Otbasy men jumys tepe-teńdigi

Jumys pen ómirdiń tepe-teńdigi (Work-Life Balance, WLB) – bul adam óziniń kásibı jáne jeke mindetterin osy salalardyń eshqaısysyn qurban etpesten sátti sheshe alatyn jaǵdaı. Bul jumysta nemese úıde fızıkalyq qatysýdy ǵana emes, sonymen qatar rólderdiń árqaısysyna emosıonaldy kirisýdi de qamtıdy.

Erler men áıelderdiń otbasy men jumys arasyndaǵy tepe-teńdikke qol jetkizýi genderlik, áleýmettik erekshelikterge baılanysty ártúrli bolýy múmkin. Kóbine úı sharýashylyǵy men bala tárbıesine qatysty jaýapkershiliktiń basym bóligin alǵandyqtan dástúrli kózqarasta áıelder otbasyndaǵy basty qamqorshy tulǵa retinde qa­byldanady. Áıelder kásip­tik jaýapkershilikti otbasylyq min­dettermen ushtastyrý kezinde «qos aýyrtpalyqty» sezinedi. Son­dyq­tan áıelder kóp jaǵdaıda ju­mys pen ana bolýdy biriktirýdegi oń­taıly joldaryn izdeýge májbúr. Sonymen qatar osy problema­ny­nyń sheshý joldaryn izdegende áıel­der qoǵamnyń qysymyna ushy­­raýy ábden múmkin. Bul kúızelis ju­ba­ıy men jumys berýshiler­­diń ­osy eki sala arasyndaǵy úılesim­di­lik­ke qol jetkizý úshin qoldaý qajettigin týdyrady.

Ekinshi jaǵynan, erler dástúrli túrde otbasynyń negizgi asyraýshysy retinde qabyldanady. Bul olardyń úı sharýasyna jáne bala tárbıesine qatysýyn shekteıdi. Degenmen zamanaýı tendensııalar otbasylyq ómirge belsendi qatysýǵa umtylatyn erlerdiń kóbirek ekenin kórsetedi. Bul tek qarjylyq qoldaýdy ǵana emes, sonymen qatar otbasyndaǵy mindetterdi teń bólýge yqpal etetin bala kútimin de qamtıdy. Erlerdiń otbasylyq máselelerge belsendi qatysýy seriktestermen jáne balalarmen qarym-qatynasty jaqsartyp qana qoımaıdy, sondaı-aq ózderiniń emosıonaldyq ál-aýqatyna yqpal etedi. Jumys pen otbasy arasyndaǵy tepe-teńdikti tapqan er adamdar kóbine ómirge qanaǵattaný deńgeıiniń joǵarylaýy jáne strestiń tómen deńgeıi týraly habarlaıdy.

Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń osy jyldyń sáýir aıynda júrgizilgen «Berekeli ot­basynyń qalyptasýyna áser etetin faktorlar» áleýmettik zertteýinde otbasy men jumys teńgerimi jó­ninde aqparat jınaqtaldy. Sa­ýalnamaǵa qatysýshylardyń 70,7%-y turaqty jumys orny bar eke­nin, al 29,3%-y turaqty jumys joq ekenin kórsetti. Bul jerde er­ler men áıelder arasyndaǵy ju­myspen qamtylýdaǵy aıqyn aıyr­mashylyqtardy atap ótken jón. Er adamdardyń 85,1%-y tu­raqty jumys orny bar dese, al áıel­der arasynda bul kórsetkish 59,5%-ǵa teń. Zertteýge sáıkes, sha­ma­men áıelderdiń 40,5%-y jumys­syzdyqpen betpe-bet kelip otyr.

Balalary bar azamattar úshin jumyspen qamtylýdyń basym sebebi «otbasyn asyraýǵa úles qosý» ekeni anyqtaldy. Tereńdetilgen suhbat derekteri elimizdegi jumys isteıtin ata-analar jaǵdaılarynyń basym kópshiliginiń artynda qarjylyq jaǵdaıdy jaqsartýdyń turǵanyn kórsetedi.

Mansaptyń mańyzdylyǵy týraly suraqta saýalnama qaty­sý­shy­larynyń eń kóp úlesi, atap aıt­qanda, 25,2%-y mansapty ma­ńyzdy dep sanaıdy. Er adamdar úshin mansap mańyzdy nemese óte mańyzdy (42,9% áıelderdiń 35,7%-y qarsy), al áıelder mansapty mańyzdy sanamaıdy (erlerde 34,8%, áıelder­de 46,2%)

Eńbek jaǵdaılarynda jumys isteıtin ata-analardyń eń úlken narazylyǵyn týdyratyn bas­ty máseleler jumys kestesine qatysty. Aıta ketetin bolsaq, ju­mys kúniniń uzaqtyǵy, kesteniń ıkem­diligi, jumys kestesine ózgeris engizý múmkindigi. Balalary bar jumysshylar, ásirese áıelder, kóbine 5/2 jáne 6/1 kestelerimen (sáıkesinshe 5-6 jumys kúni jáne 1-2 demalys kúni) jumys kúniniń uzaqtyǵyna (8 saǵat nemese odan da kóp) kóńili tolmaıdy. Aqparat berýshiler jumysta kóp ýaqyt ótkizýge májbúr ekenin, sonyń saldarynan otbasyna jáne jeke qajettilikterine jetkilikti ýaqyt bóle almaıtynyn atap ótti.

Jumys berýshiniń jumys teń­gerimi jáne jeke ómir týraly ıdeıany qoldaýyna keletin bolsaq, «Sizdiń jumys berýshińiz jumys pen jeke ómir tepe-teńdik ıdeıasy týraly kózqarasy qandaı?» degen suraqqa azamattardyń 37,3%-y je­ke sebeptermen keıde jumysqa barmaý qajettiligine túsinistikpen qaraıtynyn atap ótti. Qajet bol­ǵan jaǵdaıda jumys berýshiler­diń 9,4%-y qashyqtan jumys isteý múmkindigin berýge daıyn, 14,5%-y qolaıly jumys kestesine qa­tys­ty jeńildikter jasaýǵa daıyn. De­genmen el turǵyndarynyń aıtar­lyqtaı bóligi (29,9%) olardyń ju­mys berýshileri jumys pen ómir ara­syndaǵy teńgerim ıdeıasyn eshbir jaǵdaıda qoldamaıtynyn atap ótti.

Eldi meken túrleri boıynsha qarastyrsaq, qalalyq jumys berýshiler aýyldaǵylarǵa qara­ǵanda jumys pen jeke ómirdiń teń­gerimin saqtaý máselelerinde bir­shama ıkemdi ekenin kórsetti. Qalalarda jumys berýshilerdiń 40,1%-y keıde jumys ornynda bolmaý qajettiligine túsinistikpen qaraıdy, al aýyldyq jerlerde bul kórsetkish 32,5%-dy quraıdy. Qajet bolǵan jaǵdaıda qalalyq jumys berýshilerdiń 10,9%-y qashyqtan jumys isteý múmkindigin berýge daıyn, bul aýyldaǵydan joǵary (6,7%). Bul rette qalalyqtardyń 28,2%-y jáne aýyldaǵy respondentterdiń 32,8%-y olardyń jumys berýshileri eńbek pen ómir teńgerimi ıdeıasyn eshbir jaǵdaıda qoldamaıtynyn atap ótti.

Zertteýge sáıkes, jumys isteıtin ata-analardyń 60%-dan astamy keıde jeke sebeptermen jumys ornynda bolmaý qajettiligi týyndaǵan jaǵdaıda, jumys berýshi tarapynan túsinbeýshilikke tap bolady.

Bizdiń qoǵamda jumys isteıtin ata-analardyń edáýir bóligi jumys pen otbasynyń teńgerimsizdigi­men betpe-bet keletinin kórsete­di. Bul kóp jaǵdaıda otbasy esebi­nen eń­bekke beıimdilikpen baıla­nys­ty. Sonymen qatar tabys deń­geıi neǵurlym tómen bolsa, tepe-teńdiktiń buzylý yqtımaldyǵy so­­ǵurlym joǵary bolady.

Áıelderde kásibı jáne ana­lyq mindetterdiń tepe-teńdigi­niń buzylýy aıasynda jumystan májbúrli túrde ketý erlerge qara­ǵanda 2,5 ese jıi kezdesedi. Sony­men qatar tolyq emes otbasylar­da jumys isteıtin analar kóp jaǵ­daıda bala kútimine tolyq jaýap beredi jáne tárbıe berýde eki ese júkteme alady.

Tutastaı alǵanda, ata-analar kóbine qarjylyq máseleler, ba­laǵa ýaqyt pen kúshtiń jetis­peýshiligi, qatań keste jáne otbasy­lyq jaǵdaıyna qaramastan talap­tardyń joǵarylaýy sııaqty máse­leler men qıyndyqtar týraly aıtady. Bul rette jumys isteıtin ata-ananyń basty kómekshisi – óz ata-anasy («ata-ájeler»). Ortasha qazaqstandyq otbasynda bala kútýshilerdiń qyzmetteri men tur­mysty jeńildetetin qyzmetter is júzinde paıdalanylmaıdy.

Qorytyndylaı kelgende, otbasy men jumys arasyndaǵy tepe-teńdik máselesi qazirgi qoǵamda ózekti bolyp qala beredi. Bul mem­leket, jumys berýshiler men ju­mysshylar tarapynan nazardy talap etedi. Tıimdi memlekettik qoldaý sharalary, ıkemdi korpo­ratıvtik tájirıbeler jáne ýaqyt­ty basqarýdyń jeke strategııalary ómir sapasyn aıtarlyqtaı jaqsarta alady. Kásibı jáne otba­sylyq mindetter arasyndaǵy úıle­simdilikke qol jetkizý jumys­shylardyń ál-aýqatyna yqpal etip qana qoımaıdy, sonymen qatar turaqtylyq pen ónimdilikti arttyrady.

Zarına ÁSKERBEK,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy