Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Shaıynǵazy at-arbasyna báıbishesi men bar múlkin salyp alyp, biraz jol júrip, atalǵan jerge jetse, kózine tiri jan shalynbaıdy. «Kelgen jerim naq osy ma edi» dep daǵdaryp biraz turyp qalady. Amalsyz dalaǵa qarap, «kim bar-aý» dep aıǵaı salýǵa týra keledi. Sóıtse, ár tustan jer astynan adamdar qalbıyp-qalbıyp shyǵyp kele jatqan kórinedi. Endi birazdan keıin Shaıynǵazynyń aınalasyna ájeptáýir adam jınalady. Bári de jerkepede turyp jatyr eken. О́ńderi júdeý, júzderi solǵyn. Shaıynǵazydan ishtegi eldiń jańalyǵyn estıdi. Endi kúsh biriktirip jumys isteý keregin, keshikpeı egin salýǵa kirisetinderin, Shaıynǵazynyń osy isti uıymdastyrýǵa jiberilgen bastyq ekenin biledi.
«Sol jumystan buryn sender eń aldymen erteńnen bastap, bastaryńa lashyq bolsa da tamnan úı turǵyzýǵa kirisińder. Eńselerińdi jerden kóterińder. Myna kúıleriń kúı emes eken» dep Shaıynǵazy birden halyqty jańa iske jumyldyryp, basqarý tizginin óz qolyna alady.
Birigip iske kirisken jáne jumysty ret-retimen qolǵa alǵan halyq bir jazda eńse kóterip úlgeredi. Bıdaı unynan nan pisirip jeıtin shamaǵa keledi. Azyn-aýlaq mal basy da óse bastaıdy.
Kelgen jerinde jumysty jaqsy uıymdastyryp, jolǵa qoıǵan Shaıynǵazyny basshylyq munda da kóp toqtatpaıdy. Taǵy bir jerge moıynserik qurýǵa jiberedi. At-arbasyn jegip, qasyna báıbishesin otyrǵyzyp, aýdan basshylyǵynyń jańa tapsyrmasy boıynsha taǵy da jolǵa shyqqan Shaıynǵazyny qoshtasýǵa kelgen halyq toqtatady.
«Áı, Shaıynǵazy! Sen bárimizdiń basymyzdy qostyń, eldi eńbekke jumyldyrdyń. Sonyń arqasynda eńse tiktegen jaıymyz bar. Sol eńbegińniń óteýine myna jylqyny saǵan baıladyq», deıdi bir úlken aqsaqal.
«Joq, meniń jylqy alýǵa haqym joq. Ony ózderiń ıgilikterińe jaratyńdar. Maǵan artyq zat qajet emes» degen Shaıynǵazy áńgimeni kóp sozbaı bojysyn qaǵyp qalyp, aıańdap jolǵa túsedi.
Aqsaqaldyń túzýligi sondaı keıin ujymshar, keńshar qurylyp, sharýashylyqtar irilengen tusta ferma meńgerýshisinen zeınetke shyǵyp jatqan Shaıynǵazyǵa sharýashylyq basshylary kelip, «burynǵydaı osy fermany basqara berińiz, siz bizge áli qajetsiz» degende: «joq, bolmaıdy, Úkimet maǵan zeınetaqyny qosymsha tabys taýyp, baıysyn dep berip otyrǵan joq, demalyp, densaýlyǵyn túzesin dep berip otyr. Endeshe, Úkimettiki durys, senderdiki qate» dep zeınetke tolysymen bir kúnde artyq jumys istemeı, zeınetkerligine shyǵyp ketken kórinedi.
Osy aqsaqaldyń balasy Seıfolla Shaıynǵazymen «Egemen Qazaqstan» gazetinde uzaq jyl birge qyzmet istedim. «Qyran uıada neni kórse, ushqanda sony iledi» deıdi ǵoı halqymyz. Seıfollanyń túzýligi de ákesinen kem emes. Keıde sol túzýlik bylaıǵy halyqqa qyńyrlyq sekildi kórinip jatatyny bar. Biraq oǵan qyńq dep jatqan Sekeń joq. О́z bilgenimen júredi. «El qalaı deıdi?» degen qaǵıdat bul kisige múldem buıyrmaǵan.
Sheteldiń qolǵa ustalǵan arzan kólikteri Astanany basyp ketken ana bir jyldary Sekeń «sovettiń» sý jańa «Nıva» mashınasyn salonnan satyp alyp mindi. Qyzmettes biraz jigitter syrtynan bolsyn Seıfollany biraz synady. «Sol aqshaǵa jarqyraǵan «aýdı», «mersedestiń» birin alyp minýge bolady ǵoı. Tońq-tońq etken «Nıvamen» qalada ne istemek, aýylda tursa bir sári» desti. Jurttyń osynaý pikirin Sekeńe aıtyp kórsek, «olary jalqaýdyń sózi ǵoı, bizdiń jerimiz ben jolymyz «aýdı», «mersedeske» arnalmaǵan. Onyń ústine qazaqtyń bútindelmeı jatqan tirshiligi qanshama. Mashına mingen ekensiń qazaqtyń baıtaq dalasyn kórý kerek, elge shyǵý kerek, joldy-jolsyzben júrý kerek, tirshilik qurý kerek» dep óz aıtqanynan bet baqtyrmady.
Negizinen tereńirek oılasaq, Sekeńdiki durys. Ekonomıkalyq kózqaras turǵysynan kelsek, qazaqtyń taýly-tasty baıtaq dalasy djıpter men pıkaptarǵa arnalǵan. Eger halyq eńbekshil, áreketshil bolsa, bizdiń saıasatymyz da osyǵan qaraı aýnar edi. О́ıtkeni myna bos jatqan dalada ne joq deısiń. Neshe túrli emdik shópter, jabaıy jemister... О́zen, kóldiń balyǵyn aıtpaǵannyń ózinde, bul dala basqa da qanshama ıgilikke tunyp tur. Eńbekshil eldiń adamdarynyń eki kózi osyny kórip janar edi. Eger osy dalada qazaq emes, nemis, japon, koreı nemese qytaı, tipti ózimizben kórshi ózbek halqy ómir súrip jatsa, bizdegi tirshiliktiń sıpaty ózgerer edi. О́kinishke qaraı, bizdiń halyq sol sıpatty ózgertýge asyǵar emes. Bizdiń qazaqtyń basqa halyqtardan bir artyqshylyǵy – árbir qazaq tıimdi tirlik qursa, aýyl men qalanyń basyn qosa alady. Eger ebin tapsa qazirgi tehnologııalyq jetistikter zamanynda qalada da, dalada da shalqyp ómir súre alady. Bul ósem degen el úshin úlken múmkindik. Árıne, oǵan saıasatymyz da sáıkes bolýy kerek. Osyny gazettiń ekonomıka bóliminde uzaq jyl birge qyzmet etken Seıfolla ekeýmiz birshama jaqsy bilemiz.
Sekeńniń taǵy bir «qyrsyqtyǵy» ol zeınetke shyǵa salysymen uzaq jyl ómir súrip, ónip-ósken Astanasyn tastap, óziniń týǵan óńiri Qostanaıyna kóshti de ketti. «Jurt Astanaǵa jete almaı júrse» dep taǵy áńgime qylǵandaı boldyq. Biraq bizdiń bul «aqylymyz» Sekeń úshin qajetke jaraı qoımaıtyndyǵyn ishteı shamalaımyz. Bul joly «qartaıǵanda úlken qalada turyp, qajeti joq» degen qaǵıdatty ustandy ma eken, ol jaǵyn bilmedik. Áıteýir «Nıvasyn» ózgertip, bir djıpti minip ketkenin bilemiz.
Endi Sekeńniń ómirbaıanyna nazar aýdarsaq, kóptegen zamandasymyz sekildi ol da eńbek jolyn aýyl sharýashylyǵynan bastaǵan eken. Osy salada 3 jyl eńbek etip, odan soń 6 jyl orta mektepte eńbek sabaǵynyń muǵalimi, ınternatta tárbıeshi bolady. 1985 jyly QazMÝ-dy bitirgen soń Qostanaı oblystyq «Kommýnızm tańy» gazetine jumysqa turyp, tilshi, aǵa tilshi bolyp isteıdi. 1990 jyly Torǵaı oblysy ekinshi ret ashylǵanda Arqalyqqa aýysyp oblystyq «Torǵaı tańy» gazetine partııa turmysy bóliminiń meńgerýshisi bolyp ornalasady. 1993 jyly Halyq aqyny Qonysbaı Ábildiń shaqyrýymen oblystyq televıdenıege tóraǵanyń orynbasary bolyp barady.
1994 jyly oblys ákimi shaqyryp baspasóz qyzmetiniń jetekshisi – baspasóz hatshysy bolýdy usyndy. Munda eki jyl qyzmet etkennen keıin «Egemen Qazaqstannyń» Aqmola oblysyndaǵy menshikti tilshiligine taǵaıyndalady. 1999 jyly redaksııa Aqmolaǵa kóship kelgen soń gazet redaksııasyna sholýshy degen laýazymmen shtatqa alynady. Sodan 2018 jyly zeınetkerlikke shyqqansha sholýshy, bólim meńgerýshisi, bas redaktordyń orynbasary qyzmetterin atqardy. Uzaq jylǵy jemisti eńbeginiń nátıjesinde «Qurmet» ordenimen marapattaldy. Al «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵyna ıe boldy. Sol sııaqty Jýrnalıster olaǵynyń syılyǵyna, munan keıin «Altyn qalam», «Nur suńqar» syılyqtaryna ıe boldy. 6-7 kitaby jaryq kórdi. Prezıdenttiń, Premer-mınıstrdiń alǵyshattaryn, 2015 jyly 60 jasqa tolýyna oraı Qostanaı oblysy ákiminiń quttyqtaý hatyn aldy. Aqparat mınıstrligi tarapynan «Aqparat salasynyń úzdigi» tósbelgisimen de marapattaldy.
«Ákem Shaıynǵazy soǵys jyldarynan bastap ujymsharda basqarma tóraǵasy qyzmetin atqardy. Sol kisiniń tárbıesi zor boldy. Atamyz Muhamedjan Qostanaı – Kókshetaý óńirine tanylǵan ánshi bolǵan. Shyǵarǵan ánderi de bar. Keıbirin Qostanaı fılarmonııasynyń ánshileri oryndaıdy. 2019 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııanyń bir stýdenti maǵan kelip, «sizdiń atańyz ánshi bolypty, sol týraly derek berińiz» dep biraz derekterin jazyp alyp ketti. Oqytýshysy Muhamedjan týraly dıplom jumysyn jazýdy tapsyrypty», deıdi Sekeń óziniń týyp-ósken ortasy men shyqqan tegi týraly. Osy oraıda Seıfollanyń adaldyǵy, tazalyǵymen el esinde qalǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri, marqum Oral Muhamedjanovtyń inisi ekendigin aıta ketsek artyq bolmas.
«Suńǵat, qarapaıym tilmen jazarsyń. Asyra maqtaıtyndaı qıratyp tastaǵan eshteńemiz joq. Bireýler jýrnalıst boldyq dep kúpinip jatady. Sondaıda olar sonshalyqty ne jazyp tastapty dep oılaımyn. Oqyrman tańǵalarlyqtaı, búginginiń shyndyǵyn aıtyp, bolashaqty boljaıtyndaı maqalany ózim kórmeppin. Bárimizdiki de sol baıaǵy qalypty dúnıeler ǵoı deımin. Tipti shyndyqty da shyrqyratyp aıta alǵan joqpyz. Áıteýir kúni-túni qyzmet istep, adal eńbek etkenimdi bilemin. Basqadaı bir tyndyryp tastaǵanym eske túspeıdi. Biz ózimizdi ózimiz maqtaǵanmen halyq kimniń kim ekenin biledi dep oılaımyn. Áıteýir erteń tarıh aldynda uıatqa qalmasaq boldy», deıdi Sekeń ózi týraly.
Sekeńniń taǵy bir qyry – aqyndyǵy. Aqyndyqty sońyna túsip, qýalap jazbaǵanymen kóńildiń ilki sátinde shyǵarǵan óleńderi de jaman emes. Názik lırıka da kezdesedi. О́leńderin unatyp, qazaqtyń bir myqty aqyny jaqsy pikir bildirip, batasyn da bergen kórinedi. Eki-úsh óleń kitaby – sol eńbektiń jemisi. Ol óziniń «Qazaqy qalyp» atty bir óleńinde:
«Qyryn qyraý shalmaǵan, saıyn – yzǵar,
Ata-baba sap bergen daıyn iz bar.
Alańdamaı árige, barǵa rıza,
Jaıbaraqat kún keshken jaıymyz bar»,
dep zaman ózgerse de sana ózgere qoımaǵan halqymyzdyń beıqamdyǵyna ishki qynjylysyn tanytqandaı bolady.
Zeınetkerlikke shyqqannan keıin Seıfollanyń ekinshi tynysy ashyla túskendeı. Feısbýk áleýmettik jelisinde qazaq halqy, onyń arylýǵa tıis keıbir ádetteri týraly synı pikirlerdi jıi jazady. Onysy kópshilikke unaıtyn nemese qyshyǵan jerlerine dóp tıetin bolýy kerek, Sekeńniń jazǵandaryn kommentarıı arqyly talqylaýǵa qatysatyn adamdar qarasy birshama. Keıde olardyń arasynan Qaraqat Ábildına sekildi óner juldyzdaryn da kezdestirip qalyp jatamyz. Birqatar adamdar «durys aıttyńyz» dep qoldaý bildirip, pikir qosyp jatsa, ekinshi bireýler «qazaq týraly aýzyńnan bir durys sóz shyqpaıtyn boldy-aý» degendeı qatty kúıinishin de jasyrmaı jetkizip jatady. Osyǵan qarap Sekeńniń jazǵandary jurtty beı-jaı qaldyrmaıtynyn baıqaýǵa bolady.
Sóıtip júrip Sekeń de mine, jetpiske kelgen eken. Urpaq bolsa, ósip keledi. Qoǵamǵa laıyqty qyzmet etip, ómirden óz oryndaryn tapqan eki ul, bir qyzdan kórip otyrǵan nemereleriniń aldy azamat jasyna jetip úlgerdi. Seıfolla aǵamyz ben Sálıma jeńgemiz solardyń qyzyq-qýanyshyna shýaqtaı bersin degen tilegimizdi bildiremiz.
Suńǵatolla ÁLIPBAI,
Aqparat salasynyń úzdigi, «Egemenniń» ardageri
