Ol Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda joǵaryda aty atalǵan akademıktermen otyz jylǵa jýyq ıyq tirese eńbek etip, «Qazaq tiliniń on tomdyq túsindirme sózdigin» qurastyrýǵa bastan-aıaq qatysqan sózdikti túzýshilerdiń biri. Baıekeńdi tilshi-ǵalymdar ǵana emes, ony qoldanýshylar keńinen tanydy desek, dál aıtqan bolamyz. Ǵalym bir ózi 75 baspa tabaq sózdik jasap ári on tomnyń segiz tomyna jaýapty redaktor bolyp, basqalardyń jasaǵan sózdikteriniń qoljazbalaryn redaksııalap shyqqan. Professor Baıynqol Qalıulynyń qazaq til biliminiń leksıka, leksıkografııa, fonetıka, termınologııa, etnolıngvıstıka, til mádenıeti, aýdarma salalary boıynsha jarııalaǵan 500-den astam ǵylymı zertteý eńbegi, onyń ishinde onnan astam monografııa, onshaqty oqýlyq, oqý-ádistemelik qural, 30-ǵa jýyq sózdikterdiń birneshe túri týǵan halqynyń kádesine jarap kele jatqanyn ekpin túsire aıtqanymyz abzal.
Osydan eki-úsh jyl buryn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq ǵylym akademııasyna memlekettik mártebe berip, onyń akademıkterine prezıdenttik stıpendııa taǵaıyndap, elimizdiń ǵylymyn damytý boıynsha ǵalymdarǵa úlken mindetter júktegen tusta, biz bir top tilshi-ǵalymmen suhbattasqanbyz. Professor Baıynqol Qalıulymen de ol zerdelegen qazaq til bilimi salasyndaǵy leksıkologııa jáne leksıkografııanyń jaı-kúıi týraly emin-erkin áńgimelesýdiń sáti túsken. Sózdikterdi jasaý jumysynda leksıkografııa teorııasynyń mańyzy aıryqsha ekeni beseneden belgili. Áńgimemizdiń álqıssasyn 15 tomdyq «Qazaq ádebı tiliniń sózdiginde» qamtylmaǵan sózderdiń syryn bilýden bastadyq.
«Qazaq tiliniń on tomdyq túsindirme sózdigin» jasaýǵa qatysqanyn, kún-tún demeı, memlekettik mańyzy mol máselege bar kúsh-jigerin sarp etkenin, nátıjesinde, etken eńbek elenip, Memlekettik syılyq berilgenin sóz etken ǵalym, ártúrli sózdikter jasaý barysynda bastan ótkizgen qyzyqtary men qıyndyqtaryn tilge tıek etti. Qazaq tiliniń sózdik qoryn baıytatyn barlyq sózdi túgel qamtysaq degen oı sol kezde qylań bergenin eske aldy.
15 tomdyq «Qazaq ádebı tiliniń sózdigi» tolyq jaryq kórgennen soń, bul eńbekke enbeı qalǵan sózder sózdigin jasaýǵa kiriskeninen habardar boldyq.
Ustazym, bıyl ǵasyrlyq toıy memlekettik deńgeıde merekelenetin akademık Shora Sarybaı «Sózdikshige eń birinshi kerek nárse – sanatkerlik oı, júıelilik, rettilik, jankeshtilik, shydamdylyq, yjdaǵattylyq, uqyptylyq, ańǵarympazdyq, sabyrlylyq, qajyrlyq qasıetter» dep otyratyn.
Akademık aıtqan barlyq qasıet ón boıynan tabylatyn Baıynqol Qalıulynyń 2014 jyly «Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi» (15 tomdyqqa qosymsha) jaryq kórgenin jalpy jurtshylyq jaqsy biledi. Avtordyń óz sózimen aıtsaq: «Kólemi – 59,1 baspa tabaq. Onda 15 tomdyqta joq, oǵan enbeı qalǵan 10 690 ataý sóz ben 2 645 turaqty tirkes – barlyǵy 13 335 tildik birlik qamtylǵan».
«Súıikti is súıkimdi keledi» degendeı, osynaý qyrýar eńbekti jazý úshin ǵalymnyń kóz maıyn taýysyp, myńdaǵan kitapqa úńilip, esebi ólsheýsiz shań basqan buqaralyq aqparat quraldaryn aqtarǵanyn baǵamdaı berýge ábden bolady.
Reti kelgende, jaryq kórgen sózdikterdi ǵalym jalǵyz ózi jazyp shyqqanyn aıtýymyz kerek. Shyntýaıtyna kelgende, jankeshti ǵalymnyń biregeı eńbegin memlekettik qarjy kózderinen qarjylandyrýdy jaýapty oryndar qarastyrýy kerek-aq edi ǵoı. Degenmen «Úmitsiz – shaıtan» degen sóz bar emes pe? Qazaq tiliniń sózdik qory túgel jınalyp bitti deýge áli erterek ekenin eskersek, aldaǵy ýaqytta jaryq kórer sózdikterge qarjy qarastyrýdy Úkimet qaperine alady degen úmit basym.
Suhbattasyp otyryp, ǵalymnyń týǵan tilin ulyqtaýǵa degen maqsatty bárinen joǵary qoıatynyn ańǵardyq. «Etken eńbegimdi buldamaımyn, ol úshin memleketten marapat ta kútpeımin, bir tıyn almasam da, súıikti isim sózdik túzýdi odan ári jalǵastyra beremin. Maqsatym – qazaq tiline qyzmet qylý» degen edi professor Baıynqol Qalıuly.
«Leksıkografııa – qoldanbaly til biliminiń óz aldyna bólek, jetekshi salasy. Ol sózdik jasaýdyń teorııasy men tájirıbesimen aınalysady, olardyń ǵylymı ustanymdaryn (qaǵıdattaryn) jasaıdy. Leksıkografııa ult tiliniń leksıkalyq baılyǵyn jınastyrý, olardy retke keltirip, júıege túsirý isimen shuǵyldanatyndyqtan, ol jalpyhalyqtyq tildi baıytady, ádebı tildiń normasyn qalyptastyrady, til mádenıetin arttyrady», dep ózi bergen anyqtamasyndaǵy tujyrymdardyń shyn máninde iske asýyna ǵalymnyń shákirtteri men leksıkograf-ǵalymdar atsalysa beretinine sengimiz keledi.
Ǵalym daıyndaǵan sózdiktiń annotasııasynda:
«Qazaq ádebı tiliniń 15 tomdyq túsindirme sózdiginde» joq 10 690 sóz ben 2 645 sóz tirkesi – barlyǵy 13 335 tildik birlik jınaqtalyp, olardyń árqaısysyna anyqtama berildi jáne mysaldar keltirildi. Bul tildik birlikterdiń barlyǵy ádebı tilimizdiń qoryna qosylǵan baılyq dep esepteýge bolady. Iаǵnı 15 tomdyqtaǵy qazaq tiliniń sóz baılyǵy osynsha tildik birlikke kóbeıdi degen sóz», dep kórsetilgeni oqyrmandardyń esinde bolar. Olaı bolsa, qazaq tiliniń sózdik qoryn tolyqtyrýda ǵalymnyń qosqan qomaqty úlesin aıtyp jatýdyń ózi artyq shyǵar.
Professor Baıynqol Qalıulynyń sózdikteri áli talaı urpaqtyń kádesine jaraıtyny sózsiz. О́ıtkeni qajetti sózdik kitap sóresinde shań basyp jatpaıdy.
Kárimbek QURMANÁLIEV,
Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasy dırektorlar keńesiniń táýelsiz dırektory,
akademık
