Dostyqqa arqaý bolǵan altyn kópir

Tańat AIаPOVA –  qazaqtyń tarıhyn, salt-dástúri men mádenıetin aǵylshyn tilinde sóıletip, álemdik dárejedegi Arızona (AQSh), Brıstol sekildi ýnıversıtetterde sheteldik stýdentterge dáris oqyǵan, ózge til arqyly óz ultyn álemge tanytyp júrgen ulaǵatty ustaz.  Zerdesine túıgen ilimin jastarǵa úıretýden jalyqpaıtyn mártebeli mamandyq ıesi jaıly biz mynadaı oı túıdik. Aýyl mektebinen bilim alyp, arman arqalap Almatyǵa kelgen jas talapker Shetel tilderi pedagogıkalyq ınstıtýtynyń aǵylshyn tili fakýltetine oqýǵa túsip, 1965 jyly úzdik dıplommen bitiredi. Sol jyldan bastap búgingi kúnge deıin Qazaqstan Respýblıkasynyń joǵary oqý oryndarynda ustazdyq qyzmet atqaryp keledi. Kóp jyldyq eńbek jolynda bilikti ustazdyń kóńilge túıgeni men kórgeni kóp. Ol – eki márte Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń úzdigi, Qazaqstan Joǵary oqý ornynyń úzdik oqytýshysy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Halyqaralyq Pedagogıka ǵylymdary  akademııasynyń akademıgi 1965-2012 jyldar aralyǵynda Abylaı han atyndaǵy Halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıtetinde oqytýshy, kafedra meńgerýshisi, aǵylshyn tili fakýltetiniń dekany qyzmetterin atqarǵan. Búginde Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetindegi «Kóptildi bilim berý» ınstıtýtynyń dırektory. 50 jyldyq ǵylymı-pedagogıkalyq eńbek ótili bar tájirıbeli ustaz jeltoqsan aıynda Astanadan «Qurmet» ordenin taǵyp oraldy. Bul, árıne, Tańat Táńirberdiqyzynyń qyzmette bilikti basshy, talantty jańashyl ustaz jáne isker uıymdastyrýshy ekenine kópshiliktiń bergen shynaıy baǵasy hám qurmet pen syıy bolsa kerek. Ol – istiń adamy. Jaratylysy qarapaıym bolǵanymen, minezinde ótkirlik bar. Qandaı qyzmette, qaı salada bolsa da, eń aldymen tártip kerek dep túsinedi. Baýyrjan Momyshulynyń «Tártipsiz el bolmaıdy, tártipke baǵynǵan qul bolmaıdy» degen sózin basty qaǵıda etip ustanady. Talapshyl. Qajet kezinde jan-jaǵyna shapaǵatyn tıgi­zip júrý de Tańat Táńirberdiqyzynyń boıy­nan tabylady. «Bolashaq – bilimdiniń, bilim – tárbıeliniń qolynda» degen qaǵıdaǵa súıenedi. Ýaqytpen úndesip, zaman talabyna saı bilim berý onyń negizgi maqsaty ekeni kópjyldyq eńbek tájirıbesinen ańǵarylyp turady. Sol úshin de zamanaýı tehnologııa­lardy utymdy paıdalanady. Ol – alys-jaqyn sheteldermen jáne Qazaqstannyń basqa qalalarymen onlaın-leksııalar, konferensııalar ótkizýdi jumys kestesine engizip, búgingi kúnniń jetistigin qolda­nyp otyrǵan jańashyl ustaz. Mamandyǵy – maqtanyshy Adam balasynyń óz ana tilin qanyq bilýimen qatar, ózge bir ulttyń tilin jetik meńgerip, sol ult azamattarymen ózara túsinise alatyny úlken biliktiliktiń belgisi deýge bolady. Ras, búgingi órkenıetti elimizdiń damýy tusynda kóp til bilý – baılyqpen teń. Demek, til – eki el arasyndaǵy dostyq qarym-qatynasqa arqaý bolatyn altyn kópir. Ana tiline degen qurmeti erekshe jańashyl ustazǵa orys tili – ǵylymmen sýsyndaýyna, aǵylshyn tili – álemdik deńgeıdegi ǵalymdarmen ǵalamtor arqyly baılanysqa shyǵýyna septigin tıgizip keledi. Munyń bári til bilgenniń arqasy ekenin jaqsy túsinetin Tańat Táńirberdiqyzy: «Mamandyǵym – maqtanyshym» deıdi. «Elimizdiń shet eldermen qarym-qatynasy kúsheıip, ekonomıkalyq baılanys ornatý jolynda da bizge aǵylshyn tilin bilýdiń máni zor. Álemdegi asa damyǵan 30 eldiń qatarynan kóriný úshin bilimdi urpaq tárbıeleý – bizdiń mindetimiz. Sondyqtan biz tek Qazaqstanda ǵana emes, álem deńgeıinde básekege qabiletti mamandar daıarlaı bi­lýimiz qajet», – deıdi Tańat Aıapova áńgi­me arasynda. Osy oraıda, Elbasy N.Á.Na­zar­­­baevtyń «Qazaqstan joly-2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýyn­daǵy «Mektep túlekteri qazaq, orys, aǵyl­shyn tilderin bilýge tıis», degen usta­nymy jolynda maman tárbıeleýdi óziniń paryzy sanaıtynyn aıta ketken oryndy. Týsson qalasynyń  qurmetti azamaty Kezinde Vashıngton shtatyndaǵy Sıetl ýnıversıtetinde professor Rahmanqul Berdibaev aǵamyz qazaq tilinen dáris oqyǵan aýdıtorııalarda Tańat Táńirberdiqyzy óz bilimin jetildirdi. Elden jyraq júrip, álemdik dárejedegi ýnıversıtetterde sheteldik stýdentterge Qazaq eli jaıly dáris oqydy. Olarǵa qazaq degen uly halyqtyń salty men dástúri jaıly kóp maǵlumat berdi. Sol jyldardaǵy eńbeginiń jemisi bolar, T.Aıapova – Arızona (AQSh) ýnıversıtetiniń lektory, qurmetti professory (1991), Týsson qalasynyń qurmetti azamaty (Týsson qalasyndaǵy mektepterde, kolledjderde, basqa da kópshilik oryndarda jıyrmaǵa tarta dáris oqydy) atandy. Búginde ábden mashyqtanyp, aǵylshyn tilinde erkin sóıleı alatyn mártebeli mamandyq ıesinen «Alǵashqy qadamyńyz qalaı bastaldy?» dep suraǵanymyzda: «Áli esimde, AQSh-tyń Brıstol ýnıversıtetinde alǵash Aısner degen professor meni úlken aýdıtorııamen tanystyrýǵa alyp bardy. Psıhologııalyq turǵyda árıne, qatty qobaljydym. О́ıtkeni, aǵylshyn tilinde sóıleıtin bakalavrǵa – stýdentterge til tarıhynan korporatıvti dáris oqý shynymen de biliktilikti talap etti. Alaıda, men óz pánimdi jaqsy biletinimdi dáleldeı aldym. 60-tan astam aǵylshyn stýdentiniń aldynda aǵylshyn tilinde dáris oqydym. Amerıkalyqtarǵa qazaq tilinen sabaq berdim», – dedi ótken kúnderdi eske alyp. Osy tusta Tańat Táńirberdiqyzynyń Qazaq elin álemge tanytý maqsatynda aǵylshyn tilinde «Learn the Kazakh Language in 70 Steps Using 200 Sentence Models» (qazaq tili) atty oqýlyq jazǵanyn aıta ketkimiz keledi. Vashıngtonnyń Kongrester kitaphanasynda tirkeýden ótip, 1993 jyly jaryqqa shyqqan bul eńbek Amerıkanyń 20 ýnıversıtetiniń sarapshylarynan ótip, nátıjesinde úsh deńgeıli oqýlyq retinde qabyldanǵany ustazdyń joǵary deńgeıli maman ekenin kórsetip bergen. Qazaq tilin jáne mádenıetin osy oqýlyq arqyly álemdik deńgeıge kótergeni Tańat Táńirberdiqyzynyń úlken jetistigi desek, qatelespeıtinimiz anyq. Ǵylymǵa qosylǵan súbeli úles Jumys kabınetindegi kitap sórelerinde tizilip turǵan oqýlyqtarǵa kóziń eriksiz túsedi. Bul Tańat Táńirberdiqyzynyń kóp jylǵy eńbeginiń jemisi. Demek, ǵylymı-zertteý jumystaryndaǵy jetistikteri de aýyz toltyryp aıtarlyqtaı. T.Aıapovanyń ǵylymdaǵy traektorııasy keń sheńberli. Adam balasy qursaqtan bastap ana tilinde sóıleýge qalyptasatynyn, ıaǵnı damý jolyn psıholıngvsıtıkalyq, fızıologııalyq jáne kognıtıvtik turǵyda eksperıment deń­geıinde qarap zertteý nátıjesinde «Sóıleý áreketi ontogonezi» atty ǵylymı mekte­bi qa­lyptasty. Osy ǵylym salasy boıyn­sha ǵalym 2 PhD, 7 ǵylym kandıdaty, 50-den as­tam magıstr men ǵylymı jobalar daıyndady. 2000 jyly Brıstol ýnıversıtetinde ádiskerlik mashyqtanýdan ótip, jınaǵan tájirıbesi nátıjesinde qalamynan týǵan oqýlyqtar jaryqqa shyqty. Qazaq mek­tepteriniń 5-11 synyptaryna arnalǵan (2007-2013 j.j.) «Aǵylshyn tili» oqýlyqtary men sheneýnikterge arnalǵan 4 deńgeıli aǵylshyn tili oqýlyqtary (Star), English-Kazakn Thematic Dictionary (taqyryptyq) sózdik, 2002 jyly aǵylshyn tildi sheteldikterge arnalǵan «The Kazakh language: Beginning and Intermediate» («Qazaq tili») atty oqýlyǵy búginde álemniń 70 elinde oqý úderisinde qoldanylýda. Qazaqstanda ǵana emes, shetelderde de tanymal ǵalym aǵylshyn tilinde shyǵatyn 250-den astam oqý quralynyń, birneshe monografııa men kóptegen ınnova­sııalyq ǵylymı jobanyń avtory. «Balam – balym, nemerem – janym» Otbasy baqyty – ár adamnyń asyl armany. Al shańyraqtyń shattyqqa bólenýi kóbinese áıel zatyna baılanysty ekeni belgili. Demek, áıel jar da, kelin de, ana da jáne jaqsy qyzmetker, úzdik basshy da bola alady. Tańat Táńirberdiqyzy – úıde súıikti jar, eki balasyna aıaýly ana, nemerelerine asyl áje, áriptesteri úshin bilikti maman. Ol otbasy qundylyqtaryn joǵary baǵalaıdy. Otaǵasy Baltabek Qattabekuly jıyrmadan astam ónertapqysh sertıfıkattyń avtory, energetıka salasynda qyzmet atqarady. Til mamany bolýǵa anasy úlgi bolsa kerek, qyzdary Juldyz AQSh-ta 12 synypty bitirgen magıstr fılolog, aǵylshyn tiliniń bilikti mamany, ýnıversıtette oqytýshy jáne aýdarmashy bolyp qyzmet atqarady. Juldyz Sanjar, Áıgerim, Alýa esimdi sábılerdiń anasy. Jubaıy Talǵat – kásipker. Uly – Baqyt úsh tildi meńgergen halyqaralyq quqyq mamany. «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasynda jumys isteıdi. Zaıyby Ardaq – zańger. Ámiraıan, Aısultan, Ińkár, Aıanat esimdi ul-qyz ósirip otyr. «Balam – balym, nemerem – janym» deıtin qazaqy tárbıeden nár alǵan Tańat Táńirberdiqyzy men otaǵasy Baltabek Qattabekuly nemerelerin urpaǵymnyń jalǵasy dep túsinedi. Sondyqtan olar úshin aspandaǵy aıdy alyp bere almasa da, qashanda olar úshin ýaqyt tabýǵa daıar. Iá, adam balasy ómirinde eki nárseden jańylmaýy kerek degen bar. Sol eki qajettilikti adaspaı taýyp, otbasynda da, jumysynda da syı-qurmetke bólenip júrgen maqala keıipkeri osyndaı jan. Sáýlebek BIRJAN.