Kenjebaev Júnisbek aǵa 1923 jylǵy edi. Ol – anamnyń tula boıy tuńǵyshy, men – sút kenjesimin. Aramyz – jıyrma jeti jyl. Naǵashy atam men ájem jalǵyz qyzynan týǵan Júnisbek aǵany sheshem bosanysymen baýyryna salypty. Sondyqtan famılııasy naǵashymnyń atynda. Bul syr keıin ashyldy.
Júnisbek aǵa 1942 jyly 18 jasynda Qyzylorda oblysy, Syrdarııa (qazirgi Shıeli) aýdany, Birlestik aýylynan jıyrmaǵa jýyq óz qatarymen Uly Otan soǵysyna attanady. Olar áskerı daıyndyqtan ótip, atqyshtar dıvızııasyna qosylady. Stalıngrad túbindegi shaıqasqa qatysqan aǵa 1944 jyly aýyr jaraqat alyp, gospıtalǵa túsedi. Zýyldaǵan oqtyń biri keýdeniń júrek mańynan tıip, jaýyrynnan bir-aq shyqqan. Maıdanda aǵaǵa dala gospıtali bar, qala gospıtali bar, barlyǵy 9 márte ota jasalǵan. «Ajal joq bolsa, amansyń» degen sol, 1944 jyly aýylǵa bir qolsyz múgedek bolyp oralǵan. Kelisimen Shymkenttegi N.Krýpskaıa atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtqa oqýǵa túsken. Ony bitirip, joǵary bilimimen týǵan aýyly – Birlestiktiń jeti jyldyq, keıinnen onjyldyq mektebinde ózi dúnıeden ótkenshe qazaq tili men ádebıetinen sabaq berdi.
Aǵanyń sol ıyǵyndaǵy oq synyqtary 1954 jyldarǵa deıin júrip, aqyry etimen bitip ketipti. Alaıda, myna taǵdyrdy aıtsaıshy. Soǵysta oq pen ottan, talaı otadan aman qalǵan Júnisbek aǵa 1972 jyly 49 jasynda soqyrishekke jasalǵan jaı ǵana operasııadan qaıtys boldy. Artynda on úsh jastan tómen úıelmeli-súıelmeli qyzdary qaldy. Beınetqor, jankeshti aǵa Jeńistiń 30 jyldyǵyna da jetpedi. Maıdanda keýdesine taǵyp qaıtqan Jaýyngerlik Qyzyl Tý, ekinshi dárejeli «Dańq» ordenderi men kóptegen medaldary úshin ardagerlerge berilgen jeńildikterdi de paıdalana alǵan joq.
Aǵanyń qaıtys bolýy da kóz aldymda. Aýrýhanaǵa, palatasyna kirgenimde aǵa bıik kerýettiń ústinde sandyryqtap «Petro! Petro!» dep, áldekimdi kómekke shaqyrǵandaı daýystady. «Maıdan shebi kóz aldyna kelip jatyr ma eken» dep oıladym. Mańdaıynan shypyldap sýyq ter shyǵyp jatty. Ony oramalmen súrttim. Jaspyn ǵoı, aǵanyń ólim aldyndaǵy sońǵy sát ekenin qaıdan sezeıin... Esiktiń aldyna kele bere burylyp: «Aǵa, men taǵy kelem ǵoı...» degenmin. Ol maǵan ótkir janarymen tesilip qaraǵandaı boldy. Bul meniń eń sońǵy kórýim jáne aqyrǵy tildesýim eken. Menen keıin bir saǵattan soń úzilgen.
...Bala kúnnen kórgenim Júnisbek aǵanyń sol qoly joq, semip qalǵan. Semgen qol kástómniń jeńine emes, shalbarynyń ishine salynady. Aǵa ylǵı yqsham, ári jeńil kıinedi. Qoly joq bolǵan soń, kıilgen kástómniń bir jeńi qolapaısyz jelpildep turady. Basyna jazda kepka, qysta qoldan tigilgen tymaq kıedi. Shashy asa qalyń emes. О́ńi qaratory. Kózi ótkir. Boıy ortadan suńǵaq. Shıraq qımyldap, shıraq turady. Jaıaý júrgeninde qasyna anaý-mynaý adam entigip ere almaıdy nemese jelip júredi.
Soǵystan buryn Júnisbek aǵa, qazirgishe aıtqanda, jigittiń sultany bolǵan. О́nerdiń barlyq túrine sheber. Dombyramen kúı oınap, áýelete án salyp, syrnaı tartqan. Oǵan sýyryp salma aqyndyǵy qosylyp, oıyn-toıdyń kórkine aınalǵan. Budan da basqa er jigitke qatysty barlyq ónerdi meńgeripti. Tazy ustap, qyrandy túlkige salǵan.
Júnisbek aǵa keremet bıolog ta edi. Tashkentten neshe túrli jemis kóshetterin ákelip ósirip, ony birimen birin býdandastyryp, jańa ónim túrin alýǵa áýes bolǵan. Muny tilmen aıtyp jetkizý qıyn. Jemis ósirý, ony baptaý aǵanyń eń súıikti isi dep te oılaıtynmyn. Jeńgemniń aıtýynsha, «osy ǵylymnan, óz tájirıbemnen kitap jazamyn» deıdi eken. О́miri bolǵanda, jazar ma edi. О́ıtkeni, aǵanyń Mıchýrınniń kitaptaryn jınaýy tegin emes-tin. Mekteptiń ózine qatysty baý-baqshasy boldy. Munyń jumysyna jaýapty bizdiń aǵa. Bir jyly osy ýchaskede sábiz, jońyshqa kóp egildi. Meniń jetinshi synypqa kóshken kezim. Kókem qatty aýyryp, tósek tartyp jatyp qaldy. Tórt qanatty kıiz úıdiń etegi túrýli. Úıdiń ishinde jınalǵan aǵaıyndar kóp. Tek Júnisbek aǵa joq. Úsh aı jazǵy kanıkýl kezinde tynym tappaı, shopandar úshin «qyzyl otaý» dep atalatyn kóshpeli kitaphanada jumys isteıtin. Habar jetkizilgen bolar, aǵany jurt kútip otyr. Nádir molda kókeme qaıta-qaıta dem salady. Kókem tilge kele almaıdy. Yńqyly kúsheıdi... Bir kezde úı syrtyna atymen satyrlata shaýyp, Júnisbek aǵa keldi. Kókemniń eki janary esik jaqqa aýdy. Aǵany kórdi. «Keldiń be?» degendeı, janarynan monshaq-monshaq jas tógilsin... Ony apam saqalyna jetkizbeı súrtkileýde. Júnisbek aǵa kókemniń eti qashyp syıdıǵan, álsiz bileginen ustaı, eńkildep qoıa berdi.
– Iаshúkir! – dedi daýysy qarlyǵyńqyrap barynsha estirtip. – Keshir meni, keshir! Iá «áke» dep, ıá «jezde» dep aıta almadym-aý ýaqytynda... Iаshúkir, kesh! Áke, keshirshi meni! – dedi. «Áke» degen sózdi qulaǵyna taqap aıtty. Kókem keýdesi jasqa jýylyp, kemseńdeı berdi. Qatty yńqyly da álsizdenip bara jatty... Sol jerde otyrǵandardyń bári: «Shirkin-aı, qaıtsin endi, týǵan áke men bala ǵoı», – desti kózderiniń ylǵalyn súrtkishteı. Men dál osy sát kıiz úıden syrtqa atyp shyqtym.
«Aǵa shynynda da bizdiń aǵa eken ǵoı», – dedim kúbirleı, kóz jasyma erik berip. Arada kóp ýaqyt ótpeı, ákem baqılyq boldy.
Aǵa óte balajan da edi. Dastarqan basynda otyrsa nemese gazet-jýrnaldar oqı qalsa, úıindegi barlyq balalary ústine órmelep, arqasyna shyǵyp, tizesine jabysyp, aǵanyń oıyn alań etedi. Ájem kórse analarǵa: «Áı, túsińder ákelerińniń ústinen, túge!» deıdi daýysyn kótere. Tyńdaıtyn olar joq. Aǵa Zaǵırany – Jaqan tóre, Rysbekti – oń qolym, Qamashty – sol qolym, qyzdaryn «Darıǵashym, Mıkashym, Lázzatym, qanattarym meniń» deýden jalyqpaıtyn. Balalarymen qaıta jany jadyraı túsetin. Tek eń kenjesi Aıgúldi kóre almady...
Qanat jeńgeıdiń de ómiri uzaq bolmaı, aǵadan keıin dúnıe saldy. Aǵaǵa uqsap, uldary Rysbek pen Qamash namysty boldy. Áke-sheshesiniń joqtyǵyn bildirmeı, qaryndastaryna barynsha qamqorlyq jasady. Olardy oqytty, qutty oryndaryna qondyrdy. Balalyq shaǵymnyń kýágerleri bolǵan Zaǵıra men Rysbek te erte dúnıeden ozdy.
Adam táýbege kelmese taǵy bolmaıdy. Qara shańyraq baıaǵy óz ornynda. Onda Qamash inim men Kúlsháı kelin óz nemerelerin súıip otyr. Ekeýi de aǵa jumys istegen mektepte ustaz.
О́ris IаShÚKIRQYZY.
Maqalanyń tolyq nusqasyn gazettiń saıtynan («Kóz aldymnan ketpeıtin kórinister») oqýǵa bolady.
