Asyra da, asyǵa da aıtyp otyrǵanymyz emes, eshkimniń de bostan-bosqa úreıin ushyryp, qutyn qashyra túsý de nıetimiz de joq, biraq dál búgingi kúngi dúnıeniń bar kelbeti men bitiminiń sıqy sol, biz shynynda da asa bir almaǵaıyp ýaqytta ómir súrip otyrmyz. Bul almaǵaıyptylyqtyń aýyrlyǵy men alańdatarlyǵy da onyń jalǵasy nege aparyp soqtyrary men sońynyń qalaı bolyp biterin ázirge bul álemniń júzinde eshkimniń bilmeıtindiginde bolyp otyr. Osy belgisizdik bul jolǵy daǵdarys dúrbeleńiniń burynǵy jyldardaǵy qandaı da bir depressııadan da asyp túsýi yqtımal ekenin de anyq ańǵartyp baǵady.
Ras, Jer sharynyń ár qıyrynda qylań berip, quıyndata soǵyp jatqan daýyl daǵdarystyń salqyny men ekpini ázirge bizdiń elimizge sezilip turǵan joq. Bul kóp jaǵdaıda Úkimettiń osyndaı jaýapty kezeńderge kúni buryn joǵary jaýapkershilikpen daıyndala bilýiniń arqasynda múmkin boldy. Alaıda, munyń ózi bizge arqany keńge salyp, aıaqty kósip tastap otyra berýge sebep bola almaıdy. Sebebi, aınalany jappaı qarmap, dúnıeni qýsyryp kele jatqan «qara daýyldyń» qarqyny qalaıda bir búıirden uryp ótpeıtinine kepildik joq. Sondyqtan, aǵaıyn, qamdanǵannyń qapy qalmaıtynyn eskerip, bardan da, joqtan da únemdeıtin zamannyń kelip qalǵanyn qaperlerińizge salyp ótkenniń artyqtyǵy bolmas. Bizdiń bul sózimizdi tómendegi toptamalar da birshama baıqatyp bere alady.
AQSh-ta munaıshylardyń 35 jyldan bergi eń iri ereýili bastaldy
AQSh-ta bastalǵan munaı salasy qyzmetkerleriniń ereýili toǵyz munaı óńdeýshi jáne hımııa ónerkásibi zaýyttaryn qamtydy. Bul týraly Amerıkanyń Bloomberg aqparat agenttigi habarlady.
Osyndaı aksııanyń bastalǵany týraly aqpardy ony uıymdastyrýshy – «Metallýrgter birlestigi» (United Steelworkers) kásipodaǵy óziniń saıtynda jarııalady.
Ereýilge qamtylǵan kásiporyndardyń qýaty Amerıka munaı óńdeý salasy eńbekkerleriniń 10 paıyzdan astamyn quraıdy. Al aksııa 1 aqpan kúni jergilikti ýaqyt boıynsha 12:01 saǵatta bastaldy.
«Ázirge narazylyq qozǵalysy munaı óńdeý zaýyttarynyń birqataryn ǵana sharpyp otyr. Biraq sońǵy ret mundaı kólemdegi ereýil sonaý 1980 jyly ótip, úsh aıǵa sozylyp edi», – dedi Saxo Bank-tiń aǵa strategi Ole Hansen Reuters tilshisine.
«Metallýrgter» ókilderine iri munaı kompanııalarymen zaýyttardaǵy eńbek jaǵdaılaryn jaqsartý jóninde mámilege kelýdiń múmkindigi bola qoımady. Atap aıtqanda, Shell ókilderi jumystan tys ýaqytta eńbek etýdi qysqartý, óndiristegi qaýipsizdikti kóterý sekildi taǵy da birqatar tarmaqtar boıynsha talap qoıǵan kásipodaqtarǵa naqty eshteńe aıta almaı, kelissóz ústelinen ketip qaldy», – delingen United Steelworkers habarlamasynda.
Aqpannyń 2-si kúni bolyp ótken WTI munaıynyń soltústikamerıkalyq sortynyń naýryz aıyndaǵy fıýchersi barreliniń tańerteńgi 47 dollarlyq baǵasy 14:40 saǵatta 49,5 dollarǵa deıin ósti. Bul qańtardyń ortasynan beri oryn alǵan eń iri ósim bolyp otyr. Osydan keıin ereýil bastalyp ketti de, baǵa qaıtadan arzandaýǵa baǵyt ustady.
Bloomberg tilshisiniń atap ótkenindeı, munaı kompanııalary ónim óńdeý kólemin qysqartyp, óndirilgen shıki munaıdyń aýqymy taǵy da artylyp jatady, degen qaýeset taraǵannan keıin oryn aldy.
Búgin – Grekııa, erteń – Ispanııa men Italııa ma?
«Grekııanyń qańtardyń 25-i kúni parlament saılaýynda jeńiske jetken SIRIZA partııasy daǵdarysty ulttyq táýelsizdik úshin sheteldiń ezgisine qarsy kúres dep esepteıdi», – dep jazady Portýgalııanyń Publico gazeti.
Basylymnyń baıandaýynsha, SIRIZA jeńiske jetken kúni túnde ıtalıan fılosofy ári radıkaly Paolo Flores D´Arkaıs: «Búgin – Grekııa, erteń – Ispanııa, al arǵy kúni – Italııa», dep jazypty. Jeńiske jetken partııanyń lıderi Aleksıs Sıpras sol boıda Eýropa elderine týrne jasap shyǵatynyn málimdedi. Ol sol saparynda Eýropany qaıta qurýdy aıaqtap shyǵýǵa ýáde etti. «25 qańtar – bul tek báriniń basy ǵana, endi SIRIZA-dan keıin Ispanııada Podemo partııasynyń jeńisi keledi, al kelesi jyly Irlandııada Sinn Féin bárinen basym túsedi», – dedi ol osy sátte sóılegen sózinde.
Podemos-tyń kóshbasshysy Pablo Iglesıas óz kezeginde: «2015 jyl Ispanııa men Eýropa úshin betburysty kezeń bolady. Biz muny Grekııadan bastaımyz», – dep málimdedi. Sonymen birge, «qatań únemdeý dáýiriniń» aıaqtalǵany, endi Grekııanyń 2010 jyly eýroaımaqta jasaǵan qadamynyń domınodaǵydaı keri burylatyn kezeńi kelgeni» jarııa etildi. Qazir sol «armandastar-qurdastar» tarıhta 1848 jyly oryn alǵan «halyqtar kókteminiń» jańa nusqasy kele qalatynyna batyl senip otyr.
Biraq kóterińki kóńildiń qabaǵyna kirbiń túsiretin úsh túrli jaǵdaıat bar. Birinshiden, SIRIZA ózine odaqtas retinde «Táýelsiz grekter» (ANEL) partııasyn tańdap aldy. Bul jańalyq Rım men Parıj úshin ústerinen bireý tosynnan muzdaı sýdy quıyp jibergenmen birdeı boldy. Sondyqtan Danıel Kon-Bendıt mundaı koalısııany «tabıǵatqa jat tirlik» dep baǵalady. Ekinshiden, Fınlıandııada 19 sáýirde ótetin bolyp belgilengen parlament saılaýynda Eýropa odaǵyna syn kózimen mysqyldaı qaraıtyn «Naǵyz fınder» partııasy muny elektoratty Brıýssel men ońtústikke qarsy qoıýǵa ádemi paıdalanyp ketkeli tur.
Eger bul partııa jeńiske jeter bolsa, ol «grekterge qarsy» saılaýlardyń eń aldyńǵy shebin bastamaqshy. Úshinshiden, Grekııanyń ishinara joıylmaqshy bolyp jatqan qaryzdarynyń dúmpýi Soltústik Eýropa elderin tabandarynan tik turǵyzady. «Bul kúresti ásire ońshyl kúshter men ulttyq partııalar bastaýlary múmkin», – deıdi osy oraıda brıtanııalyq taldaýshy Gıdeon Rahman.
Biraq ońtústiktiń ózi birtekti emes. Portýgalııa eki partııaly logıkany ustanyp keledi. Fransııada eýro men dollardyń arasyndaǵy qatań ekonomıkalyq kúrestiń paıdasyn Marın Le Pen hanymnyń «Ulttyq maıdany» kóretin túri bar. Muny osy aptada júrgizilgen saýaldama qorytyndysy atalmysh partııanyń saılaýshylardyń 30 paıyzǵa daýysyn alatynyn kórsetkeni de aıǵaqtaı túsedi. Al Marın SIRIZA-ny qoldaıdy, dáliregi, ony Eýropa odaǵyn «synǵa alý» naýqanyn keńinen óristetýge jaqsy paıdalanǵaly otyr. Italııada da osy jaǵdaı: SIRIZA-nyń jeńisin solshyl radıkaldar emes, qazirgi kezde Le Penmen jaqyndasyp alǵan Beppe Grıllo men «Soltústik lıgasy» óz múddelerine paıdalanbaqshy.
Paıǵambar týraly fılm sýnnıtter men shııtterdi ekige jarady
«Muhammed paıǵambardyń sýretin salýǵa baılanysty týyp otyrǵan búkilálemdik janjaldyń úni áli saıabyr tappaı turǵan kezde ol týraly ómirbaıandyq fılmniń ekranǵa jol tartqaly turǵany maǵlum bolyp, munyń ózi ıslam dúnıesinde jańa kıkiljiń men qarama-qaıshylyqtyń týyp ketýine sebepkerlik etkeli tur», – dep jazady AQSh-tyń Newsweek gazeti.
Kartına Iran Islam Respýblıkasynda túsirilgen. Eldiń búkil kınematografııasy tarıhyndaǵy eń qymbat fılm bolyp otyrǵan onyń aldaǵy jeksenbi kúni tusaýkeseri ótkizilmekshi. «Jaratqannyń elshisi Muhammed» dep atalatyn lenta Tehranda Islam revolıýsııasynyń 36 jyldyǵymen tuspa-tus kelip otyrǵan halyqaralyq kınofestıvaldiń ashylý rásiminde kórsetiledi.
Rejısser Madjıd Madjıdı kartınany túsirýge óziniń bes jylyn jáne memlekettiń 30 mıllıon dollar aqshasyn jumsady. Paıǵambar ómiriniń 12 jastaǵy kezeńinen bastap qamtıtyn bul fılm mejelengen trılogııanyń basy bolyp tabylady.
Batysta paıǵambardyń sýretin kelemejdep salý sońǵy aptalarda musylmandar tarapynan qatty ashý-yza týǵyzyp, sonyń syzaty qarýly ıslamısterdiń karıkatýraǵa jaýaby retinde Charlie Hebdo satıralyq jýrnaly redaksııasyna basyp kirip, 12 adamdy jer jastandyrýyna ulasqany belgili. Buǵan qarsy jaýapty redaksııa qyzmetkerleri arada bir apta ótkende jýrnaldyń aldyńǵy muqabasyna Muhammed paıǵambardyń rásimin qaıta shyǵarý arqyly berip, taǵy da kúlli musylman áleminiń tegeýrindi qarsylyqtary astynda qaldy. Olar jer betiniń birqatar elderinde ereýilder túrinde kórinis tapty.
Alaıda, «jańa fılm eshkimniń de mundaı narazylyǵyn týǵyzbaýy kerek» dep esepteıdi Iran kıno qaıratkerleri. Olar muny kartınadaǵy birde-bir kadrda paıǵambardyń keskin-kelbeti kórsetilmeıtinimen túsindiredi. Naqtyraq aıtqanda, Madjıdı arnaıy shaqyrǵan ıtalıan kınematografısi, «Oskar» syılyǵynyń jeńimpazy Vıttorıo Stroraro muny Iranda dinge qatysty qurmet túrinde baǵalanatyn vızýaldy túrde beıneleý jolymen keltirgen bolyp shyqty.
Quran paıǵambardyń kelbetin ashyq kórsetýge naqty tyıym salmaǵanymen, ıslam saltynda onyń beınesin keskindeýge ruqsat etile qoımaıdy. Al shııtter men sýnnıtter Muhammed paıǵambardyń vızýaldy keskin-kelbeti jóninde de bir pikirde emes. Demek, shııtter meken etetin Iranda ómirge kelgen fılmniń Taıaý Shyǵys pen onyń syrtyndaǵy sýnnıtter tarapynan narazylyqqa tap bolyp, onyń eki jaqty qyrǵı-qabaq qalypqa baryp qalýlaryna jeleý bolyp ketýi ábden yqtımal. Rejısser osy fılmdi túsirer aldynda shııttermen de, sýnnıt dindarlarymen de kezdesip, aqyldasyp kórgen eken. Biraq eki jaqty birdeı qanaǵattandyryp, olardyń ymyraǵa kelýlerin qamtamasyz ete almaǵan.
Al sýnnıt teologııasyn zertteýdińi álemdegi jetekshi ınstıtýttarynyń biri bolyp sanalatyn Egıpettiń «Ál-Ajdar» ýnıversıteti 2012 jyly osyndaı fılmdi túsirý qolǵa alynǵaly jatqanynan habardar bolǵan boıda ony jasaýshylardy jerden alyp, jerge salýdan asa bir qatty qymsyna qoıǵan joq. «Biz Irannan bul fılmdi shyǵarýdan aýlaq bolýdy talap etemiz, óıtkeni, musylman balasynyń aqyl-oıynda kelbeti buzylyp kórsetilgen paıǵambardan basqa eshteńe qalmaı qoıady. Biz barlyq kınematografısterdi din men paıǵambarlarǵa qurmetpen qaraýǵa shaqyramyz», – dep atap ótti ózderiniń málimdemelerinde Islam zertteý ademııasyndaǵy ǵalymdar.
Al qazir olar Iranda atalmysh kartınany kórsetýden bas tartýdy usynyp otyr.
Shekara shebin bekitýge kiristi
«О́zbekstan shekarasy shebin shuǵyl bekitýdiń sharalarymen shuǵyldana bastady. Buǵan bılik respýblıka terrıtorııasyna «Islam memleketi» ekstremıstik tobyry músheleriniń basyp kirý nıeti bar ekeni týraly aqparlar estile bastaǵannan keıin barýǵa májbúr boldy», – dep habarlady reseılik Interfax.Ru aqparat agenttigi.
«Bizde О́zbekstan jerinde 2014 jyly qolǵa túsken «Irak jáne Levanta ıslam memleketi» (ILIM) músheleriniń mundaǵy is-áreketteri jergilikti jastardy tobyrǵa shaqyrýmen shektelip qalmaıtyny jóninde óte salmaqty boljamdar bar», – dedi О́zbekstan ulttyq qaýipsizdik qyzmetiniń analıtıgi seısenbi kúni respýblıka buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderimen kezdesýinde. Onyń aıtýynsha, ILIM músheleri 2015 jylǵy kóktemde О́zbekstan terrıtorııasynda birneshe lańkestik aktiler jasamaqshy bolǵan. «Biz tap sol úshin de shekaradaǵy kúzetti kúsheıtip jatyrmyz», – dedi qaýipsizdik qyzmetiniń qyzmetkeri.
Onyń baıandaýynsha, qolǵa túskender Pákistanda 2013 jyly áskerı daıyndyqtan ótip, 2014 jyly elge oralǵan О́zbekstan azamattary bolyp shyqty. Olardyń maqsaty tobyr qataryna jastar tartý bolǵan. Shekarany bekite túsýdiń bir sebebi Aýǵanstannan keletin apıynnyń jolyn kesýdi kózdeıdi.
Lıtva ásker shyǵyndardyń kólemin kúrt arttyra bastady
«Bıylǵy jyly Lıtva áskerı shyǵyndar kólemin kúrt arttyryp, NATO-nyń 28 eli arasynda 19-orynǵa kóterildi», – degen aqpar taratty Brıtanııanyń The Financial Times gazeti.
Respýblıka sońǵy kezderge deıin bul kórsetkish boıynsha eń sońǵy orynnyń aldynda turyp keldi. «NATO-nyń qorǵanys shyǵyndaryn anyqtap berýin basshylyqqa alǵan eldiń qorǵanys vedomstvosy 2015 jyly ishki jalpy ónimniń paıyzdyq úles-salmaǵy boıynsha NATO-nyń, armııasy joq Islandııa memleketin qospaǵanda, qalǵan 28 eli arasynda 19-orynǵa shyqty», – delingen Lıtva qorǵanys mınıstrliginiń deregine silteme jasaǵan basylym.
Daıyndaǵan
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan».
