarapshylar sholýlary men taldaýlarynyń tolymdy bir taqyrybynyń ózegine aınalýda. Olardyń kópshiligi sonda osynaý el ómirindegi asa mańyzdy oqıǵanyń óte bir kóterińki kóńil-kúı jaǵdaıynda, búkilhalyqtyq mereke sıpatynda ótkendigin, sonyń arqasynda onyń elektorattyń qatysýy jaǵynan buryn-sońdy bolmaǵan rekordtyq kórsetkishke – saılaýshylardyń 95, 22 paıyzy kelýi qamtamasyz etilýine qol jetkize alǵanyn bir aýyzdan áńgimege arqaý etip jatyr. Biz búgin sol sózder men pikirlerdiń birqataryn oqyrman nazaryna usynamyz.
Ýrban RÝSNAK,
Energetıka hartııasynyń bas hatshysy (Belgııa):
– Qazaqstandaǵy kezekten tys saılaýdyń barysyn onyń ótetini týraly aqpar jarııalanǵan ýaqyttan beri baqylap otyrdyq. Biz muny kúlli álemdegi qazirgideı aýmaly-tókpeli zaman týyp otyrǵan jaǵdaıdaǵy halyqtyń sanaly túrde barǵan batyl qadamy dep baǵaladyq. Munyń barlyq demokratııalyq prınsıpter negizinde paıda bolyp, odan ári óristegeni de eshbir kúmán týdyrmaıdy.
Álbette, jer-jahandy qarjy daǵdarysy barǵan saıyn tereń qursaýlap, onyń sharpýy kúsheıip turǵan shamada saılaý naýqanyn ótkizý tipti de ońaı sharýa emes. Áıtkenmen, onyń is júzinde osy aıtylyp otyrǵan daǵdarysqa qarsy sharanyń eń serpindi de qýatty túrleriniń biri ekenin de joqqa shyǵara almasaq kerek. Bul bir jaǵynan osy daǵdarystyń odan beter tereńdep ketpeýiniń aldyn alý maqsatynda jasalyp otyr. Ekinshi jaǵynan, osy saılaýdy ótkizýge alǵash usynys bildirilgende, onyń qazirgi tańdaǵy álemde qalyptasyp otyrǵan ekonomıkalyq daǵdarystan bólek, kúrdeli halyqaralyq jaǵdaıǵa baılanysty ótýi tıis ekeni de ashyp aıtyldy. Nesi bar, bul taraptaǵy basty qadam jasaldy. Endigisin aldaǵy ýaqyt kórsetedi.
Alber FIShLER,
professor (Fransııa):
– Men buǵan deıin eki ret Qazaqstanda ótken Prezıdent saılaýynyń baıqaýshysy bolyp edim. Sondyqtan, bul eldegi atalmysh naýqannyń sıpatynan tolyq habarym bar. Degenmen, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń usynýymen ótkizilgen bıylǵy saılaýdyń jóni birshama bólek. Sonyń bastysy – qazirgi ýaqyt basqa. Osy ýaqyttyń erteńge ulasar júgi men murasynyń reti basqa. Bul bizge saılaýdyń pozıtıvti jaǵyna basa nazar aýdarýǵa basty sebepshi bolady. Birinshi kezekte bul eldiń osy tustaǵy ishki mindetterin sheship alýǵa jumylýdyń óte jaqsy múmkindigin jasap beredi.
Tutastaı alǵanda, Qazaqstannyń ekonomıkalyq jaǵdaıy dál qazir de jaman emes. Ol naryqqa óte tez beıimdelip keledi. Sondyqtan, respýblıka halqynyń turmys jaǵdaılary osy daǵdarys bastalǵan kezden tómendep kete qoıǵan joq. Muny eldiń ózi de bilip otyr. Budan basqa Qazaqstannyń barlyq turǵyndary turǵysynan, barsha qazaqstandyqtar pozısııasynan qaraǵanda, eldegi ekonomıkalyq ahýal kún ótken saıyn tómendep emes, kerisinshe turaqty sıpat tanytyp, birte-birte kóterilip keledi. Mine, sondyqtan halyq úshin bul saılaýdyń mańyzy da joǵary boldy. Ol erteńgi kúnniń eńsesin kóterip alý jolynda durys baǵyt ustaý úshin de kerek. Al saılaý demokratııalyq sıpatta ótti. Buǵan onyń barysynda esh jerde atap óterlikteı zań buzýshylyqtyń bolmaǵany da aıǵaq bola alady.
Mıhael LAÝBSh,
Eurasian Transition Group tobynyń jetekshisi:
– Birinshiden, men Qazaqstanda ústimizdegi jyly Prezıdent saılaýyn ótkizý jónindegi bastamanyń ózi aqyldylyq bolǵan dep esepteımin. Bul, ásirese, qazirgideı álemde halyqaralyq jaǵdaıda kóptegen ótkir máseleler týyndap jatqan kezde kerek-aq. Bulardyń qatarynda keń aýqymdy qarjy daǵdarysy, memleketterdiń qaýipsizdigi sekildi máseleler bar. Al sizderdiń memleketterińiz alǵa qoıyp otyrǵan baǵdarlamany sheship alý úshin Prezıdentke jańa mandat kerek. Sondyqtan, saılaýdy aldaǵy jyldan bıylǵa aýystyrý ońdy sheshim bolǵan dep sanaımyn.
О́zim durys qadam esebinde baǵa berip otyrǵan osy saılaýǵa men baıqaýshy bolyp qatystym. Sonda onyń shynynda tereńnen oılastyrylyp jasalǵan sheshim ekenine kózim jete tústi. Qazaqstan halqy men Parlamentiniń kezekten tys Prezıdent saılaýyn ótkizý jónindegi sheshimi búgingi kúnniń naqty kórinisi turǵysynan qaraǵanda ońdy qadam bolǵanyna endi eshbir kúmánim qalmady. Bul – ýaqyt alǵa tartqan mindet. Muny qazirgi Eýropa men Azııadaǵy ekonomıkalyq jáne saıası ahýaldardyń ózi talap etti. Bul saılaý tek Qazaqstandaǵy ǵana emes, sonymen qatar tutastaı alǵanda osy aımaqtaǵy turaqtylyqty odan ári qamtamasyz etý jolynda qolǵa alynǵan baǵytty senimdi jalǵastyrý úshin de kerek. Menińshe, Qazaqstan halqy muny tap osy dárejesinde uǵyp-bilgen. Olar bul saılaýdyń eldiń keleshegi úshin kerek ekenin jaqsy sezindi. Sol sebepti de elektorat saılaýǵa merekege kelgendeı bolyp kelip jatty.
Bertold Hans-Frıdrıh fon PLETS, halyqaralyq sarapshy (Germanııa):
– Qazaqstandaǵy Prezıdent saılaýy barlyq halyqaralyq standarttarǵa saı ashyq ta móldir qalypta ótti. Sonymen birge, biz kez kelgen saılaýǵa óte muqııat ta tyńǵylyqty daıyndalý kerek ekenin jaqsy bilemiz. Ol kóptegen uıymdastyrý sharalarymen birge, aıtarlyqtaı mólsherde qarjy jaratylýyn da qajet etedi. Al Qazaqstandaǵy saılaý óte qysqa merzim ishinde daıyndalyp ótkizildi. Buǵan tek rıza bolýǵa bolady. Biz kýá bolǵan ýchaskelerdiń bárinde saılaý óte joǵary uıymdasqan deńgeıde ótti. Bulardan asyǵystyq pen asyp-sasýdy kórgen joqpyz.
Biz osy saılaýǵa keler aldynda Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy «Saılaý týraly» Zańmen jaqsylap tanysyp alǵanbyz. Shynyn aıtqanda, óte muqııat tanysyp shyqtyq. Astanaǵa kelgennen keıin saılaý ýchaskeleriniń birazyn arnaıy aralap kórdik. Naýqan bastalǵan kezde bárin elekten ótkizip otyrýǵa kúsh saldyq. Biraq, aýyz toltyryp aıtatyndaı kemshilik pen min tappadyq. Saılaý barlyq jerde taza da móldir sıpatta ótti. Tártip buzýshylyq pen kereǵar áreketterdi kórmedik. Bári ashyq júrip jatty. Osy kezeńdegi buqaralyq aqparat quraldarynyń úılesimdi jumystaryn da baıqap otyrdyq. Olar jedel aqparat berip turý men saılaýdyń ótý barysyn kórsetýde jyldamdyq tanytty. Bir sózben aıtqanda, bul Qazaqstan halqynyń tutastyǵyn tanytqan saılaý boldy.
Hanna PARAG,
Eýropalyq Odaqtyń halyqaralyq máseleler jónindegi jetekshi ǵylymı qyzmetkeri:
– Sońǵy jyldary Qazaqstan kúlli álemdi óziniń turaqtylyǵymen jáne ekonomıkasy belsendi damýymen tańǵaldyryp otyr. Qazirgideı ýaqytta memlekettik ınfraqurylymdy damytýǵa, ekonomıkaǵa ınvestısııa tartýǵa aıryqsha kóńil bólip otyrýdyń mańyzy zor. Muny búgini berekeli, erteńinen úmiti zor elder ǵana jasaı alady. Men sondyqtan da Qazaqstan halqynyń Prezıdent saılaýyn merziminen bir jyldan astam ýaqyt buryn ótkizý jónindegi uıǵarymyna úlken túsinistikpen qaradym. Bul, bálkim, keıingi kezderdegi qabyldanyp, júzege asyrylǵan eń bir utymdy da paıdaly sheshimderdiń biri shyǵar. Munyń aqyrynda osy kezge deıin qalyptasyp, bir júıege túsken eńbek yrǵaǵyn, ekonomıkalyq órleýdi joǵaltyp almaı, sol ekpinimen jalǵastyra túsýge baǵyttalǵan jaqsy nıet jatqanyn da men túsinip otyrmyn.
Qazaqstan jurtynyń óz Prezıdentine, respýblıkanyń Birinshi tulǵasyna degen seniminiń deńgeıi de bizge belgili. Al myna ótken saılaý sol senimniń shegenin burynǵydan beter bekitip berýdiń keremet múmkindigi men tásili boldy. Bul saılaýdan keıin eldiń basshysynyń halyq aldyndaǵy bedeli burynǵydan da asqaqtaı tústi. Munyń ózi qazirgideı almaǵaıyp ýaqytta óte-móte kerek nárse. Ol eń aldymen sol eldi qurap otyrǵan halyq úshin paıdaly.
Robert VESKLER,
halyqaralyq sarapshy (AQSh):
– Meni eń aldymen bul saılaýǵa jurttyń erteli-kesh aǵylyp kelip jatýlary qatty qaıran qaldyrdy. Osynyń ózinen keremet jaqsy áser aldym. Saılaýshylar saılaý ýchaskelerine tipti tań qarańǵysynan kele bastady dese de bolady. Sodan keıin kádimgideı kezek qalyptasyp qaldy. Osynyń ózi bul saılaýdyń jurt úshin asa mańyzdy bolǵanyn kórsetedi. Shyny kerek, men dál mundaı belsendilikti Qurama Shtattardyń saılaýlarynda kórgen joqpyn. Rasynda da bul keremet nárse ǵoı!
Al saılaýdaǵy daýys berýdiń qorytyndysyna kelsek, ol Prezıdent Nazarbaevtyń el halqynyń aldyndaǵy asa zor bedeli men onyń jurt úshin qanshalyqty mańyzdy tulǵa ekenin aıqyn kórsetedi. Munyń basqasha ólshemi joq. Biz halyq pen onyń basshysynyń bir-birlerine etene jaqyn ekenderin osy joly anyq kórdik.
Meni taǵy bir tańǵaldyrǵany, saılaýǵa kelýshilerdiń barlyǵy – jastar da, qarttar da, jumysshy da, stýdent te – bári birdeı óz elderiniń búgini men erteńine óte zor senimde boldy. Olar bir jerde jańbyr jaýyp, taǵy bir jerde jel soǵyp jatqandaryna qaramastan, taıly-taıaqtary qalmaı, saılaý ýchaskelerine dúmep kelip jatty. Adam nópirinde esep bolǵan joq.
Muny az deseńiz, men osynyń bárin kórip turǵasyn, jasy kelgen bir qarııamen pikir almasyp kórmekshi bolyp, saılaýǵa qatysty ashyq suraqtar qoıyp kórdim. Sonda álgi áńgimeshim ne aıtty deısizder ǵoı? Ol meniń jurttyń nege munsha qaptap kelip jatqany týraly saýalyma: «Bul saılaý – saılaý emes, bul – Qazaqstannyń osy kezge deıin jetken jetistikteri men ilgeri basqan qadamyn toılaý», dep jaýap berdi. Sóz joq, men mundaı jaýap kútken joq edim. Alaıda, osyny estigenime qýandym. Bul – búginine berik, erteńine senimdi adamnyń ǵana aıta alatyn sózi. Sondyqtan da olar munda erteńi úshin daýys berýge kelgen bolyp shyqty.
Rıkkardo MILORI,
halyqaralyq sarapshy (Italııa):
– Men áńgimeni bylaı dep aıtaıyn: Qazaqstandaǵy bul saılaý AQSh-taǵy prezıdent saılaýynan da áldeqaıda móldir, ıaǵnı ashyq bolyp ótti. Men muny ózimniń 2012 jyly Qurama Shtattarda ótken saılaýdaǵy tájirıbeme qaratyp jetkizip otyrmyn.
Men Azııa jáne Jerorta teńizi elderi ınstıtýtynyń parlamentaralyq yntymaqtastyq máseleleri jónindegi prezıdenti retinde osyndaı kóptegen elderdegi naýqandarǵa qatysyp kelemin. Naqtysyn aıtsam, 30 saılaýda monıtorıng júrgizip kórdim. Dál qazir solardyń bárimen salystyryp qaraǵannyń ózinde, Qazaqstandaǵy Prezıdent saılaýynyń anaǵurlym taza da móldir bolǵanyn batyl baıandaı alamyn. Sonyń ishinde osydan úsh jyl buryn Vashıngtonda kórgenim de munyń jolynda qalady. Onda AQSh prezıdenttigine talasqa 4 kandıdat tústi. Biraq amerıkalyqtar solardyń ekeýin – Barak Obama men taǵy bir úmitkerdi ǵana bildi.
Men osymen birge bizdiń monıtorıng jasaýda orasan zor tájirıbemiz bar ekenin de aıtqym keledi. Joǵarydaǵydaı qorytyndylardy sondyqtan da bere alamyz. Tap osy qısynnan qaraǵanda, Qazaqstanda ótken saılaýǵa óte razy bolǵanymyzdy da atap ótkim keledi. Álemde ózin eń demokratııashyl el dep baǵalaıtyn AQSh-ta dál mundaǵydaı ashyqtyq bola qoıǵan joq.
Iýrıı Solozobov,
RF Ulttyq strategııa ınstıtýtynyń halyqaralyq baǵdarlamalar boıynsha dırektory:
– Qazaqstanda Prezıdent saılaýyn bolsyn, Parlament saılaýyn bolsyn, kezekten tys ótkizý jóninde birqatar tájirıbeler qalyptasyp qaldy. Al bul jolǵy Prezıdent saılaýy elde jańa qoǵamdyq shyndyqtarǵa sáıkes saıası dızaın jasaýdyń kezi kelgendiginen ótkizildi. Muny ýaqyttyń óz talaby týdyrdy deýimiz kerek. Men budan eshqandaı sókettik kórip turǵanym joq. Qaıta munyń qajettiligi áldeqaıda basym edi. Mine, osyny der kezinde uǵynyp, qolǵa alǵan el tek utysqa shyqqaly tur.
Men bul respýblıkanyń jaǵdaıyn da óte jaqsy bilemin. Sondyqtan, Nursultan Nazarbaevtyń jańa merzimge eldiń basshylyǵyna barýǵa sheshim qabyldaýy birden bola salmaǵan asyǵys qadam emes ekenin jaqsy uǵynamyn. Buǵan belgili bir jaǵdaıda Ýkraınada qalyptasyp otyrǵan saıası daǵdarystyń áseri bolǵany da anyq. Memleket basshysy kúlli álem men aınalasynda ne bolyp jatqanyn anyq baıqap, týra bilip otyr. Ol joǵaryda aıtylǵan máselelermen baılanysty týyndap otyrǵan ún qatýlar men belgisizdikterge nazar aýdara otyryp, qaıtadan atqa qonǵannyń jón bolatynyn jaqsy uǵyndy. О́tkelde at aýystyrmaıdy. Al bul ótkelde Qazaqstannyń da, Reseıdiń de ózindik oryndary bar. Osyny anyq sezingen kóregen basshy eldiń tizgini senimdi qolda qala berýi úshin osyndaı saılaýǵa sanaly túrde bardy. Munyń durys bolǵanyn naýqannyń barysy men qorytyndysy anyq kórsetti. Onda halyq óz lıderi tóńiregine toptasa túskenderin baıqatty.
Iá, halyqaralyq sarapshylardyń bir legi osylaı deıdi. Olar Qazaqstanda ótken Prezıdent saılaýynyń demokratııa prınsıpteriniń barlyq talaptaryna jaýap beretinin ashyq ta batyl aıtyp otyr. Senimmen aıtyp otyr. Buǵan qosa, olar bul jolǵy saılaýdyń búkil Qazaqstan halqy úshin naǵyz merekege aınalǵanyn da jazbaı tanyǵandaryn baıqatty.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan».
Ýrban RÝSNAK,
Energetıka hartııasynyń bas hatshysy (Belgııa):
– Qazaqstandaǵy kezekten tys saılaýdyń barysyn onyń ótetini týraly aqpar jarııalanǵan ýaqyttan beri baqylap otyrdyq. Biz muny kúlli álemdegi qazirgideı aýmaly-tókpeli zaman týyp otyrǵan jaǵdaıdaǵy halyqtyń sanaly túrde barǵan batyl qadamy dep baǵaladyq. Munyń barlyq demokratııalyq prınsıpter negizinde paıda bolyp, odan ári óristegeni de eshbir kúmán týdyrmaıdy.
Álbette, jer-jahandy qarjy daǵdarysy barǵan saıyn tereń qursaýlap, onyń sharpýy kúsheıip turǵan shamada saılaý naýqanyn ótkizý tipti de ońaı sharýa emes. Áıtkenmen, onyń is júzinde osy aıtylyp otyrǵan daǵdarysqa qarsy sharanyń eń serpindi de qýatty túrleriniń biri ekenin de joqqa shyǵara almasaq kerek. Bul bir jaǵynan osy daǵdarystyń odan beter tereńdep ketpeýiniń aldyn alý maqsatynda jasalyp otyr. Ekinshi jaǵynan, osy saılaýdy ótkizýge alǵash usynys bildirilgende, onyń qazirgi tańdaǵy álemde qalyptasyp otyrǵan ekonomıkalyq daǵdarystan bólek, kúrdeli halyqaralyq jaǵdaıǵa baılanysty ótýi tıis ekeni de ashyp aıtyldy. Nesi bar, bul taraptaǵy basty qadam jasaldy. Endigisin aldaǵy ýaqyt kórsetedi.
Alber FIShLER,
professor (Fransııa):
– Men buǵan deıin eki ret Qazaqstanda ótken Prezıdent saılaýynyń baıqaýshysy bolyp edim. Sondyqtan, bul eldegi atalmysh naýqannyń sıpatynan tolyq habarym bar. Degenmen, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń usynýymen ótkizilgen bıylǵy saılaýdyń jóni birshama bólek. Sonyń bastysy – qazirgi ýaqyt basqa. Osy ýaqyttyń erteńge ulasar júgi men murasynyń reti basqa. Bul bizge saılaýdyń pozıtıvti jaǵyna basa nazar aýdarýǵa basty sebepshi bolady. Birinshi kezekte bul eldiń osy tustaǵy ishki mindetterin sheship alýǵa jumylýdyń óte jaqsy múmkindigin jasap beredi.
Tutastaı alǵanda, Qazaqstannyń ekonomıkalyq jaǵdaıy dál qazir de jaman emes. Ol naryqqa óte tez beıimdelip keledi. Sondyqtan, respýblıka halqynyń turmys jaǵdaılary osy daǵdarys bastalǵan kezden tómendep kete qoıǵan joq. Muny eldiń ózi de bilip otyr. Budan basqa Qazaqstannyń barlyq turǵyndary turǵysynan, barsha qazaqstandyqtar pozısııasynan qaraǵanda, eldegi ekonomıkalyq ahýal kún ótken saıyn tómendep emes, kerisinshe turaqty sıpat tanytyp, birte-birte kóterilip keledi. Mine, sondyqtan halyq úshin bul saılaýdyń mańyzy da joǵary boldy. Ol erteńgi kúnniń eńsesin kóterip alý jolynda durys baǵyt ustaý úshin de kerek. Al saılaý demokratııalyq sıpatta ótti. Buǵan onyń barysynda esh jerde atap óterlikteı zań buzýshylyqtyń bolmaǵany da aıǵaq bola alady.
Mıhael LAÝBSh,
Eurasian Transition Group tobynyń jetekshisi:
– Birinshiden, men Qazaqstanda ústimizdegi jyly Prezıdent saılaýyn ótkizý jónindegi bastamanyń ózi aqyldylyq bolǵan dep esepteımin. Bul, ásirese, qazirgideı álemde halyqaralyq jaǵdaıda kóptegen ótkir máseleler týyndap jatqan kezde kerek-aq. Bulardyń qatarynda keń aýqymdy qarjy daǵdarysy, memleketterdiń qaýipsizdigi sekildi máseleler bar. Al sizderdiń memleketterińiz alǵa qoıyp otyrǵan baǵdarlamany sheship alý úshin Prezıdentke jańa mandat kerek. Sondyqtan, saılaýdy aldaǵy jyldan bıylǵa aýystyrý ońdy sheshim bolǵan dep sanaımyn.
О́zim durys qadam esebinde baǵa berip otyrǵan osy saılaýǵa men baıqaýshy bolyp qatystym. Sonda onyń shynynda tereńnen oılastyrylyp jasalǵan sheshim ekenine kózim jete tústi. Qazaqstan halqy men Parlamentiniń kezekten tys Prezıdent saılaýyn ótkizý jónindegi sheshimi búgingi kúnniń naqty kórinisi turǵysynan qaraǵanda ońdy qadam bolǵanyna endi eshbir kúmánim qalmady. Bul – ýaqyt alǵa tartqan mindet. Muny qazirgi Eýropa men Azııadaǵy ekonomıkalyq jáne saıası ahýaldardyń ózi talap etti. Bul saılaý tek Qazaqstandaǵy ǵana emes, sonymen qatar tutastaı alǵanda osy aımaqtaǵy turaqtylyqty odan ári qamtamasyz etý jolynda qolǵa alynǵan baǵytty senimdi jalǵastyrý úshin de kerek. Menińshe, Qazaqstan halqy muny tap osy dárejesinde uǵyp-bilgen. Olar bul saılaýdyń eldiń keleshegi úshin kerek ekenin jaqsy sezindi. Sol sebepti de elektorat saılaýǵa merekege kelgendeı bolyp kelip jatty.
Bertold Hans-Frıdrıh fon PLETS, halyqaralyq sarapshy (Germanııa):
– Qazaqstandaǵy Prezıdent saılaýy barlyq halyqaralyq standarttarǵa saı ashyq ta móldir qalypta ótti. Sonymen birge, biz kez kelgen saılaýǵa óte muqııat ta tyńǵylyqty daıyndalý kerek ekenin jaqsy bilemiz. Ol kóptegen uıymdastyrý sharalarymen birge, aıtarlyqtaı mólsherde qarjy jaratylýyn da qajet etedi. Al Qazaqstandaǵy saılaý óte qysqa merzim ishinde daıyndalyp ótkizildi. Buǵan tek rıza bolýǵa bolady. Biz kýá bolǵan ýchaskelerdiń bárinde saılaý óte joǵary uıymdasqan deńgeıde ótti. Bulardan asyǵystyq pen asyp-sasýdy kórgen joqpyz.
Biz osy saılaýǵa keler aldynda Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy «Saılaý týraly» Zańmen jaqsylap tanysyp alǵanbyz. Shynyn aıtqanda, óte muqııat tanysyp shyqtyq. Astanaǵa kelgennen keıin saılaý ýchaskeleriniń birazyn arnaıy aralap kórdik. Naýqan bastalǵan kezde bárin elekten ótkizip otyrýǵa kúsh saldyq. Biraq, aýyz toltyryp aıtatyndaı kemshilik pen min tappadyq. Saılaý barlyq jerde taza da móldir sıpatta ótti. Tártip buzýshylyq pen kereǵar áreketterdi kórmedik. Bári ashyq júrip jatty. Osy kezeńdegi buqaralyq aqparat quraldarynyń úılesimdi jumystaryn da baıqap otyrdyq. Olar jedel aqparat berip turý men saılaýdyń ótý barysyn kórsetýde jyldamdyq tanytty. Bir sózben aıtqanda, bul Qazaqstan halqynyń tutastyǵyn tanytqan saılaý boldy.
Hanna PARAG,
Eýropalyq Odaqtyń halyqaralyq máseleler jónindegi jetekshi ǵylymı qyzmetkeri:
– Sońǵy jyldary Qazaqstan kúlli álemdi óziniń turaqtylyǵymen jáne ekonomıkasy belsendi damýymen tańǵaldyryp otyr. Qazirgideı ýaqytta memlekettik ınfraqurylymdy damytýǵa, ekonomıkaǵa ınvestısııa tartýǵa aıryqsha kóńil bólip otyrýdyń mańyzy zor. Muny búgini berekeli, erteńinen úmiti zor elder ǵana jasaı alady. Men sondyqtan da Qazaqstan halqynyń Prezıdent saılaýyn merziminen bir jyldan astam ýaqyt buryn ótkizý jónindegi uıǵarymyna úlken túsinistikpen qaradym. Bul, bálkim, keıingi kezderdegi qabyldanyp, júzege asyrylǵan eń bir utymdy da paıdaly sheshimderdiń biri shyǵar. Munyń aqyrynda osy kezge deıin qalyptasyp, bir júıege túsken eńbek yrǵaǵyn, ekonomıkalyq órleýdi joǵaltyp almaı, sol ekpinimen jalǵastyra túsýge baǵyttalǵan jaqsy nıet jatqanyn da men túsinip otyrmyn.
Qazaqstan jurtynyń óz Prezıdentine, respýblıkanyń Birinshi tulǵasyna degen seniminiń deńgeıi de bizge belgili. Al myna ótken saılaý sol senimniń shegenin burynǵydan beter bekitip berýdiń keremet múmkindigi men tásili boldy. Bul saılaýdan keıin eldiń basshysynyń halyq aldyndaǵy bedeli burynǵydan da asqaqtaı tústi. Munyń ózi qazirgideı almaǵaıyp ýaqytta óte-móte kerek nárse. Ol eń aldymen sol eldi qurap otyrǵan halyq úshin paıdaly.
Robert VESKLER,
halyqaralyq sarapshy (AQSh):
– Meni eń aldymen bul saılaýǵa jurttyń erteli-kesh aǵylyp kelip jatýlary qatty qaıran qaldyrdy. Osynyń ózinen keremet jaqsy áser aldym. Saılaýshylar saılaý ýchaskelerine tipti tań qarańǵysynan kele bastady dese de bolady. Sodan keıin kádimgideı kezek qalyptasyp qaldy. Osynyń ózi bul saılaýdyń jurt úshin asa mańyzdy bolǵanyn kórsetedi. Shyny kerek, men dál mundaı belsendilikti Qurama Shtattardyń saılaýlarynda kórgen joqpyn. Rasynda da bul keremet nárse ǵoı!
Al saılaýdaǵy daýys berýdiń qorytyndysyna kelsek, ol Prezıdent Nazarbaevtyń el halqynyń aldyndaǵy asa zor bedeli men onyń jurt úshin qanshalyqty mańyzdy tulǵa ekenin aıqyn kórsetedi. Munyń basqasha ólshemi joq. Biz halyq pen onyń basshysynyń bir-birlerine etene jaqyn ekenderin osy joly anyq kórdik.
Meni taǵy bir tańǵaldyrǵany, saılaýǵa kelýshilerdiń barlyǵy – jastar da, qarttar da, jumysshy da, stýdent te – bári birdeı óz elderiniń búgini men erteńine óte zor senimde boldy. Olar bir jerde jańbyr jaýyp, taǵy bir jerde jel soǵyp jatqandaryna qaramastan, taıly-taıaqtary qalmaı, saılaý ýchaskelerine dúmep kelip jatty. Adam nópirinde esep bolǵan joq.
Muny az deseńiz, men osynyń bárin kórip turǵasyn, jasy kelgen bir qarııamen pikir almasyp kórmekshi bolyp, saılaýǵa qatysty ashyq suraqtar qoıyp kórdim. Sonda álgi áńgimeshim ne aıtty deısizder ǵoı? Ol meniń jurttyń nege munsha qaptap kelip jatqany týraly saýalyma: «Bul saılaý – saılaý emes, bul – Qazaqstannyń osy kezge deıin jetken jetistikteri men ilgeri basqan qadamyn toılaý», dep jaýap berdi. Sóz joq, men mundaı jaýap kútken joq edim. Alaıda, osyny estigenime qýandym. Bul – búginine berik, erteńine senimdi adamnyń ǵana aıta alatyn sózi. Sondyqtan da olar munda erteńi úshin daýys berýge kelgen bolyp shyqty.
Rıkkardo MILORI,
halyqaralyq sarapshy (Italııa):
– Men áńgimeni bylaı dep aıtaıyn: Qazaqstandaǵy bul saılaý AQSh-taǵy prezıdent saılaýynan da áldeqaıda móldir, ıaǵnı ashyq bolyp ótti. Men muny ózimniń 2012 jyly Qurama Shtattarda ótken saılaýdaǵy tájirıbeme qaratyp jetkizip otyrmyn.
Men Azııa jáne Jerorta teńizi elderi ınstıtýtynyń parlamentaralyq yntymaqtastyq máseleleri jónindegi prezıdenti retinde osyndaı kóptegen elderdegi naýqandarǵa qatysyp kelemin. Naqtysyn aıtsam, 30 saılaýda monıtorıng júrgizip kórdim. Dál qazir solardyń bárimen salystyryp qaraǵannyń ózinde, Qazaqstandaǵy Prezıdent saılaýynyń anaǵurlym taza da móldir bolǵanyn batyl baıandaı alamyn. Sonyń ishinde osydan úsh jyl buryn Vashıngtonda kórgenim de munyń jolynda qalady. Onda AQSh prezıdenttigine talasqa 4 kandıdat tústi. Biraq amerıkalyqtar solardyń ekeýin – Barak Obama men taǵy bir úmitkerdi ǵana bildi.
Men osymen birge bizdiń monıtorıng jasaýda orasan zor tájirıbemiz bar ekenin de aıtqym keledi. Joǵarydaǵydaı qorytyndylardy sondyqtan da bere alamyz. Tap osy qısynnan qaraǵanda, Qazaqstanda ótken saılaýǵa óte razy bolǵanymyzdy da atap ótkim keledi. Álemde ózin eń demokratııashyl el dep baǵalaıtyn AQSh-ta dál mundaǵydaı ashyqtyq bola qoıǵan joq.
Iýrıı Solozobov,
RF Ulttyq strategııa ınstıtýtynyń halyqaralyq baǵdarlamalar boıynsha dırektory:
– Qazaqstanda Prezıdent saılaýyn bolsyn, Parlament saılaýyn bolsyn, kezekten tys ótkizý jóninde birqatar tájirıbeler qalyptasyp qaldy. Al bul jolǵy Prezıdent saılaýy elde jańa qoǵamdyq shyndyqtarǵa sáıkes saıası dızaın jasaýdyń kezi kelgendiginen ótkizildi. Muny ýaqyttyń óz talaby týdyrdy deýimiz kerek. Men budan eshqandaı sókettik kórip turǵanym joq. Qaıta munyń qajettiligi áldeqaıda basym edi. Mine, osyny der kezinde uǵynyp, qolǵa alǵan el tek utysqa shyqqaly tur.
Men bul respýblıkanyń jaǵdaıyn da óte jaqsy bilemin. Sondyqtan, Nursultan Nazarbaevtyń jańa merzimge eldiń basshylyǵyna barýǵa sheshim qabyldaýy birden bola salmaǵan asyǵys qadam emes ekenin jaqsy uǵynamyn. Buǵan belgili bir jaǵdaıda Ýkraınada qalyptasyp otyrǵan saıası daǵdarystyń áseri bolǵany da anyq. Memleket basshysy kúlli álem men aınalasynda ne bolyp jatqanyn anyq baıqap, týra bilip otyr. Ol joǵaryda aıtylǵan máselelermen baılanysty týyndap otyrǵan ún qatýlar men belgisizdikterge nazar aýdara otyryp, qaıtadan atqa qonǵannyń jón bolatynyn jaqsy uǵyndy. О́tkelde at aýystyrmaıdy. Al bul ótkelde Qazaqstannyń da, Reseıdiń de ózindik oryndary bar. Osyny anyq sezingen kóregen basshy eldiń tizgini senimdi qolda qala berýi úshin osyndaı saılaýǵa sanaly túrde bardy. Munyń durys bolǵanyn naýqannyń barysy men qorytyndysy anyq kórsetti. Onda halyq óz lıderi tóńiregine toptasa túskenderin baıqatty.
Iá, halyqaralyq sarapshylardyń bir legi osylaı deıdi. Olar Qazaqstanda ótken Prezıdent saılaýynyń demokratııa prınsıpteriniń barlyq talaptaryna jaýap beretinin ashyq ta batyl aıtyp otyr. Senimmen aıtyp otyr. Buǵan qosa, olar bul jolǵy saılaýdyń búkil Qazaqstan halqy úshin naǵyz merekege aınalǵanyn da jazbaı tanyǵandaryn baıqatty.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan».
