Únsiz ósetin aǵash syndy tuıyqtaý ári tuńǵıyqtaý aqynnyń kitabyn ádebıetti sheksiz jaqsy kóretin jáne tereń túsinetin Jańabaı Súıindikuly degen synyptasy shyǵaryp beripti. Alǵy sózin de ózi jazǵan. Ony «Biz – áli de kitap oqıtyndarmyz» dep atapty. Astanada turatyn shyraıly shaıyrdan kómek suramaı, qaıta qol ushyn usynyp, jınaǵyn shyǵaryp bergen qaıyrymdy synyptastan aınalyp ketpeısiń be?
Eki poema, kólemdi jyrlar, balladalar jáne lırıkalyq óleńder engen bul kitaptyń negizgi ortaq taqyryby – el men jer, adam men zaman, baıyp pen baılam dese de bolar. Aqyn óziniń týyp-ósken ólkesi munaraly Mańǵystaýdy da, baıraqty babalardyń izi qalǵan basqa óńirdi de jan-dúnıesimen jyrlaýdaı-aq jyrlap keledi. Ásirese ózi talaı jyl dámin tatyp, otyn kósep, sýyn ishken, aqyry ábden baýyr basyp, turaqtap qalǵan Arqaǵa degen yqylasy tipti bólek.
«Saryarqa bul – aq bıdaıdyń destesi,
Belgili endi tarıhymnyń óshpesi.
Ulylardyń bári týǵan bul ólke,
Oı-qııaldyń «Mendeleev kestesi»,
dep jyr perishtesi Tólegenniń súrleýine salyp jyrlasa, bul tujyrymdy aqynnyń qazaq jeriniń qaı múıisin de jat sanamaǵany dep uǵynǵan jón shyǵar. Sondaı-aq ol Sherqalanyń sher-nalasyn sıpattasa da, ony búkil ulttyń zar-muńy dep uǵyndyrady. Sol Sherqala men Aıraqtyny Alashtyń táji dep tápsirleıdi. Onysy júrekten shyǵady, kóńilden kórinedi, seni qapysyz sendiredi, sendirmek túgili súısindiredi. Mańǵystaýda týmaǵan mańǵystaýtanýshy Janat Áskerbekqyzy ekeýmiz muny jaqsy túsinemiz.
Báribir týǵan jerdiń aty – týǵan jer! Sondyqtan aqyn ápkemizdiń: «Kók aspan syndy baıany dara, Tolqıdy ǵajap kóz ilmeı. Jaǵasyndaǵy aıaly qala, Qazaqtyń kórkem kózindeı», dep qart Kaspıı men arý Aqtaýdy janymen jyrlaǵanyn kórip, tileýlestik tanytasyń, sheberligine tánti bolasyń, myqtylyǵyn moıyndaısyń.
Bul kitaptaǵy óleńderdiń negizgi ıdeıasy – izgilik pen irilik. Adamdy aıalaý, sezimdi saıalaý. Qatygezdiń qatal júreginen jaqsylyq izdeý. Ońaıgúl aqynnyń óleńderindegi izgilik pen meıirimdiliktiń shekten tys ekenin kórgen soń jantalasqan jaýdyń ózine de, kózine de jáýdireı qaraǵyń kelip ketedi.
Máselen, «Jylandar jyry» degen óleńin alaıyq. «Ala tańmen talasa, Jetim qalǵan balasha, Beıýaqytta jylan kep, Túndigińnen qarasa... Beıýaqytta jylan kep, Keregeńe kerilse, Dódegeńe órilse, Adamdaı oıly kózimen, О́zińe qaraı eminse», dep jyraýlarsha josylyp, jyrshylarsha kósilip, aǵyla aqtarylǵan kezde, ánsheıinde deneńe diril júgirtip, tili sýmańdap, ýyn shashyp turatyn jylan ekesh jylannyń ózi seniń kóz aldyńda súıkimdi bolyp sala beredi. Sóıtip, janyńa jaqqan jylan onysymen qoımaı, «Jezben tústes quıryǵym, Oraıyn dep kelgen joq, Tilimdegi zárim de, Tamaıyn dep kelgen joq. Adamdardyń úreıin, Alaıyn dep kelgen joq», dep aǵynan jarylyp, beıbitshilikti ańsaǵan aq kepterdiń keıpine kiredi.
Ońaıgúl Turjan osylaısha stereotıpti buzyp-jaryp jazady. Merezdikti meıirimge jeńdiredi. Qatygezdikti qaıyrymdylyqtyń aldyna aparyp, tize búktiredi. Tipti óz qolymen tizerletedi. Sondyqtan da ózgeniń jylany ysqyrynyp tursa, onyń jylany aq jalaý kóterip, adamdardy aıalap júredi. Muny osy jınaqtyń tileýlesi, taǵy bir jylantanýshy shaıyr, «Tarymshy» dastanynyń avtory Erbol Alshynbaı da jaqsy biledi.
Ońaıgúl Turjan – jańashyl jyrshy, ózi áriptesterine arnap aıtyp júrgendeı, modern-minezdiń aqyny. Ol búgingi qoǵam týraly túsinikti ózgeshe oımen órbitedi. «Paradoks dáýiriniń tozańy – «A» árpinen «B» áripi ozady», dep tótennen jol salady. «Makro-tirlik ishinde júrer ý-shý bolyp, Mıkro-oılar ólemin dep te qoryqpaı», dep oqshaý pikir aıtady. «Qýraılar ózin qudiretterdeı qaıta ashyp, Instagramnyń kóshelerinde baıqasyp», dep qazirgi zamannyń áleýmettik áýenine salady. «Adam degen kónbisti de, jankeshti, Adam degen sýperjúıe qashannan», dep búgingi leppen oı órbitedi. Osynyń bári onyń zaman kóshine ilesip, únemi izdeniste júretinin aıǵaqtaıdy.
Ońaıgúl aqynnyń pir tutatyn qudireti – sóz. Ol sózdiń búkil bolmysyn ózgeshe qyrynan jyrlaıdy. Qalyptan tys qaǵıdaǵa salady. Sózdiń sherin «Qınady ony arhıvterde óksigen, Qaǵazdardyń sııa-sııa kóz jasy», dep termeletse, keı sáttegi halin «Sóılep ketse sonda daýsy dirildep, Mátinder de ınsýlt alyp qulardaı», dep bederleıdi. Sózden túzilgen jazbanyń sıpatyn «Solaı munda qaınap jatyr ǵasyrlap, Mátindegi muńly-sherli tirshilik», dep tanytsa, sol sózdi amanattaǵan arystardy «Mátinderdiń arasynan munartyp, Túregelip qarap turar bozdaqtar», dep emirene eske alady. Sonyń bárinen alǵan áserin, dálirek aıtqanda ári-sári kúıin:
«San ǵasyr ótti,
Otyrmyn áli ústelde.
Umyttym múldem –
Qaǵazy qaısy, men qaısy?» –
dep túıindeıdi.
Aqyn poezııasyndaǵy kitap-obraz oıǵa qaldyrady. Ol ony jerden de («Kúltegindik oıdyń shyń-quz uıasy, Tas-kitaptyń kepken joq tas-sııasy»), sýdan da («Teńizdiń kitap betin oqyǵandaı, Úmit úzbeı, áıteýir, aqtarady) izdep tabady. Tipti ony tarıhtyń qoınaýynan da kórip, dástúrli ólshemdi ulǵaıtyp, «Kúltegin-tastyń bir ózi, Alyp bir kitaphana ǵoı», – dep oı túıedi. Qyr men qyratty, jyra men jartasty sharlap, «Qulpytastar – ol da bir kóne kitap, Aıdalada kúbirlep sóılep turǵan», dep tujyrymdaıdy.
Ońaıgúl Turjan – tosyn tirkester men oqshaý obrazdardyń sheberi. Onyń óleńine ózek bolǵan kúndelikti qoldanystaǵy eleýsiz sózder erekshe óńge, ózgeshe túrge enedi. Aqynnyń zaman týraly («Adamdardyń nópirin aldyńa salyp, Qaıda zytyp barasyń, qumaı-zaman»), adam týraly («Súıegi qashyp shyǵyp denesinen, Oqshyraıa qarap tur saǵan, maǵan») qyryq qatparly, alpys astarly tereń tujyrymdary kóp oıǵa jeteleıdi. Ár tirkesin taldasań, uzaqqa ketesiń. Máselen, onyń óleńderindegi tas-obrazdardyń ózi bir maqalaǵa júk bolar edi. «Biz ketken soń ketpeıtuǵyn eshqashan, Qara tastar – daladaǵy tas-qonaq» – sol qaptaǵan tas-tirkesterdiń jıyntyq obrazy.
Ońaıgúldiń azattyq týraly paryq-paıymy da eshkimge uqsamaıdy. «Toz-toz bolǵan kóılegimniń ishinde, Azattyǵym kele jatty alaýlap» nemese «Tas babalar tas kóılegi jelbirep, Azattyqqa bir keremet berdi lep», degen tujyrymdar osyny ańǵartsa kerek. Sonyń bárin ózi aıtqandaı, Kókbóriniń deminde, Kúlteginniń kóginde, Sherqalanyń sherinde, Jeltoqsannyń jelinde shyńdalǵan shabytynyń arqasynda jazyp shyqty.
Kóp dabyra qylmaı-aq qoıaıyq, osy jerde qalsyn, Ońaıgúl Izturǵanqyzy osy kúnderi bir adam aıtqysyz ádemi jasqa kelip jatyr desedi. Ádemi ápkemizdiń ár-álpetine, keıip-kelbetine, júris-turysyna, qımyl-qozǵalysyna qarap, Buqar jyraýdyń baılamyna onsha baǵynyńqyramaı, «Jańa jetken jasyńyz, Jarǵa oınaǵan laqtaı», degiń keledi.
Aqynnyń jańa kitabynda mynadaı bir óleń bar:
«Tynyǵyp erteńine attanatyn,
Taǵy aınalyp kelgenshe qap-qara tún.
Adam kóshken kerýen, bul tirlikte,
Júzge jetse deıtuǵyn shapqan atym!
Júzge jetińiz!».
Endi búgin sol tilekti avtordyń ózine qaratyp aıtýǵa peıildimiz. Mańǵystaýdyń mań dalasynan Saryarqanyń sary beline deıin kósile shapqan júırigi júzdiń jelkesine deıin jetelep jetkizsin.
Jemis beretin aǵashtary da kóp bolsyn. Bári de shetinen únsiz óse bersin.
Baýyrjan OMARULY
