Kenjebaev Júnisbek aǵa 1923 jylǵy edi. Ol - anamnyń tula boıy tuńǵyshy, men sút kenjesimin. Aramyz – jıyrma jeti jyl. Naǵashy atam men ájem jalǵyz qyzynan týǵan Júnisbek aǵany sheshem bosanysymen baýyryna salypty. Sondyqtan famılııasy naǵashymnyń atynda. Bul syr keıin ashyldy ǵoı.
Aǵa Uly Otan soǵysyna qatysqan maıdanger bolatyn. Osy kúnderi Otan soǵysy týraly kınolar jıi kórsetilip, telearnalardyń barlyǵynda kózi tiri 92 jastaǵy soǵys ardagerlerine sóz berilip, al barlyq basylym betterinde «Jeńiske -70 jyl» degen aıdarmen maıdangerler týraly estelikter jarııalanyp jatyr. Osylardy kórip otyryp: «Bizdiń aǵa da maıdanǵa bardy, mektepte ustazdyq etti, apyr-aı, aǵa týraly eshnárse aıtylmaı qaldy-aý, ózim jýrnalıst bola júrip» dep, qaradaı kirpigimdi sýlap alamyn. Aǵa týraly aıtsam, balalyq shaǵym men 22-ge deıingi jastyq shaǵym qatar óriledi. О́ıtkeni, aǵany tanyp-bilýim osy aralyqtan bastalady. Peshenesine jazylǵan qysqa ýaqyttyń bárinde aýyzda júrdi.
Júnisbek aǵa 1942 jyly 18 jasynda Qyzylorda oblysy, Syrdarııa (qazirgi Shıeli) aýdany, Birlestik aýylynan jıyrmaǵa jýyq óz qatarymen Uly Otan soǵysyna attanady. Olar áskerı daıyndyqtan ótip, atqyshtar dıvızııasyna qosylady. Stalıngrad túbindegi shaıqasqa qatysqan aǵa 1944 jyly aýyr jaraqat alyp, gospıtalǵa túsedi. Zýyldaǵan oqtyń biri keýdeniń júrek mańynan tıip, jaýyrynnan bir-aq shyqqan. Maıdanda aǵaǵa dala gospıtaly bar, qala gospıtaly bar, barlyǵy 9 márte ota jasalǵan. «Ajal joq bolsa, amansyń» degen sol, 1944 jyly aýylǵa bir qolsyz múgedek bolyp oralǵan. Kelisimen Shymkenttegi N.Krýpskaıa atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtqa oqýǵa túsken. Ony bitirip, joǵary bilimimen týǵan aýyly - Birlestiktiń jeti jyldyq, keıinnen onjyldyq mektebinde ózi dúnıeden ótkenshe qazaq tili men ádebıetinen oqýshylarǵa sabaq berdi.
Aǵanyń sol ıyǵyndaǵy oq synyqtary 1954 jyldarǵa deıin júrip, aqyry etimen bitip ketipti. Alaıda, myna taǵdyrdy aıtsaıshy. Soǵysta oq pen ottan, talaı otadan aman qalǵan Júnisbek aǵa 1972 jyly 49 jasynda soqyrishekke jasalǵan jáı ǵana operasııadan qaıtys boldy. Artynda on úsh jastan tómen úıelmeli-súıelmeli qyzdary qaldy. Beınetqor, jankeshti aǵa Jeńistiń 30 jyldyǵyna da jetpedi. Maıdanda keýdesine taǵyp qaıtqan Jaýyngerlik Qyzyl Tý, ekinshi dárejeli «Dańq» ordenderi men kóptegen medaldary úshin ardagerlerge berilgen jeńildikterdi de paıdalana alǵan joq.
Aǵanyń qaıtys bolýy da kóz aldymda sýret. Aýrýhanaǵa, palatasyna kirgenimde aǵa bıik kerýettiń ústinde sandyraqtap: «Petro! Petro!» dep, áldekimdi kómekke shaqyrǵandaı daýystady. «Maıdan shebi kóz aldyna kelip jatyr ma eken» dep oıladym. Mańdaıynan shypyldap sýyq ter shyǵyp jatty. Ony oramalmen súrttim. Jaspyn ǵoı, aǵanyń ólim aldyndaǵy sońǵy sát ekenin qaıdan sezeıin... Bir ýaqytta meni endi kórgendeı: «Seni munda qalaı jiberdi?» dedi entige. «Medbıkelerge aqsha berdim. Olar maǵan 15-aq mınýt ýaqyt berdi, aǵa» dedim. Tańdaıy kebirsigendeı kórindi. Aparǵan júzimnen ernine salyp sorǵyzǵym keldi. Qarasam, entikken demi údegen syqyldy. Júzim sólin kerek etpedi. Basyn shaıqady. Jastyǵyn sál kóterip, sý ishkizgendeı boldym. Ýaqyt ótip ketti me, medbıke jetip keldi. Qolynda aǵaǵa salady-aý, ınesi bar. «Shamaly bola turaıynshy» degenge qaramady. Palatadan tez shyǵýdy talap etti. Esiktiń aldyna kele bere burylyp: «Aǵa, men taǵy kelem ǵoı» degenmin. Ol maǵan ótkir janarymen tesilip qaraǵandaı boldy. Bul meniń eń sońǵy kórýim jáne aqyrǵy tildesýim eken. Menen keıin bir saǵattan soń úzilgen.
...Bala kúnnen kórgenim Júnisbek aǵanyń sol qoly joq, semip qalǵan. Semgen qol kástómniń jeńine emes, shalbarynyń ishine salynady. Aǵa ylǵı yqsham ári jeńil kıinedi. Qoly joq bolǵan soń kıilgen kástómniń bir jeńi qolapaısyz jelpildep turady. Basyna jazda kepka, qysta qoldan tigilgen tymaq kıedi. Shashy asa qalyń emes. О́ńi qaratory. Kózi ótkir. Boıy ortadan suńǵaq. Shıraq qımyldap, shıraq turady. Jaıaý júrgeninde, qasyna anaý-mynaý adam entigip ere almaıdy nemese jelip júredi.
Soǵystan buryn Júnisbek aǵa, qazirgishe aıtqanda, jigittiń sultany bolǵan. О́nerdiń barlyq túrin sheber meńgergen. Dombyramen kúı oınap, áýelete án salyp, syrnaı tartqan. Oǵan sýyryp salma aqyndyǵy qosylyp, oıyn-toıdyń kórkine aınalǵan eken. Budan da basqa er jigitke qatysty barlyq ónerdi bilgen. Tazy ustap, qyrandy túlkige salǵan. Quralaıdy kózge atqan mergendigin 4-5 synyp oqyp júrgenimde kózben kórdim. Oqýshylardyń qysqy kanıkýly kezinde aǵa, qasyna balasyndaı aıalaǵan qyzyl tazysyn ertip, kórpe-tósegin, qajetti qarý-jaraq pen ydys-aıaǵyn alyp, asaı-múseıimen sholaq qolymen ańǵa shyǵady. Aýyldan 10-15 kılometr qashyq jerge daıyndaǵan qosy bar. Qosta bir ózi jatyp, aqbóken, qoıan, qasqyr, túlki aýlap, ony attyń shanasyna tıep, bizdiń úıge alyp keledi. Apam aqbókenderdi qoı soıǵandaı jiliktep, tuzdap baqanǵa iledi. Ańdardy terisinen ajyratyn, terilerin bir bólek tuzdaıdy. Keıin daıyn bolǵan terilerdi Qanat jeńgem stansaǵa baryp satady. О́zderiniń sol kezdegi bıznesteri. Nege ekeni belgisiz, aǵa mundaı ań aýlaý saparyna jalǵyz barady, qasyna eshkimdi ertpeıdi. Bul endi naǵyz batyrdyń isi ǵoı.
Al tulpar baptap, báıgege qosýy, aq teri shyǵyp, kókpar tartysyn qoldan bermeýin ańyz dersiń. Buǵan da kýáger boldym. Naǵashy jeńgemniń biri Bıjamal: «Tóre qaınym, qaıtsem de kókpardy osy úıge ákelem dep ketti. Baýyrsaq pisiremin, úıge júrip kómektes» dep meni apamnan surap alady. Dúrildetken kókpar bastalady. Qıqýlaǵan shabandozdardyń shabysy birde alysqa uzap, birde jaqyndap, kórshi naımandardyń aýylyna bet alady. Birazdan keıin quıyndaı shańdatqan aǵanyń kókbýryly kórinedi. At ústinde aǵa entikken kúıi, ýmajdalǵan kókpardy jeńgeıge laqtyryp:
-Al, Bıjamal, tezirek qýyrdaq daıynda! –deıdi. Kóńildi-aq. Sońynda bir top kókparshylar dabyrlaı ári bir-birimen daýlasqan kúıleri aýyzdyqtaryn qarsh-qarsh shaınaǵan attarynan túse bastaıdy. Qýyrdaq piskenshe, ystyq baýyrsaqpen ne sháı, ne qymyz, aıran ishedi. Kókpar ákelingen úı mártebeli. Bıjamal jeńgem domalanyp júrip aýyldaǵy qatyn-qalashtarǵa maqtanyp máz. Kórshi-qolańdar, aýyldyń basqa adamdary birtindep kelip, kókpar qýyrdaǵynan aýyz tıedi.
Júnisbek aǵa keremet bıolog ta edi. Tashkentten neshe túrli jemis kóshetterin ákelip ósirip, ony birimen birin býdandastyryp, jańa ónim túrin alýǵa áýesti bolǵan. Muny tilmen aıtyp jetkizý qıyn. Jemis ósirý, ony baptaý aǵanyń eń súıikti isi dep te oılaıtynmyn. Jeńgemniń aıtýynsha, «Osy ǵylymnan, óz tájirıbemnan kitap jazamyn» deıdi eken. О́miri bolǵanda jazar ma edi. О́ıtkeni, aǵanyń Mıchýrınniń kitaptaryn jınaýy tegin emes-tin. Mekteptiń ózine qatysty baý-baqsha ýchastogi boldy. Munyń jumysyna jaýapty bizdiń aǵa. Bir jyly osy ýchaskede sábiz, jońyshqa kóp egildi. Artynsha «jas tólshiler» klýby uıymdastyrylyp, tor ishinde qoıandar ósirildi. Ár synypqa tólbasy bólinip, biz solardy kútkenbiz. Keıin bilgendeı, bul istiń bárine muryndyq bolǵan aǵa kórinedi.
Al aǵanyń óz úıiniń aldynda sheńgel aralas, qyzyl jyńǵylmen qorshalǵan aýmaǵy úlken baq bolatyn. Onda máýesi maıysqan tut, qyzyl jıde, qara jıde, qara órik, sary órik, alqyzyl shıe, almurt, júzimniń neshe túrlisi, almanyń da qysqy jáne jazǵy sorttarynyń jemisi pisip, jaınap turady. Ájem qoraǵa bizdi kirgizbeı qorǵashtaıdy. Kóz aldymyzda pisip turǵan jemiske silekeıimiz shubyrady. Aǵanyń uly Rysbektiń aıtýmen urlyq operasııasyn uıymdastyramyz. Ol ózinen eki jas úlken Zaǵıra ekeýmizge ájemnen kilt alýdy tapsyrady. Qyzdar ájemniń syrqyraı beretin aıaǵyn, bireýmiz belin ýqalap uıyqtatyp, kózi ilindi-aý degende, qamzolyndaǵy kiltti alyp, qoraǵa kiremiz. Ar jaǵy túsinikti. Aramyzdan Rysbek taıaq jeıdi. Keıin bildik, ájeniń qorǵashtaýy ana jemister ábden pisken soń aýyldyń úlkenderine shaqyryp aýyz tıgizip, aldymen quran oqytady eken.
Júnisbek aǵa ómirge qushtar-tyn. «Birnárse isteı almadym-aý» dep nalyǵan túrin kórmedim. Únemi yńyldap, án aıtyp júredi. Mektepte qyzmettes bolǵan muǵalimder ortasynda aqjarqyn qalpy bárimen ázildesip, áldeneni aıtyp kúldirip turǵanyn kóretin edim. Úıinde de solaı. Ájeme qaljyńdap otyrady. Jeńgem otbasylyq jumystan sharshaı ma, keıde minez kórsetip qalady. О́zi qypshaqtyń kókmuryn rýynan. Kókmuryndar týraly el ishinde kúlkili jaǵdaılar bolýy kerek, aǵa: «Áı, Qanat, áne bir kókmuryn apań bar edi ǵoı, soǵan uqsap» deı bergende, jańa ǵana torsańdap otyrǵan jeńgem ishek-silesi qata kúlip, jaınap sala beretini bar.
Mektepte men oqıtyn úshinshi synypqa Júnisbek aǵa qazaq tilinen sabaq berdi. Nege ekeni belgisiz, meni jáne óz balalaryn joǵary baǵadan únemi shekteıtin. Men bir kúni ákeme:
- Kóke, qansha beske aıtsam da, ana Kenjebaev aǵa maǵan bes qoımaıdy, - dedim shaǵymdanyp.
- Á, sóıte me Kenjebaev aǵań? Myna jaman shesheńniń inisi... kó-re-miz, - deıdi kókem sózin sozyp. - Osydan úıge kelgende, onyń atyna shóp salmaı, ashtan qańtaryp qoıaıyn, qaıter eken... - dep keńkildeı kúledi. Al shyndyǵynda, baıqaımyn, olaı bolmaıdy. Júnisbek aǵa úıdiń qasyna kelip, atynan endi túse bastady ma, ásheıinde maldyń jem-sýyna quran oqýdan qoly bosap, tura qoımaıtyn kókem, ornynan dereý quraq ushyp túregeledi. Aǵanyń jalǵyz qolynan tizgindi ala: «Júnisbekjan, jem salaıyn ba mynaǵan, shóp bereıin be?» dep elpelektep, atty jetektep qoraǵa alyp ketedi. Apam da elpildep: «Júnisbekjan, sháı ishesiń be, aıran da bar, jumyrtqa qýyrsam qaıtedi, sýǵa pisireıin be?», - deı qalady. Bul syrdy men keıin túsindim.
Meniń jetinshi synypqa kóshken kezim. Kókem qatty aýyryp, tósek tartyp jatyp qaldy. Tórt qanatty kıiz úıdiń etegi túrýli. Úıdiń ishinde jınalǵan aǵaıyndar kóp. Tek Júnisbek aǵa joq.Úsh aı jazǵy kanıkýl kezinde aǵa tynym tappaı, shopandar úshin «qyzyl otaý» dep atalatyn kóshpeli kitaphanada jumys isteıtin. Habar jetkizilgen bolar, aǵany jurt kútip otyr. Nádir molda kókeme qaıta-qaıta dem salady. Kókem tilge kele almaıdy. Yńqyly kúsheıdi... Bir kezde úı syrtyna atymen satyrlata shaýyp, Júnisbek aǵa keldi. Kókemniń eki janary esik jaqqa aýdy. Aǵany kórdi. «Keldiń be?» degendeı, janarynan monshaq-monshaq jas tógilsin... Ony apam saqalyna jetkizbeı súrtkileýde. Júnisbek aǵa kókemniń eti qashyp syıdıǵan, álsiz bileginen ustaı, eńkildep qoıa berdi.
-Iаshúkir! - dedi daýysy qarlyǵyńqyrap barynsha estirtip. - Keshir meni, keshir! Iıa «áke» dep, ııa «jezde» dep aıta almadym-aý ýaqytynda... Iаshúkir, kesh! Áke, keshirshi meni! – dedi. «Áke» degen sózdi qulaǵyna taqap aıtty. Kókem keýdesi jasqa jýylyp, kemseńdeı berdi. Qatty yńqyly da álsizdenip bara jatty... Sol jerde otyrǵandardyń bári: «Shirkin-aı, qaıtsin endi, týǵan áke men bala ǵoı», - desti kózderiniń ylǵalyn súrtkishteı. Men dál osy sát kıiz úıden syrtqa atyp shyqtym.
«Aǵa shynynda da bizdiń aǵa eken ǵoı», - dedim kúbirleı, kóz jasyma erik berip. Arada kóp ýaqyt ótpeı, ákem baqılyq boldy. Shyndyq pen syrdyń jarııa bolǵan osy sáti kóz aldymda óshpeıtin bir sýret.
Bizdiń aýylda soǵystan múgedek bop qaıtqan maıdangerlerdiń bári kóńildi júretin. Úıi týra mekteptiń qasynda, ózi mektepte qaraýyl bop isteıtin Seıitbek degen aǵaıdyń eki aıaǵy joq, onyń bireýi jasandy aǵash aıaq. Sol kisiniń de qabaǵynyń qatyp, sharshap júrgenin kórgen emespiz. Únemi kóńildi júredi. Onyń da bala-shaǵasy kóp. Anda-sanda merekede iship alǵany birden bilinedi. О́ziniń bar daýsymen: «Trı tankısta, trı veselyı drýga» dep orys tilinde óleń aıtady. Aýyldyń barlyq er balalary sońyna sapqa tiziledi. Ol jańaǵy ándi barlyq býynymen qaıtalap, olarǵa úıretedi. Arasynda aǵash aıaǵyn sholtańdatyp, balalarǵa soǵysý tehnıkasyn kórsetedi. Olar bolsa máz.
Al soǵysqa qatysqan Perneahmet Moldahmetov aǵanyń tipti eki qoly birden joq. Tamaqty kisiniń qolymen ishedi. Bizdiń aǵa sııaqty ol aǵaı da únemi atpen júredi. Atqa otyrǵyzsa boldy, tizgindi tisimen tistep, «qulaımyn-aý» dep qoryqpastan, kádimgideı dúsirletip shaýyp beretin. «Bul Pernekeń báıgege tússe shań qaptyrady», - dep aǵa ony kótermeleıtin. Osy kisiniń de aqsary óńinde bir ábirjýshilik bolsaıshy. Sondaı-aq, ádebıetten sabaq beretin Alashaev Shákir aǵaı da júzinen shýaq shashyp kúlimdep júretin edi.
Bizdiń Birlestik aýylynyń 1941-1945 jyldary soǵysqa qatysqan maıdangerleri Tileýbaev Ábdilda, Baıjigitov Tańsyqbaı, aǵaıyndy Esenbaev Kárim men Álimbaı, Dúısenov Manasbaı, óz aǵalarym Kenjebaev Júnisbek, Iаshúkirov Máken Sulýtóbe aýyldyq okrýginen 900-ge tarta soǵys maıdangerleriniń esimderi 1985 jyldary eskertkish monýment tasyna qashalyp jazylyp, aýyl ortalyǵynda tur.
Aǵa óte balajan da edi. Dastarhan basynda otyrsa nemese gazet-jýrnaldar oqı qalsa, úıindegi barlyq balalary ústine órmelep, arqasyna shyǵyp, tizesine jabysyp, aǵanyń oıyn alań etedi. Ájem kórse analarǵa: «Áı, túsińder ákelerińniń ústinen, túge!» deıdi daýysyn kótere. Tyńdaıtyn olar joq. Aǵa Zaǵırany – Jaqan tóre, Rysbekti - oń qolym, Qamashty - sol qolym, qyzdaryn «Darıǵashym, Mıkashym, Lázzatym, qanattarym meniń» deýden jalyqpaıtyn. Balalarymen qaıta jany jadyraı túsetin. Tek eń kenjesi Aıgúldi kóre almady...
Qanat jeńgeıdiń de ómiri uzaq bolmaı, aǵadan keıin dúnıe saldy. Aǵaǵa uqsap, uldary Rysbek pen Qamash namysty boldy. Áke-sheshesiniń joqtyǵyn bildirmeı, qaryndastaryna barynsha qamqorlyq jasady. Olardy oqytty, qutty oryndaryna qondyrdy. Balalyq shaǵymnyń kýágerleri bolǵan Zaǵıra men Rysbek te erte dúnıeden ozdy.
Adam táýbege kelmese taǵy bolmaıdy. Qara shańyraq baıaǵy óz ornynda. Onda Qamash inim men Kúlsháı kelin óz nemerelerin súıip otyr. Ekeýi de aǵa jumys istegen mektepte ustaz.
О́ris Iаshúkirqyzy.
