Maǵaýııanyń báıteregi

Etene tanysyp, qoltyǵyna kirip, ózimsı aralasqan elý bes jyldyń sartaby betke shyǵyp, oıyńdy sapyrylystyryp turǵan osynaý shaqta, janarynyń ushyǵy men jan jylýyn sezine otyryp, tirshiliktegi bar taǵdyrly tartystaryn ysyryp qo­ıyp, onyń – Muhtar Maǵaýınniń, sırek kezdesetin minezi men qubylysty tulǵasy qalaı qalyptasty, qandaı ortadan shyq­ty, jazýshylyq qasıet qalaı bitti? degen suraqtarǵa jaýap beretin erterekte qaǵazǵa túsken jazbamdy paıdalana otyryp, jalpy halaıyqqa beımaǵlum ómirinen maǵlumat berýdi maqsat ettim. Bul derekter onyń shyǵarmashylyq ómirine yqylasty qaýymnyń qajetin óteı alady – dep senemin. Sonymen...

Buryn aıtýǵa ersi kóringenimen, onyń tula boıyna jarasyp ótken Tulǵalyq týmysy bólek edi. Endi Muhtar Maǵaýınniń bul bolmysyn jasyrýdyń esh qısyny joq jáne sol sózdi estıtin kemel jasqa, maǵynaly mólsherge jetip, «Alash urandy áleýmetiniń» qabyrǵasyn qaıystyra salmaǵyn salyp, «máńgilik keń kók aspanǵa» (Abaı) rýh bolyp ushty da ketti. Shyǵarmashylyǵyn – zertteý­ge, taldaýǵa, ártúrli ólshemder men kóz­qarastardyń eksheýine salýǵa bolar, biraq, endi ony qazaq rýhanııatynyń keńistiginen, kórkem ýaqytynan, tanym tarıhatynan, qazaq qoǵamynyń bolmysynan eshqashanda alyp tastaı almaısyń. О́ıtkeni ol ózi­niń áý bastaǵy qanyna, tánine, janyna sińirgen qasıetterdiń barlyǵyn syrtyna shyǵaryp úlgerdi jáne shyǵarmasy arqyly sony tanyp bilýge múmkindik berdi. Kórkem oılaý júıesimen, tanym bolmysymen, baıandaý mánerimen, Alash rýhty qoǵamdyq kózqarasymen, aryndy minezimen, minezdi paıymdaýlarymen qazaq ultynyń tabıǵı bolmysymen sińisip, kıeli qubylysyna aınalyp ketti.

Ol ómirge de, ádebıetke de, ǵylymǵa da, sondaı bir alańsyz jáne asqaq senimmen qadam basty. Jasqanǵan da joq, jasyǵan da joq jáne tik kótergen keýdesin kerip tastap, kerbez maqtanmen sóz óneriniń esigin ashty. О́mirdegi óneri de, óner­degi ómiri de soǵan laıyq jaǵdaı jasady. Erkelep, erkin de batyl jáne sondaı bir qaıtpas qaısarlyqpen, senimmen, alym­dylyqpen qadamyn qaryshtaı attady. Soǵan oraı bilimdi de, bilikti de, ulttyq rýhty da boıyna qanyǵa sińirip ósti. Sol maqsaty jolyn­da qaımyqpastan qasqaıa alǵa súı­reı­tin bııazyǵa tán ójet minezge de ıe bol­d­y. Bar bolmysyn barshanyń aldynda ashyq ustady. Soǵan oraı sáttilik te onyń janynan tabylyp, qoltyǵynan demep otyrdy.

Sebebi Muhtar Maǵaýın ózi týraly eshqashanda: jetimmin, jetispedim, jarlynyń jalǵyzymyn, bilimge kesh sýsyndadym, qıyn balalyq keshtim, qala­dan alys ósip, oqýym kenje qaldy, qazaq­tyń salt-dástúri men saıatyn, salbýrynyn keıin kórdim, atamyz saýatsyz bolǵan eken, sózdiń qasıetin keıin mektepke barǵanda túsindim, Alashtyń azattyq ıdeıasy, qazaqtyń handyq memleketi ýnı­versıtettegi ustazdarymnyń arqa­synda málim boldy – degen joq jáne olaı dep aıta da almaıtyn. Onyń óz tus­tas­tarynan artyqshylyǵy jáne «senen» góri «meni» basym bolǵany da, sol týmysynan bitken túgeldikte jatyr. Ol – ózin-ózi jaratyp, ózin-ózi únemi babynda ustaıtyn, ózin-ózi demeı kótermeleıtin Maǵaýııa atbegi jaratqan sylań júırik Narqyzyl sııaqty ómirdiń emshegin arda emip ósti. Bul – maqtanysh ta, madaq ta emes, Muhtar Muqanuly Maǵaýınniń ómirine qatysty kádimgi qarapaıym ǵana shyndyq. Jáne sol «menin» óziniń «Menine» (roman-esse) jalǵastyrý arqyly qorytyndylap ta berdi.

Men Muhtar Maǵaýınnen buryn Maǵaýııa aqsaqaldy kórdim, al Maǵaýııa aqsaqaldan buryn elýinshi jyldardyń sońynda, alpysynshy jyldardyń basynda ısi Qazaqstandy tańdandyrǵan Narqyzyl báıgeniń atyn estidim. Ańyzǵa aınalǵan qaıran Narqyzyldyń baǵyn baılaǵan, sóıtip, óziniń baǵyn jandyrýy úshin onyń tabanyna qumshege qaǵyp jibergen bizdiń aýdannyń soıqanyn da biletinmin. Muny estigende búkil Abaı aýyly bir shimirkenip qalyp edi. Keler jazda ákem maǵan básire taı tańdamaq bolyp Qur, Taı, Kókseńgir, Jánibek jazyǵyndaǵy jylqynyń úıirin aralady. Dónendi qunanǵa, qunandy taıǵa aıyrbastap, aqyrynda bir qula taıdy jetektep qaıtty. Sóıtsem, aıaǵyn syltyp basatyn Narqyzyldy bir kórip qaıtý úshin jylqyshylardyń qosyna kelgen atbegi, saıatshy Maǵaýııa degdar ákem Qudakeldige: «Jalǵyz ulyńa at tań­daı kelipsiń. Erteń bir jaqqa shyǵa qalsa, qopańdap otyrmas úshin myna qula taıdy al. Butynyń astynan adam ótip jatsa qozǵalmaıtyn, júristen de jańylmaıtyn, naǵyz minis aty bolady. Meniń de jalǵyzym Almatyda. Bul jaı maǵan tanys», depti. Rasynda da, Qulataı sondaı aıańshyl, minisshil, jýas at bolyp ósti. Júrisi de jaıly, óristen júgensiz qaqpaımen minip keletin basbilgi boldy. Keıin onyń bul minezin kórgen Nyǵymet aqsaqal men Borbas sııaqty jyl­qyshylar: «Bul taıǵa Maǵaýııa bap­kerdiń kózi túsip edi», dep qımastyq tanytyp júrdi. Alǵashqy tyrnaqaldy óleńim de osy Qulataıǵa arnaldy. Biraq keıin Narqyzyldyń kebin qushty. Sodan bastap Maǵaýııa aqsaqaldyń aty shyqsa eleńdep qalýshy edim. О́mir boıy tazy men báıge ustap, qııanda shet jaılaǵan, saıaq ósken adam. Shyńǵystyń syrtynan taban aýdyrmaǵan zııaly degdardyń biri.

Al Shyńǵystyń syrty – Saryarqa­nyń basy, Arqanyń eń bıik shoqysy Aqso­rań­men qaptaldasyp jatady. Qazir­diń ózinde qus pen ańnan ózge tirshilik ıesi qystamaıtyn qula dúz. Maǵaýııa aqsaqaldy álgi qula taıdy basyrtqy jasap júrgende syrtynan kórdim. Jylqy­shylardyń qosyna sypaıylap kelip, sypaıy qalpynda attanyp ketti. Sol Maǵaýııanyń nemeresi: búkil Qazaqstandy aýzyna qaratqan ǵalym, ultshyl jigit, menen bir klass joǵary oqyǵan Dámenniń týǵan jezdesi – degen sózdi kúzde mektepke kelgende estidim. «Juldyzdyń» tigindisin aqtaryp otyryp, «Keshqurym» atty áńgimesin oqydym. Aqyn Tóleýjan Ysmaıylovtan jón-jobasyn uǵynyp, tııa­naqtap oqýǵa tyrystym. Gazet-jýr­nalǵa shyqqan jyraýlar týraly maqa­la­synyń qıyndylary áli de tartpamda saq­taýly. Keıin «Qobyz saryny» qolǵa tústi. Odan soń «Tazynyń ólimi» hıkaıasy jýrnalda jarııalandy. Áńgimeleri úr­dis shyǵa bastady. Maǵan «Áıel mahab­ba­ty», «Jańylysý», «Kútpegen kezdesý», «Vaterloo ótkeli» men «Qııandaǵy qys­taý», «Shańqa» áńgimesi erekshe unap edi.

Almatyǵa alǵash kelgen jyly Muhtar­­ Maǵa­­ýın­niń juldyzy jarqyrap, ataǵy sha­ryq­tap, baǵy shalyqtap tur eken. Jurt ony aıtyp tamsanady. Biz qysy­la­myz. Páterles egde jigit aǵamyzǵa bar­ǵan-barmaǵanymdy kúnde surap, bar­saq sózsiz oqýǵa túsetinime sendirip, taı­saq­ta­ǵa­nymdy ezdikke sanap júrdi. Tóleýǵalı Bozaev degen synyptasym Qajytaı Ilııasty tanıdy eken. Sol kisini qara tartyp ekeýmiz odaqqa bardyq. Árkimge tańyrqaı qaraımyz. Shyramytamyz. Bir kezde Maǵaýın de kórindi. Úrdiń ústine ilinetin kıimdi myrzalyqpen, taza kıetin syrbazdyń ózi eken. Tákappar da sııaqty. Sııaqty da emes. Biraq soǵan para-par. Bergen sálemimizge basyn ızep óte shyqty. Men janaryna qarap, ózim shyramytatyn Maǵaýııa degdarmen uqsastyq izdedim. Qıyǵynyń qylt etken shalyǵy uqsaıdy... Biz sol kóziniń shalyǵyn maldanyp qala berdik. Kelesi jyly oqýǵa túsip, dáris tyńdap, odaqtyń da tabaldyryǵyn erkin attaı bastadyq. Bir kúni Maǵaýııanyń Narqyzylyna minip báıgege shapqan Nesipbek Aıt: «Muhtar meniń aǵam. Júr, kirip shyǵaıyq», dedi.

Onda Muhtar Maǵaýınniń jan oty da, baqyty da, ataǵy da órlep turǵan shaǵy. Bolmysyna qatty qyzyqtym. Kesip, tilip, Alashty aýzyna ala sóıleıtin qııaq murtty jigittiń bilmeıtini joq eken. «Biz úshinshi kýrsqa kóshkende qaıtalap sabaq bergen professorymyz – Flober men Mopassandy ańyz etip taǵy da aıta jóneldi. Al men ol kezde sol professordyń ózin oqytatyn bilimge ıe edim», dep jaǵasyn kóterip bir jelpinip qoıdy. Maǵjandy aýzyna aldy. Meniń de ol kisiniń esimine qulaǵdar ekenimdi ańǵar­ǵanda basyn ızep qoıdy da áńgimeni basqaǵa aýdaryp áketti. «E, osal tusy osy eken ǵoı», degen oı keldi. Sodan qalaıda: Maǵaýın bilgendi bilýge tıispin, onyń jyraýlar týraly zertteýiniń óteýin Alash ardagerlerin bilý arqyly teńestire­­min. Ár áńgimesine jaýap retinde áńgime, ne óleń jazamyn. Arhıvti aqtaramyn – dep sheshtim.

Bul nıetimdi ustazym, ózimiz «Aq bas býra» atap ketken professor Qaıyrjan Bekhojınniń kómegimen júzege asyrdym. Ulttyq kitaphananyń sırek jáne arnaıy qoryndaǵy «Alashorda» músheleri­niń barlyq shyǵarmasyn oqyp shyqqan soń taǵy da Nesipbekpen birge Muhtar Maǵaýınge baryp: biz de birdeńe bilemiz – degendeı syńaı tanyttym. Ol maǵan múlde tylsym biraz nárseni tókpelep kele jatty da kilt toqtaı qaldy. «Solaı bala» – degendeı saýsaǵymen stoldy shertti. Ras, bilimim kenje eken. Sodan álgi «málimdememdi» sekseninshi jyldardyń basy-aıaǵynda jáne toq­sa­nynshy jyly taǵy qaıtaladym. Al toq­san úshinshi jyly M.Maǵaýınniń «Arhıv hıkaıasyndaǵy» keıipkeri bolyp shyq­qa­nymdy ózine ashyq moıyndaýǵa týra keldi.

Bozbala kezimnen Muhtar Maǵaýınmen bilim básekesine túsip, otyz jyl boıǵy baqylaýdan túıgenderim mynaý.

Sonaý arǵy atasy – Jastabannan bastap Muhtar Muqanulynyń ózine deıingi tuqym-tuıaǵynyń taǵdyry men talant tabıǵatynyń toǵysyn saralaıtyn bolsaq, onda bul tuqymnan qazaqtyń sózin ustaıtyn bir perzent qalaıda shyǵýǵa tıisti eken. О́ıtkeni «tekti» degen uǵymnyń ózi qısyndy-qısynsyz aıtyla salǵan tirkes emes qoı. Urpaq­tan-urpaqqa súzilip kelgen sol qasıet kıeli Maǵaýııa degdardyń mápeleýimen nemeresi Muhtarǵa qondy. Ǵylymı tilmen aıtsaq, joǵarydaǵy óner adamdaryn qasıettendirgen segiz shartty atasy kishi Muhtardyń boıyna ana sútimen, ata tárbıesimen qosa sińirdi. Sondaı tárbıeni alǵan Muhtar Muqanulynyń «Muhtar Maǵaýın» bolýdan basqa joly da qalmaǵan sııaqty kórinedi maǵan.

 Shyǵarmashylyq kórkem álemniń qalyptasýyna sebepker eń basty sharttyń biri – talant ıesiniń jórgeginen bastap tý­ǵan jerimen psıhologııalyq turǵydan ta­myr­lasa bilýine baılanysty eken. Sebebi: psı­hologterdiń zertteýinshe, árbir óner ıesi óziniń besikte jatqan kezindegi tabıǵat qu­by­lystaryn shyǵarmalaryn­da jıi sý­ret­teýge qushtar bolady eken. Demek Freıd­ti jıyrma jasynda jasyryn oqy­ǵan Muhtar Maǵaýınniń qazaq handyǵy men jy­raýlar tusyndaǵy er­kin­­dik rýhy onyń ań­­sa­ryna aınalýy zańdy. Oǵan dálel – Muh­­tar­­dyń kindigi kesilgen Kópbeıittiń (ha­lyq aýzynda Kók­ózek, Kóktúbek dep te ata­­la­dy) qazaq tarı­hyn­daǵy rýhanı or­ny.

Birinshi: bul Kóktúbek – Shalkıiz ben Aqtanberdi ómir súrgen ǵasyrdaǵy tylsym qalpyn saqtaǵan. Dál qazir de ol aradan órkenıettiń belgisin áreń tabasyz. Shyńǵys taýynyń syrt kúngeıinen: tańǵy munarda shyǵystan – Tarbaǵataıdyń, ońtústikten – Jońǵar Alataýynyń, keshki qyzyl shapaqta batystan – Aqsorań men Ulytaýdyń, soltústikten – Balqantaý men Qar­­qaralynyń samaly esetin jáne sul­­basy raýandap qylań beretin atoıly jon. Tórt qubylany túgendep otyratyn osy jonǵa Abylaıdyń ordasy tigilip, saǵa­nasy salynǵan. Onyń izderi sekseninshi jyldardyń aıaǵyna deıin saqtalyp keldi. Al Baqtydan bastalyp, sonaý Qyzyl­jar­ǵa tireletin Kóktúbektiń janynan ótetin «Han jolynyń» («Abylaı joly» dep te atalady) qos tabany áli de saırap jatyr.

Han jolynyń boıynan, han ordasy­nyń irgesinen qonys alǵan Qurymbaı bı Qunanbaımen tabaqtas, Abaımen jaǵattas boldy. Sondyqtan da Alashtyń – Alash kezindegi jyraýlar men handardyń ke­lesi týraly ápsanalar Muhtarǵa týmy­synan tanys. Han ordasyn ataqonysy etken ulan qazaqtyń tolysqan memleket bolǵandyǵyn, bodandyqqa túsken ult­tyń kiriptarlyǵyn jáne bostandyq týra­ly ańsardyń uly saǵynyshyn ýyzynan sińirip, áldımen qosa emdi. Rýhy er, tektik senimi myqty, «han ulynyń nesi joq, bı ulynan nesi kem» degen azat oımen eseıdi.

О́zgeni bylaı qoıǵanda, han ordasynyń jurtynda, han jolynyń boıynda, qara shaldy qarashańyraqta týǵan Muhtardyń jyraýlar álemin tiriltýi – perzenttik amanatqa alǵan paryzy edi.

Ekinshi, ol Abaıdyń jambasy tıgen, aqyndyq rýhyn oıatqan topy­raqtyń týra ózinde dúnıege keldi. Uly aqyn 1886 jyly Qurymbaı­dyń ruqsatymen Kópbeıitti bir jaz jaı­lap shyǵady. Sol Kópbeıitke kel­gende aqyndyq arqasy ustap, ataqty:

«Jazdy kún shilde bolǵanda,

Kókoraı, shalǵyn, báısheshek,

Uzara jetip tolǵanda», –

dep bastalatyn óleńin jazady jáne sol­ kún­nen bastap óz óleńine ózi ıe bo­la­­dy.

Sóıtip, «sóz túzeledi». Abaıdyń ba­­ta­­­­­syn alǵan Qurymbaı ul súıedi. Atyn aqynnyń súıikti ulynyń esimine oraı­­lastyryp Maǵaýııa dep qoıady. 1904 jyly Abaı Kópbeıitten týra 28 sha­qy­rym jerdegi Balashaqpaqta dú­nıe­­den qaıt­qanda 15 jastaǵy Maǵaýııa baýy­­rym­dap baryp kórisip, kóńil aıtqan. Sol jyl­dan bastap dúnıeden baz keshken Sháke­rim Shaqpaqqa toshala (saıatqora) sal­­dyryp, Shyńǵystyń syrtynda jalǵyz me­­ken­­deıdi. Baqyrshysyna kileń kereı jigit­­terin ustaǵan Shákerimniń ań qaraı shy­ǵyp qonal­qaǵa túsetin jalǵyz qystaýy da sol Kóp­beıit­tegi Qurymbaıdyń qys­taýy.

Daǵandy (Kókózek) eliniń tórinde, ataqty Jánibek jazyǵynyń quıqaly qoryǵynda otyrǵan Maǵaýııanyń boıyn­daǵy saıatshylyq pen atbegilik, myrzalyq, kirpııazdyq, qysqa da oıly sóz sóıleý máneri Shákerim ǵulamanyń qasynda kóp júrgendikten de oǵan juǵysty bolsa kerek. Alash-Alash bolǵannan bastap Abaıǵa deıingi tarıhty Shákerim qajydan kókiregine toqyp ósti. Zamannyń syryn erte túsindi. Oǵan sebep: «Alashordanyń» tóbe bıi bolǵan Shákerim men «Alash» partııasynyń atqarý komıtetiniń múshesi Turaǵul Abaıulynyń aýlyna 1919-1920 jyldary Álıhan Bókeıhan men Mir­ja­qyp­ Dýlatulynyń kelip qonys tebýi. Muhtar Áýezov pen Kámıla Maǵaýııa­­qyzynyń toıy sol Baqanasta ótti.

Maǵaýııa aqsaqal qazaq kósemderiniń kelesiniń ishinde júrdi. Syryn aldyrmas úshin qalyń el qonystanǵan sartap jurttan boıyn aýlaq ustady. Abaı aıtqandaı, «qyzyl jeldi ýystaıtyn» Begesh sheshen men Ýáıis ánshiniń qasıeti daryǵan Maǵaýııa jalǵyz uly Muqandy zamanyna saılap oqytty. Uly áskerge alynyp, sońynan «halyq jaýy» bolyp ketkende, kókirektegi barlyq armandy nemeresi Muhtarǵa sarqa aıtty, kókiregine quıdy. Tórt atadan beri jalǵyz ulmen jalǵasyp kele jatqan úrimniń ushy Muhtar Áýezovtiń qurmetine oraı atyn qoıǵan nemeresi Muhtardyń «tilekpen týǵan» bala bolatyndyǵy da sondyqtan.

О́zge qurbylary onynshy klasta oqyǵan «Abaı» romanyn Muhtar atasyna daýystap oqyp berip júrip basta­ýysh klasty taýysty. Jyr men qıssany jattap ósti. Sony túısinetin zerde berdi. «Jalǵyz uly bardyń shyǵar – shyq­pas jany bar» – degizbedi. Atasyn da, áke­sin de, ózin de, «Men barmyn» – degen senimmen eńseli etti. Qazaqtar mundaı tárbıe alǵan adamdy: «Ishten oqyp týǵan» – deıdi. Onyń óz qatarlastarynan bilim-ǵylym jóninen ilgeri turǵandyǵy – sol Maǵaýııa degdardyń arqasy.

Mine, osy úsh tylsymdy tabıǵı negiz – han ordasynyń, Abaı men Shákerim­niń, «Alashorda» memleketiniń rýhy – Muhtar­dyń ishki rýhanı álemin qalyp­tastyr­dy. Al uly aqyndardyń tálimin alǵan Maǵaýııa degdarsyz, Muhtar­dyń da, jalpy qazaq eliniń de rýhyna bir qasıet jetpeı qalatyndaı sııaqty kóri­nedi maǵan. Sondyqtan maqa­lanyń atyn­ «Ma­ǵaýııa báıteregi» dep ataýdy jón sana­dym. О́ıtkeni jazýshy Muhtar Maǵa­ýın­niń kókiregine «Qobyz sary­ny­nyń» únin quıǵan, «Aldaspan» jyraý­lar­­ǵa ań­saryn oıatqan, «Tazynyń ólimi» men «Shahan sherdi» qııalyna sińir­gen, «Ala­sapyrandaǵy» ordalyq rýhty qoz­ǵa­ǵan sol adam. Muhtar sol Maǵaýııa dil­mar­dyń saıasynda tamyrlanyp, tarıhı rýhtyń shy­rynyn boıyna sińire boı kóterdi.

Qazir qazaqtyń tektik qoryndaǵy qoıý máıekti tuqymdardyń talaıy irip, suıy­lyp ketti. Ata jolyn rýhyna aınal­dyrǵan perzent azaıdy. Rýhanı jıdelibaısynda týyp, urpaǵyn rýhanı qýańshylyqqa ushyratqan tuqym-tuıandarda jetkilikti. Joǵarydaǵy qýatty ári shaǵymdy ishki álemniń názik qubylysyn túsinetindeı kishi Muhtarǵa tabıǵat jete berdi. Ol jazymysh syılaǵan úsh baqytyn – atanyń amanatyn, boıyna bergen talantyn jáne – Baqytyn (jary) aıalaı bildi. Qolyna qonǵan baq qusyn úrkitip alǵan joq. Bir kórgende-aq ǵashyq bolyp, ekinshi arnaıy izdep barǵanda: «Seni menen artyq eshqandaı jigit baqytty ete almaıdy. Sondyqtan da osy bette menimen birge Almatyǵa júr. Toıdy, týra bir aıdan soń jasaımyz», degen sertine jetti. Ádet­tegi alǵaý sózdiń arasynda Muhańnyń ózine ázil-shynyn aralastyra otyryp: Dúnıede jary men balasyn Maǵaýındeı aıalap, qushaǵy men baýyryna basqan jigit joq. Sondaı-aq jary men balalarynyń qyzyǵyn kórip, solardyń jan jylýyna bólengen erkek jáne joq – deýshi edim. Bul, shyndyq. Ony jazýshynyń keıingi jıyrma jyldaǵy shetin ómiri dáleldep berdi. Olar bir-birin jalǵyzsyratqan joq, bir-birin jalǵyz qaldyrǵan joq. Baqyt. Shyn baqyt – osy.

Ol ózin-ózi tárbıeledi, talant psı­ho­logııasyna úńildi. Bul – qazaq qa­lam­gerlerine tosyn minez. Sonyń nátıjesinde qazaq rýhanı áleminiń Muhtar Maǵaýıni dárejesine kóterildi.

Eger de jazýshynyń talant psıhologııasy men kórkemdik álemine júginsek, onyń myna qasıetteri qanyq baıqalady.

Birinshi: ol óz talantyn qurmetteı jáne baǵytyn anyqtaı bildi. Tóńiregin túgel sholyp úırengen qyr balasy retinde segiz qıyrǵa qatar kóz súzbeı, jalǵyz-aq kókjıekti maqsat etti. Talantyn ulty úshin eń múddeli, ózinen basqa adam isteı almaıtyndaı maqsatqa baǵyttady.

Ekinshi: alǵan baǵytynan betin bur­maıtyn qaısarlyq pen namysyna, ushqyr aqylyna qylaý túsirmedi. О́zin-ózi únemi qaıraýmen, baptaýmen boldy. Boıyn­daǵy bar bolmysy tek qana jazýshylyq ­kásipke jumsaldy.

Budan ózge M.Maǵaýınniń úlken ­ýa­ıy­my bolmady desem – shyndyqqa qııanat emes. Aqyrynda onyń talanty almas burǵyǵa aınalyp, ózi eskertken japon jazýshylarynyń keıipkeri sııaqty temir taýdy tesip shyqty.

Úshinshi: týmysynan bastap rýhyn adamǵa da, zamanǵa da, taqyrypqa da táýeldi etken joq. Úndemeı qalǵan, ishinen tynǵan, shabýylǵa shyqpaǵan sátteri bolǵan shyǵar. Biraq ornynda turalap ne buǵyp qalmady, typ-tynysh qalpynda óziniń kókjıegine qaraı adymdaı berdi. Mysyn eshkimge bastyrmady.

Tórtinshi: ózine, maqsatyna, eliniń erkindik alatynyna kúmánsiz sendi. «Áýeli – Alla, odan keıin Alashtyń rýhy, odan keıin ata-babamnyń arýaǵy, odan keıin – meniń ózimniń eńbegim muratqa jetkizedi», – dep oılaı júrip ózi de jetildi, táńiri tilegine jetkizdi.

Ol jetimdik pen jetimsizdik kórgen joq, jalǵyzdyq kórip ósti. Shúkir tórt ul, eki qyz, on shaqty nemereli ordabasy bolyp otyr. Maqalanyń atyn «Maǵaýııanyń báı­teregi» dep qoıǵanymnyń bir astary da osyn­da jatyr.

 Ol – Muhtar Maǵaýın, tórt qubylasy túgel, segiz qıyry tutas, Úrimdi úrlep, Qy­rym­dy jaılap, «Azaýlynyń Ystanbul­dan nesi kem, Alashtyń Maǵaýııasynyń Muh­­tarynyń, han ulynda nesi joq, bı uly­nan nesi kem!», dep turǵan degdar sha­ǵyn­da baqıǵa attandy. Iá, báıterekter de qu­laıdy. Biraq adamnyń báıtereginiń ar­tyn­da – arman, aǵashtyń báıtereginiń ar­tyn­da – orman qalady. Báıterekterimiz aman bolsyn. Qııamet qaıymǵa deıingi kó­­mes­­ki ómirde Haq ıesi aldyna jaryǵyn tú­si­­rip, beıishtegi qyzyǵyn uzaǵynan súıin­­dirsin.

Tursyn JURTBAI,

jazýshy