Qara qasqyr

Jarylys «syıy» ma, jaratylysy solaı ma? Taıaýda Abyraly óńirindegi Qaınar aýylynan qara qas­qyrdyń boı kórsetkeni jónin­de qulaǵdar bolǵan edik. Tur­qy bólek ańdy úńgiriniń ja­nynda fototuzaqqa ilindir­gen­­der de bar. Alaıda, tún ishin­de túsirilgendikten qas­­qyr beınesi anyq emes. Astanadan kelgen Abzal Qanapııanov esimdi azamat pen onyń qasyndaǵy shopan qurǵan fototuzaqtan soń álgi jyrtqysh apanyn tastap ketip, qaıta boı kórsetpepti. Aıtý­larynsha, úıirlesterinen túsi de, turqy da bólek dala taǵysynyń uzyndyǵy 2,5 metr, salmaǵy 130 kılo tartady. Syryna úńilgender atalǵan ańdy Semeı polıgonynyń zardabynan, ıakı radıasııadan paıda bolǵan mýtant-qasqyr deıdi. Tipti, kúndiz apanynda jatady, túnde ǵana jortady eken degen sóz de bar. Osy oraıda Qaınar aýy­lynyń ákimi Saǵynǵalı Qapa­qovpen habarlastyq. Ol mundaı áńgimeniń aýyl arasynda erteden aıtylyp kele jatqanyn jetkizdi. Qaınar aýylynyń turǵyny, 74 jas­taǵy aqsaqal Jeńisbek Ámir­janov jarty ǵasyrdan astam qasqyr aýlaǵan kánigi ańshy. Aýyl ákiminiń jón silteýimen qarııamen áńgimelestik. – Men mektep jasynan bastap ańshylyqpen shu­ǵyl­dandym. Ásirese, qasqyrdy kóp aýladym. Kishkene balalardy apanǵa kirgizip, bóltirigin de aldyq. Keńes kezinde ból­tirikti – 30, qasqyrdy 50 somǵa qabyldaýshy edi. Bizdiń aýylda Ybyraıym degen teri jınaıtyn aqsaqal boldy. Oǵan qasqyrdyń terisin ótkizip, oq-dári alatynbyz. Erte kezde Jańǵyztaý degen jerde bir qara qasqyr atyp aldym. Bir top bóriniń ortasynda júrgen erekshe qasqyrdy kórgim kelip, ádeıilep qaraýylǵa iliktirgen edim. Terisin Ybyraıymǵa sur qasqyrmen birge ótkizdim. Ol qara qasqyrdy erterekte úlkenderdiń «qorqaý qasqyr» ataǵanyn, quny joǵary bolatynyn aıtty. Biraq terisin almady. Úıde ilýli turatyn qara qasqyrdy keıin jaqyn aǵaıynymyzdyń biri qolqalap surap aldy. Kitapta óz ataýy bar eken. Teri jınaýshy aǵa­myz ataýyn aıtqan edi, esimde qalmapty, – dedi Jeken ańshy. Uzaq jyl kombaında mehanızator bolyp istegen Jeken qarııa jas kezinde, ıaǵnı alpysynshy jyldardyń orta sheninde qara qasqyrdy tirideı de ustapty. It-qus malǵa shaýyp maza bermegen soń jaılaýǵa jaqyn mańdaǵy egistik basynda júrgen jas mehanızator kópshilikti qalyń shilikti qorshaýǵa jumyldyrady. Jaýyndy kúni dala bórisi shi­likti panalaıdy. Jan-jaqtan qaýmalap, qıqýlap tyqsyrǵan kezde shilik arasynan sytyla qashqan qara qasqyrdy motosıklmen qýalap júrip qaǵyp ótedi de tirideı ustap alady. Tús áletinde tórt aıaǵy býyl­ǵan tiri taǵyny kombaınshylar ortasyna alyp keledi. Eń­gezerdeı erekshe bórini egistik basyna kele qalǵan keńshar dırektoryna baılapty. – Byltyr Qaınar aýyly­nyń mańyndaǵy Shoqan atty qys­taqta taǵy da qara qasqyr kez boldy. О́zi dókeı eken. Serikterimniń qasqyr ekenine anyq kózderi jetpegen soń dalaǵa tastap kettik. Qara qasqyrdy odan keıin kórmedim. Jalpy, onyń qylshyǵynyń ushy ǵana qara tústi. Júnin sıpaǵanda astyńǵy jaǵy kók sur bolyp turady. Alystan qaraǵanda qap-qara bolyp kórinetini sol. О́te iri bolady. Terisin sur qasqyrmen qatar ilgende jerge deıin súıretilip jatady. Kezdeısoq kezdesip qalatyn taǵyny bireýler ormannyń qasqyry deıdi. Sirá, bir jaqtan aýyp keletin bolýy kerek. Itpen shatys pa degen de oı keldi. Onda asa iri bolmaýy kerek edi. Al polıgonnan paıda boldy degen bos sóz. Bul – tabıǵattyń tartýy. О́ıtkeni, úıirdiń ishinde qyzyl qasqyrdyń da júrgenin kórdik, – dedi qart ańshy. Jalpy, qara qasqyr Moń­ǵo­lııanyń Baıan-О́lgeı aı­maǵynda 1960 jylǵa deıin bol­ǵan eken. Odan keıin joıy­lyp ketken kórinedi. Baıan-О́lgeı aımaqtyq tarıhı-ólke­taný murajaıynda atalǵan ańnyń terisi saqtalǵan. Osydan bir-eki jyl buryn Katon­qaraǵaı ulttyq-tabı­ǵı parkiniń saıatker-bıology Nurlan Qarabaevpen áńgi­me­leskenimizde, Altaıdaǵy ańshylardyń da qara qasqyr aýlaǵanyn jetkizgen. Biraq mamandar Altaıdaǵy qara qasqyrdyń ıtpen shatys tuqym ekenin anyqtaǵan. Al Qaınarda jortqan qara qas­qyr­dyń ıadrolyq jarylys zar­daby­nan paıda bolǵany, álde jaratylystyń tartýy ekeni ázirshe beımálim. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». Shyǵys Qazaqstan oblysy.