Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Tarıhı sanaǵa tóńkeris jasaǵan ulttyq jazýshymyz Ilııas Esenberlın qylyshynan qan tamǵan qyzyl ımperııa zamanynyń ózinde halqymyzdyń myńjyldyq tarıhynyń jarymynan astamyn qaýzap hatqa túsirgende, ótkenniń baıanymen birge álgindeı qubylysty qatar órgenin kóremiz. Keskilesken soǵys pen kúıregen qalalardy, gúldengen nemese qulaǵan memleketterdiń basyndaǵy oqıǵalardy tizbelep ketpeıdi. Úsh kitaptan turatyn taraý-taraý «Altyn Orda» trılogııasynyń ár bólimin bir nemese birneshe sıýjetpen baıytyp, jan bitiredi. Eski ýázinge úrlep jan salady. Sóıtedi de, oqyrmanyn oılandyryp qoıady.
«Altyn Ordanyń» birinshi kitaby Batý hannyń óliminen bastalady. Jazýshy munda saraıynyń syrtyna shyǵyp, óler aldynda boı jasap júrgen Batýdyń ishki tolǵanysy men kókeıinen tirilgen ótken ómirin sýrettep qana qoımaıdy. Tóbe basynda shoqıǵan hannyń jadynan Altyn Orda láshkerleriniń joryǵyn júzdirýimen qatar, arasynda ony aspanda qalyqtaǵan kerege qanat qyranmen «aıqastyryp» qoıady. Jer dúnıeniń jarymyn baǵyndyryp, ýysynda ustaǵan alapat Joshy ulysy bıleýshisiniń janynda besinshi ne altynshy uly Baraq bar. Saraı syrtyna serýenge osy balasyn ǵana alyp shyǵýyna úlken mán ústeıdi. Bul Baraq – Batý ómiriniń máni. Nege deseńiz, týǵaly at ústinde jortýylda júrgen Batý – ómirinde jany eljirep ǵashyq bolmaǵan adam. Aqyl-esi kemdiginen, sana-seziminiń tómendiginen emes, árıne. Ákesi Joshy erte kóz jumyp, Batý erte eseıgenimen, joryqqa da jastaı attanyp, taqqa da buryn otyrady. Qyz qýyp, jigitshilik dáýren súre qoımaǵan. Esin jııa el qamyna kirisken hanzada báıbishesi men toqalyn ómirlik jar retinde tanyǵanymen, ólip-óship súıip almaǵan. Tipti súıispenshilik sezimder týraly estip-bilgenimen, basynan ótkermegen han Aýropany (Eýropa) jaǵalap elge qaıtyp kele jatqanynda, orta jastan asa tuńǵysh ret jatjurttyq perızatqa esi kete ǵashyq bolady. Elge ákelip, kishi toqaldyqqa alady. Basqa balalaryna asa súıispenshilikpen qaramaǵan han osy toqalynan týǵan Baraǵyn janyndaı jaqsy kórip, ákelik mahabbatty sezine bastamaı ma? О́miriniń sońyna qaraı boı jasap júrgeninde tóbe basyna bes jasar osy ulyn qosa alyp shyǵyp otyrady. Bir kúni kók júzinde qalyqtap ushqan qyran osy balasyn ilip áketip, kózinen tasa qylady. Kún saıyn ótken ómirin elestetip osylaı otyrǵanda tóbesinde aınala ushatyn búrkit – kezinde ózi ańǵa salǵan ataqty qyrany, bir ańshylyqta bórini hannan buryn óltirip qoıyp, Batý yzalanyp, qamshymen sabaǵanda ustatpaı ushyp ketedi. Sodan beri neshe jyldan beri ańdysyp júrip, aqyry aıaýly balasyn alyp tynǵan qyran – týasy tabıǵattyń tóli desek te, Batýdyń qolymen baýlyǵany edi ǵoı. Qus emes, Batý hanǵa qatysty ǵalamnyń jany dese jaraıdy qyrandy. Demek osyndaı ókinishpen ólgen han ómiri baıandy bolmaǵany – kimdi de bolsa oılandyrýǵa tıis. Aqyrynda qazasy da osy qustan keledi.
«Altyn Ordanyń» ekinshi kitaby budan ótken hıkaıatpen bastalady. Onda Toqtaı dúnıe salǵanda onyń balasy, Altyn Ordanyń hany Elbasmyshqa Batýdyń shóberesi О́zbek pen Qutlyq-Temir kóńil aıta keledi. Dám tatyp, quran oqyp otyrǵan О́zbek kenet Qutlyqtyń oqys qımyldaǵanyn sezgeninshe bolmaıdy, aldyna kisi basynyń domalap túskenin kórip shoshyp ketedi. Sol boıda О́zbek te jalma-jan qımyldap, qylyshymen qasyndaǵy Elbasmyshtyń basyn qaǵyp túsirgeni azdaı, endi onyń bassyz denesin keskileı jóneledi. Keıin О́zbek jansyz denege nege sonsha óshikkeni týraly oılandyrady oqyrmandy. Aqyrynda bala kúninde Elbasmyshpen oınap júrip, О́zbek torǵa túsken torǵaıdyń basyn julyp laqtyryp tastaǵanda, denesi anadaıǵa deıin ushyp baryp, shıdiń ishine sińip joǵalǵanyn eske salady. Osy oqıǵa birge ósken eki balanyń sanasyna óshpesteı iz salǵany sonsha, joryqta bassyz deneni óshi qalǵandaı shabatyn. Bul endi torǵaı ǵoı, kishkene qus. Sonda da álgindeı úreı týǵyzǵany kisi balasyn oılandyrmaı qoıa ma? Joǵarydaǵy kek pen myna úreıdiń sanaǵa túsirer psıhologııalyq salmaǵy men saldary týraly mamandar tarqatyp aıtsa, túgesilmes áńgime... Al avtordyń qusty negizge alǵany jeke taqyryp.
