Transkaspıı arqyly júk jóneltý merzimi de 58-60 kúnnen 13-15 kúnge deıin qysqarǵan. Byltyr dálizdiń úılestirý ortalyǵy da jumysyn bastady. Mindeti – Eýropa men Azııa arasyndaǵy taýar jetkizý merzimin qysqartýǵa múmkindik beretin fýnksııalar aýqymyn keńeıtý jáne ınfraqurylymdy damytý máselelerin sheshý. Jobaǵa jalǵyz biz emes, Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa, Qytaı atsalysady. Qytaıdyń da osy jobaǵa erekshe nazar aýdaratynyn ańǵaryp júrmiz. 2024 jyldyń 8 aıynda Qytaıdyń Eýropaǵa taýar jiberýi 7%-ǵa kóbeıip, 3 mln tonnaǵa jetken.
Byltyr Sıan qalasynda ótken kórmede «KTZ Express» (QTJ-nyń enshiles kompanııasy), «Lıanıýngan porty» jáne «Aqtaý teńiz saýda porty» arasynda «Aqtaý portynda konteınerlik hab salý» jobasyn júzege asyrý týraly qujatqa qol qoıylǵan edi. 2024 jyldyń basynan Chýnsın, Sıan, Lıanıýngan qalalarynan Kaspıı teńizi arqyly Ázerbaıjanǵa 100-den astam poıyz taýar tıep attanǵan. Bul byltyrǵy kórsetkishten 9 ese joǵary.
Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qytaı Transkaspıı kómegimen taýar tizbeginiń turaqtylyǵyn saqtaý maqsatynda «Beldeý jáne jol» qurylysynyń Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytymen ıntegrasııalanýyna daıyn. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta jobaǵa Qytaıdyń belsene aralasýyn qup kóredi. Prezıdenttiń aıtýynsha, orta merzimdi perspektıvada dáliz arqyly júzege asyrylatyn tasymal kólemi 5 ese artýy tıis. Ol úshin seriktes elderdiń kúsh biriktirýi mańyzdy. Sonymen qatar birqatar irgeli joba máresine jetýi qajet. Máselen, «Baqty» ótkelinde jańa qurǵaq porttyń salynýy, Aqtaýdaǵy konteıner haby qurylysynyń jedeldetilýi, Qara teńizdegi porttar qýatynyń keńeıtilýi, Sıan qalasy men Grýzııanyń Potıindegi termınal men porttyń tezirek salynyp bitýi aıryqsha mańyzdy.
Qazir taýardy Altynkól stansasynan Apsheronǵa (Baký) – 9 kúnde, Potıge – 12 kúnde, Konstansaǵa Potı arqyly 20-22 kúnde aparýǵa bolady. Árıne, Transkaspıı arqyly tasymaldanatyn basty taýar – munaı. Biraq odan basqa da taýarlardyń úlesin birtindep arttyrý – mańyzdy shara. Mysaly, Orta dáliz ústimen astyq, munaı ónimderi, tústi jáne qara metall, hımıkat, kómir, ýran, qurylys materıaldary tasymaldanady. Eýropalyq qaıta qurý jáne damý bankiniń zertteýine sáıkes, 2040 jylǵa taman Orta dáliz boıynsha tranzıt aǵyny 865 myń jıyrma fýttyq konteınerge jetedi, ıaǵnı 2023 jylǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 40 ese kóbeıedi.
Kólik mınıstrligi Kólik saıasaty departamenti dırektorynyń orynbasary Sátjan О́zbekovtiń aıtýynsha, tıisti ınfraqurylymdyq jobalardyń jumys isteı bastaýy dáliz tıimdiligin arttyrady.
«Moıynty stansasyna deıingi kireberis joldarynyń qurylysy júrip jatyr. «Almaty» stansasyn aınalyp ótetin temirjol jelisiniń qurylysy da qolǵa alyndy. Oǵan qosa termınaldar men servıstik ortalyqtar bar. Sarja men Ersaı porttary da jumys istep tur. Uzyndyǵy 836 km bolatyn, Dostyq–Moıynty ýchaskesiniń kireberis joldarynyń qurylysy 60 paıyzǵa aıaqtaldy. Almatyny aınalyp ótetin temirjol jelisiniń uzyndyǵy – 73 shaqyrym. Joba júk jetkizý merzimin aıtarlyqtaı azaıtady. Dostyq–Moıynty jobasy ótkizý qabiletin kóbeıtip, 60 jup poıyzdyń júrýine jol ashady», deıdi.
«Transkaspıı halyqaralyq transport marshrýty» halyqaralyq qaýymdastyǵynyń bas hatshysy Gaıdar Abdıkerımovtiń aıtýynsha, 2022 jyly dáliz úlken júk aǵynymen betpe-bet keldi jáne bul jaǵdaı osy baǵyttaǵy kóptegen kemshiliktiń betin ashyp kórsetti.
«Transport dálizi osynshalyqty júk aǵynyn qabyldaı alǵan joq. Bul sátsiz tájirıbe kóptegen túıtkildiń bar ekenin kórsetip berdi, onyń negizgileri – sıfrlandyrýdyń tómen deńgeıi, transporttyq ınfraqurylymnyń ózgerip jatqan júk aǵyny qurylymyna der kezinde beıimdele almaýy. Qazir dáliz júktemesi 30 paıyz ǵana. Sebebi kóptegen júk jiberýshi 2022 jylǵy qıyndyqtan keıin bul marshrýtqa at izin salmaı ketti. Biz sodan keıin biraz jumysty retke keltirdik, qazirgi ýaqytta dálizdiń ótkizý qabileti – 60 mln tonna nemese 80 myń konteıner», deıdi bas hatshy.
«RTS Cargo» operasııalyq dırektory Nıkıta Jýkovtyń aıtýynsha, dáliz boıyndaǵy Dostyq stansasy men Potı termınalynyń keleshegi óte keń.
«Árıne, ınfraqurylym, qatysýshy elderdiń zań úılesimi turǵysynan áli kóp nárseni isteý kerek. Qalaı bolǵanda da keleshekte Orta dálizge arqa súıeı alamyz. Bul qytaılyq jáne eýropalyq kontragentter úshin de bazalyq balama jol», deıdi ol.
Tap osy Transkaspıı baǵyty týraly Qazaq-Nemis ýnıversıtetiniń ǵalymdary (Jandos Kegenbekov, Dıana Bektýrova jáne Iýlııa Gamıdova) arnaıy zertteý jasap, basym túıinderdi anyq sıpattaýǵa tyrysqan. Olardyń pikirinshe, basty qıyndyq – ınfraqurylym jetimsizdigi. Dál osy faktor dáliz jumysynyń tıimdiligin tejep tur.
«Ásirese, munaı men gazdy tasymaldaý úshin qajetti ınfraqurylymnyń joqtyǵy dáliz bolashaǵyn bulyńǵyr etedi. Máselen, qazir Qazaqstannan Ázerbaıjanǵa munaı jetkizý úshin taýar aldymen temirjol arqyly Aqtaý nemese Quryq portyna aparylady. Sol jerden túsirilip, kemege tıelip, Bakýge jiberiledi. Ol jerden poıyzǵa aýystyrylyp, qubyr jelisi arqyly tasymaldanady. Qazaqstannan áketilgennen keıin qubyr jelisi arqyly birden Qara teńizdegi portqa aparyla qoıatyn reseılik baǵytpen salystyrǵanda Orta dáliz uzaq ýaqytty alady jáne tehnıkalyq turǵydan da tym kúrdeli. Kaspıı teńizindegi iri porttardyń ortasha ótkizý qabileti jylyna 5-17 mln tonna aralyǵyn quraıdy. Jalpy, Kaspııdegi 10 iri porttyń jyldyq ótkizý qabileti – 100 mln tonnaǵa jýyq. Kórshiles Qara teńizde júk tasymaly kólemi men porttardyń ótkizý qabileti aıtarlyqtaı kósh ilgeri. Mysaly, Novorossıısk portynyń ótkizý qabileti – jylyna 208 mln tonna, Konstansanyki – 100 mln tonna», deıdi ǵalymdar.
Tasymal merziminiń uzarýy óz kezeginde tasymal quny, tipti taýar qunyna da áser etedi. Bul árıne taraptar arasynda túsinbeýshilik týǵyzyp, baǵyttyń tartymdylyǵyn tómendetedi. Osyndaı qıyndyqtardy boldyrmaý maqsatynda byltyr Qazaqstan, Ázerbaıjan jáne Grýzııa ózara kelisimge qol qoıdy. Onda kemshilikterdi túzeý, tarıf júıesin ońtaılandyrý, operasııalyq tejelýlerdi qysqartý kózdelgen.
Saıasattanýshy Edýard Poletaev dál qazir el bıýdjeti tranzıtke táýeldi emes, sondyqtan Transkaspıı dálizin baıyppen damytýǵa múmkindik bar deıdi.
«Elimiz óziniń geografııalyq ornalasýyn tıimdi paıdalanyp, transporttyq ınfraqurylymyn kúsheıtip jatyr. Sol arqyly logıstıkalyq múmkindigin keńitedi jáne tranzıtten tabys túsiredi. Bul dálizge memlekettik ınvestısııalyq qoldaý qajet. Qazir dálizge áserin tıgizetin birneshe faktor bar, olar – kóp qyrly tasymal, Kaspııdegi qolaısyz aýa raıy, Aqtaý jáne Quryq porttaryndaǵy ótkizý múmkindiginiń jetkilikti deńgeıde damymaýy jáne kedendik tazalaý. Joba belgili bir deńgeıde saıasılandyrylǵan, alaıda budan bizge keler zııan joq. Prezıdent Toqaev túrli halyqaralyq alańdarda jáne óz joldaýlarynda dáliz múmkindigin udaıy aıtyp júr. Ekinshi saıasılandyrý jaǵdaıy Reseı men Ýkraına qaqtyǵysyna baılanysty týyndady. Reseıdiń Eýropamen taýar-aqsha qatynasynda ózgeris boldy jáne taýar aınalymynyń 50 paıyzdan astamy Ońtústik-Shyǵys Azııaǵa qaraı oıysty. Naqtylaǵanda, Qytaıǵa qaraı. Al Qazaqstan osy tranzıtte jolshybaı tur. Qazir Reseımen saýda baılanysyn birshama tómendetken Eýropaǵa da osy balama baǵytty paıdalanǵan tıimdirek», deıdi sarapshy.
Aıtýynsha, balama baǵyt múmkindikteriniń ulǵaıýyna Eýroodaq ta múddeli. Tipti 10 mlrd eýro ınvestısııa salýǵa da sheshim qabyldady. Muny ınfraqurylymǵa salynǵan qarjy ǵana emes, óńirdegi yqpalyn arttyrýǵa baǵyttalǵan qadam dep te baǵalaýǵa bolady deıdi sarapshy. Sonymen qatar ol Orta dálizdi damytýda kóp nárse Qytaıǵa baılanysty ekenin de aıtty.
«Biz – tranzıttik elmiz, bizge kóp nárse táýeldi emes. Biz bárin durys istermiz, alaıda eń birinshi kezekte Qytaıǵa baılanysty. Qytaı eń birinshi kezekte óziniń batys provınsııalaryn damytqysy keledi. Onyń batysy men shyǵysynyń arasy – 5 myń shaqyrymǵa jýyq. О́z taýaryn teńizben tasımyn dep búkil eldi kesip ótip júrgenshe, Shyńjańnan temirjol boıymen Qazaqstan arqyly jónelte salǵan qolaıly. Tek bul jerde bir ǵana másele týyndaıdy – batys provınsııalardyń ónimi Eýropa úshin qanshalyqty qajet bolmaq? Sonymen birge barǵan konteınerler bos oralmaýy da qajet qoı», deıdi.
Sarapshy sózinshe, Transkaspııdi qos tarapty tranzıt emes, Qytaıdan Eýropaǵa baǵyttalǵan tranzıt retinde qarastyrý onyń múmkindigin shekteıdi.
«Dálizdiń damýy týraly aıtqan kezde Qytaı ınvestısııasyna ıek artýǵa bolady. Biraq tek qytaılyq taýarlardyń tranzıtin qarastyrý orynsyz, bul rette transporttyq tyǵyryqqa tirelip otyrǵan Ortalyq Azııa elderin de qosý kerek. Tájikstan, О́zbekstan, Túrikmenstannyń da eksporttyq múmkindigin burý qajet. Sol sebepti, bul dáliz búkil jobalarmen jumys istegeni jón, sonyń ishinde Úndi muhıtyna shyǵýǵa múmkindik syılaıtyn Aýǵanstan arqyly ótetin temirjol qurylysy jobasymen de. Postkeńestik keńistiktegi tranzıttik tasymaldy da eskerý mańyzdy», deıdi sarapshy.
2024 jyldyń orta sheninde Transkaspıı dálizi arqyly Qytaı – Qazaqstan – Eýropa baǵytyndaǵy alǵashqy kólik kerýeni attanǵan bolatyn. Qytaı elinen shyqqan júk – avtokólik kerýeni men konteıner poıyzy Aqtaý men Quryq porttaryna kelip, odan ári Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa jáne Eýropa elderine bet alady. Bul da Qytaımen tıimdi júrgizilgen kelissózderdiń sátti jemisi.
Mamandar pikiri men ǵylymı zertteýlerden uqqanymyz – joba áleýeti óte úlken. Árıne, kemshin tustar joq emes, biraq ony ýaqyt talaby men zamanaýı múmkindikter tez arada ózi-aq retke keltiretin syńaıly.
