Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Ol keńestik ámirshil-ákimshilik júıeniń nebir ótkeleginen ótip, tulǵa retinde qalyptasty. Áleýmettik-aǵartýshylyq, ǵylym men joǵary bilim, dıplomatııa salalarynda basshylyq qyzmetter atqardy.
Jastaı jetim qalyp, áý basta kisi qolynda, keıin Arystaǵy balalar úıinde tárbıelengen Tólegen oqýshy kúninen zerek qasıetimen kózge túsipti. Bul týraly biraz ýaqyt tálim bergen Ivan Kabanovtyń esteliginde az-kem derek bar. Sonymen birge ol jasynan skrıpka úırenip, klassıkalyq ónerge yqylasy aýady. Qaı iste de mańdaı terdiń mańyzyn erte ańǵarady. Erik-jigerin shyńdap, qorǵansyz adamǵa kómektesýge de daǵdylanady. Eń bastysy, aldyna ult joǵyn joqtaýdy, ıgerilmegen salany meńgerýdi maqsat etip qoıady. О́ıtkeni ol halyq qaıǵysynyń (ishinde óz jetimdigi de bar) sebebin bozbala kúninde-aq túsingen sekildi.
Talapty Tólegen 1928 jyly Shymkent pedagogıka tehnıkýmyn úzdik bitiredi. Pedagogıkalyq keńestiń sheshimimen osy oqý ornynda matematıka jáne geografııa pániniń oqytýshysy bolyp qyzmetke qaldyryldy. Bul sheshimde tehnıkým dırektorynyń orynbasary, kórnekti qalamger, qazaqsha tuńǵysh «Psıhologııa» oqýlyǵynyń avtory Júsipbek Aımaýytulynyń róli erekshe dep oılaımyz. Jas maman birden alǵyrlyǵymen, qaısarlyǵymen, biliktilikke degen umtylysymen kózge túsedi.
1931 jyly Tólegen Tájibaıuly Máskeýdegi N.Krýpskaıa atyndaǵy kommýnıstik tárbıe akademııasyna oqýǵa jiberiledi. Bul akademııa sol kezeńdegi ıdeologter daıarlaıtyn kásibı joǵary mektep edi. Ol osynda ǵylymǵa den qoıady. Akademııany úzdik aıaqtaǵan soń, professor B.A.Ananevtiń jetekshiligimen aspırantýraǵa qabyldanady. Lenıngrad ýnıversıtetinde psıhologııa mamandyǵyn qosa meńgerip, bilimin jetildirýge kelgen aqyn-jazýshylar men partııa qyzmetkerlerine dáris oqıdy. Osynda 1939 jyly «K.D.Ýshınskıı – Reseıdegi pedagogıkalyq psıhologııanyń negizin salýshy» atty taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵaıdy. Keıin osy baǵytty tereńdetip, 1948 jyly «Psıhologııa jáne K.D.Ýshınskııdiń pedagogıkalyq psıhologııasy» atty monografııa jarııalaıdy.
1940 jyly Tólegen saıası qyzmetke shaqyryldy. 30 jastaǵy azamat áýeli Halyq aǵartý komıssarynyń orynbasary, araǵa eki jyl salyp osy sala komıssary (mınıstri) qyzmetine taǵaıyndaldy.
T.Tájibaıulynyń uıymdastyrýshylyq talanty osy tusta aıqyn baıqaldy. Respýblıkamyzda orta jáne kásibı bilim oryndary kóptep ashyldy. Mysaly, 1928 jyly ár myń adamǵa shaqqanda bar bolǵany 87 adam tartylsa, 1939 jyldyń aıaǵynda bul kórsetkish 185 adamǵa jetti. 1941–1942 oqý jyly 225 mektep-ınternatynda 9400 bala oqysa, kelesi oqý jyly olardyń sany 11000 jýyqtady. Osy jyldarda eńbekten qol úzbeı oqıtyndar (rabfak) sany artty. Rabfak janynan sheberhana ashylyp, olar qorǵanys salasynyń tapsyrysyn oryndaı bastady.
Tólegen Tájibaıuly fashızmge qarsy soǵys jyldary Qazaqstan aýmaǵyna kóshirilgen Balalar úıiniń qyzmetin júıeledi. Pedagogıkalyq ýchılıshe men tehnıkýmdardy bitirgen jastar túgeldeı bilim isine tartyldy. Jergilikti pedagog-áıel kadrlaryn daıarlaý baǵdarlamasy qabyldandy. Osy baǵdarlama negizinde 1944 jyly Qazaq qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýty ashyldy.
Qaıratker óner salasyna jiti nazar aýdardy. 1941 jyly Qazaqstanda túńǵysh kınofestıval uıymdastyrdy. Oǵan Kúlásh Baıseıitova, Sholpan Jandarbekova bastaǵan tanymal ártister qatysty.
Soǵys kezinde adamı kapıtaldy aıtpaǵannyń ózinde KSRO kóleminde 334 joǵary oqý orny jartylaı nemese tolyqtaı qırady. 1946–1950 jyldarǵa arnalǵan besjyldyqta osy máseleni shuǵyl túrde qalpyna keltirý jumysy bastaldy. 1946 jyly Joǵary jáne orta arnaýly bilim mınıstrligi quryldy.
Buǵan deıin Tólegen Tájibaıuly Halyq aǵartý komıssary qyzmetin Halyq komıssarlary keńesi tóraǵasynyń orynbasary (qazirgishe vıse-premer) qyzmetimen birge atqardy. Bul soǵystyń qaınap turǵan kezi edi. KSRO Joǵary bilim mınıstriniń 1948 jyly 15 naýryzdaǵy buıryǵymen Tólegen Tájibaıuly S.M.Kırov atyndaǵy QazMÝ-dyń rektory bolyp taǵaıyndaldy. Tókeń ýnıversıtetti basqarǵan jyldary qazaq stýdentteriniń sany artty. Mysaly, munda 1940 jyly 995 stýdent oqysa (sonyń ishinde 133-i qazaq balasy), 1949 jyly stýdentter sany 2263 adamǵa jetti. Sonyń ishinde jergilikti ult ókilderi 840 adamǵa ósti. Jańadan fılologııa fakýltetiniń ǵımaraty salyndy. Bıologııa fakýltetiniń janynan bıostansasy ashyldy. Jaratylys mamandyqtarynda tuńǵysh ret qazaq toby paıda boldy. Jastardyń jan-jaqty damýy úshin sport keshenderi soǵyldy. Jeke qalashyq turǵyzý jospary da jasalyndy. Sonymen qatar jańadan fılosofııa-ekonomıka fakýlteti ashyldy.
Tólegen Tájibaıuly ýnıversıtettiń ǵylymı baǵytyn ózi júıelep baqylap otyrdy. Mysaly, 1948 jyly 13 aspırant kandıdattyq dıssertasııa qorǵasa, 1949 jyly bul sıfr úsh esege artyp, 36 aspırant ǵylym kandıdaty atandy. 10-nan astam ustaz ortalyq qalalarǵa doktorantýra men aspırantýraǵa jiberildi.
1950–1951 oqý jyly ýnıversıtettiń professor-oqytýshy quramy 285 adam bolsa, onyń 18-i professor, 58-i dosent, 27-si ǵylym kandıdaty edi. Bul san jyldan-jylǵa artty.
Tólegen Tájibaıuly rektor kezinde Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵabıden Mustafın, Málik Ǵabdýllın sekildi tulǵalardy shaqyrtyp, stýdentterge dáris oqytty. О́ıtkeni ol 1954 jyly Ǵylym akademııasynyń akademıgi bolyp saılanyp, zııalylar ortasynda bedeli zor edi. Dál osy sııaqty dárister jaratylystaný fakýltetterinde de júrip jatty.
50-jyldary elimizde saıası jaǵdaı edáýir qıyndady. «Kosmopolıttermen kúres» naýqany bastaldy. Soǵystan keıin ıntellıgensııa sál de bolsa erkin demalyp, shyǵarmashylyq izdenis ústinde bolatyn.
Dál osy kezeńde tarıh ǵylymdarynyń jas doktory (keıin Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi), ýnıversıtettegi Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń uıymdastyrýshysy ári meńgerýshisi Ermuhan Bekmahanovtyń basyna qara bult úıirildi. Parasatty Tólegen Tájibaıuly áıgili Han Keneni zertteýshini arashalap qalýǵa tyrysty.
1950 jyly 26 qazanda bir top «belsendi ǵalym» «Pravda» gazetine «Rektor saıası jaǵynan saıaz, tarıhshy E.Bekmahanovty qoldaıdy» atty kólemdi maqala jarııalaıdy. Bir qyzyǵy, osyndaı arnaıy tapsyryspen jazylǵan maqalalar eki jyl boıy tolastamaıdy. Artynsha dıskýssııa bastalyp, 1952 jyly 5 qyrkúıekte Ermuhan Bekmahanov 25 jylǵa tutqynǵa kesilse, artynan 1953 jyly 23 aqpanda odaqtyń joǵary bilim mınıstri V.Stoletovtiń buıryǵymen T.Tájibaev qyzmetinen bosatyldy.
Tólegen Tájibaıuly shynynda jan-jaqty isker basshy edi. Respýblıkamyzda Syrtqy ister komıssarıaty resmı 1944 jyly 13 sáýirde qurylǵan dep sanalady. Biraq is júzinde ol tek saýda-sattyq máselesimen aınalysyp, quzyreti kórshiles Mońǵolııa men Qytaıdyń avtonomııalyq óńiri arasynda ǵana júrdi. Sondaı-aq SÝAR-da konsýldyq qyzmet kórsetýmen ǵana shekteldik. Iаǵnı shetelmen tolyqqandy dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatý KSRO Syrtqy ister komıssarıaty quzyretinde qaldy. Desek te Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrligi tarıhyn osy datadan bastaý aqylǵa syıymdy. Qaıratker Tólegen Tájibaıuly osy mınıstrliktiń júıesin, qurylymyn, qyzmetin ózi úılestirgeni – tarıhı shyndyq. Arhıv derekterinde T.Tájibaev 1944 jyly
27 qazanda sol kezdegi úkimet basshysy Dinmuhamed Qonaevqa baryp, mınıstrlik shtatyn (12 adamdyq) bekitý týraly usynys túsirip, júzege asyrǵany hattalǵan.
Osy laýazymynda Tólegen Tájibaıuly erekshe kózge tústi. Respýblıka tarıhyna enetin bir oqıǵa: 1944 jyly 17 maýsymda Almatyǵa alǵash ret AQSh-tyń vıse-prezıdenti Genrı Ýolles keledi. Onyń qasynda Meksıkanyń keńes odaǵyndaǵy elshisi Lýıs Kıntanılıa del Vale jáne basqa da sheteldik resmı qonaqtar bolady. Delegasııany kútip alý men Qazaqstandy tanystyrý jumystary halyqaralyq hattamaǵa saı joǵary deńgeıde uıymdastyrylady. Qazaq respýblıkasy tarapynan olardy úkimet basshysy Nurtas Ońdasynov pen basqa da halyq komıssarıaty músheleri, sondaı-aq KSRO Syrtqy ister mınıstrliginiń Qazaqstandaǵy ókili Ǵabbas Ámirov kútip alady. Osy kezdesýge akademık Qanysh Sátbaevtyń qatysqanyn atap ótý kerek. Kezdesý negizinen mádenı-aǵartý salasynda aqparat almasýmen ǵana shekteledi.
Tólegen Tájibaıuly Syrtqy ister mınıstri kezeńinde Monǵolııa, Qytaı, Aýǵanstan, Úndistan, Iran memleketterimen mádenı-aǵartý baılanystardy júıeli jolǵa qoıdy. Osy elderde turyp jatqan qandastarymyzdyń ómiri, sany týraly qundy aqparat jınady. Sondaı-aq osy elderden búgingi tilmen aıtqanda ınvestısııa tartý jumystaryn iske asyrdy.
Taǵy bir aıryqsha fakt: Tólegen Tájibaev – adamzat tarıhynda erekshe orny bar 1945 jyly Potsdam konferensııasyna qatysqan tulǵa. Osy konferensııaǵa daıyndyq pen qatysý barysynda soǵystan keıingi Germanııa taǵdyry týraly KSRO men Batys memleketteri ótkizgen seksııada bilikti maman-sarapshy retinde kórine bildi.
Qaıratker ár jyldary (1950, 1955, 1956) KSRO delegasııa quramynda BUU jıyndaryna qatysty. Ol Bas assambleıanyń qamqorshylyq komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılanyp, damýshy elderdiń saıasatyn qorǵaýda asa tabandylyq tanytty. Sonymen birge ol Qazaqstan Respýblıkasy atynan BUU ókili retinde de qyzmet atqardy. T.Tájibaev mınıstr retinde Qytaı Halyq Respýblıkasymen halyqaralyq baılanysty jandandyryp, beıbit saıasat ornatýǵa sińirgen eńbegi – óz aldyna bir taqyryp.
Tólegen Tájibaıuly – birtýar qaıratker Názir Tórequlovtan keıin qazaqtan shyqqan tótenshe jáne ókiletti elshi laýazymyndaǵy saıası tulǵa. Ol Úndistanda elshilik qyzmette júrgende KSRO men Úndi memleketi arasyndaǵy mádenı-ekonomıkalyq jáne saıası baılanystar qarqyndap damydy. Qaıratker 1958 jyly úndi-keńes mádenı ortalyǵyn qurdy. Ortalyq eki el arasynda mádenıet pen bilim salasyndaǵy yqpaldastyqty jaqtady. Ártúrli deńgeıde mańyzdy mádenı is-sharalar uıymdastyrdy. Dıplomattyń tikeleı bastamasymen 1960 jyly bir top úndi áıeli Máskeýge kelip, Úndistan men KSRO-nyń beıbitshilik jolyndaǵy qarym-qatynasyna atsalysyp qaıtady. Osy saparynda úndiniń belgili pýblısısi úlken maqala jazyp, T.Tájibaevty «eliniń tamasha patrıoty, naǵyz qarapaıymdylyq pen kisiliktiń úlgisi» dep sıpattaıdy.
Qaıratker qysqa ómiriniń sońyna deıin ǵylymnan qol úzbeı, «Jalpy psıhologııa» atty qazaqsha alǵashqy salalyq oqýlyq, «Abaı Qunanbaev jastardy tárbıeleý týraly», «Fılosofskıe, psıhologıcheskıe ı pedagogıcheskıe vzglıady Abaıa Kýnanbaeva», «Prosveshenıe ı shkoly Kazahstana vo vtoroı polovıne HIH veka», «Pedagogıcheskaıa mysl v Kazahstane vo vtoroı polovıne HIH veka» atty zertteý kitaptaryn jazyp ketti.
Tólegen Tájibaev qaı qyzmette júrse de eliniń múddesin birinshi kezekte qorǵady. Halyqaralyq saıasatta beıbitshilik pen qarýsyzdandyrýdy nasıhattaý qaǵıdatyn berik ustandy. Onyń esimi Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, Nurtas Ońdasynov, Ermuhan Bekmahanov sekildi ultymyzdyń kórnekti tulǵalary qatarynda aıtylady.
Prezıdent Q.K.Toqaev kıeli Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıda: «Otanshyldyq, adamgershilik, bilimpazdyq, naǵyz maman bolý, únemshildik, eńbekqorlyq, el men jerge janashyrlyq sııaqty asyl qasıetter bárinen bıik turýǵa tıis» dep atap kórsetkeni málim. Oılana qarasaq, qıyn da kúrdeli keńes zamanynda ómir súrip, qyzmet etken mınıstr, akademık, dıplomat Tólegen Tájibaıulynyń bolmys-bitiminen osyndaı aıryqsha ónegeli qasıet ańǵaryla túsedi.
Bıyl týǵanyna 115 jyl tolýyna oraı tarıhı elshil qaıratkerdiń eńbegin elimizde jáne shetelde laıyqty nasıhattaý, murasyn halyqaralyq bilim men ǵylym baǵytynda jańasha zertteý, derekti jáne kórkem fılmder shyǵarý – mańyzdy mindet dep sanaımyz.
Zulfýhar Ǵaıypov,
Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy
Basqarý ınstıtýtynyń dırektory,
Ulttyq quryltaı múshesi
