«Qazaq» gazeti ómirge kelgenge deıin de qazaq jurtshylyǵynyń qajetin ótegen birli-jarym eski jazýmen shyǵatyn merzimdi basylymdar boldy. Atap aıtsaq, «Túrkistan ýalaıatynyń gazeti» (1870–1882), «Dala ýalaıatynyń gazeti» (1888–1902), «Aıqap» jýrnaly (1911–1915), «Qazaqstan» gazeti (1911–1913), t.b. Bul merzimdi basylymdardyń keıbiri patsha ókimetiniń tarapynan arnaıy shyǵarylǵandyqtan, resmı zańdardy, ákimshilik erejelerin buqaraǵa jetkizýmen shekteldi. Ras, aragidik el ádebıetiniń nusqalary, áleýmettik máni bar maqalalar da jarııalandy.
Mine, osy shaqta «Qazaq» gazeti «izdegenge – suraǵan» degendeı, eldiń shólbasar, kózaıym rýhanı qýatyna aınaldy. Qyrda poshta joq ýaqytta qoldan-qolǵa, elden-elge jetip, tez tarady.
Osylaısha dala men qalanyń arasyna baılanys ornap, aqparattyq qarym-qatynasqa sebepshi boldy. Qala ómiri arqyly otyryqshylyqtyń ne ekenin túsine bastaǵan dala adamdary, endi qalanyń basyndaǵy jańalyqtarǵa qulaq túrip, eleńdeýdi ádetke aınaldyra bastady. Onan soń jurt estigenin birimen-biri jarysa aýyldan-aýylǵa betti ópken samal jeldeı taratatyn.
Ultqa tanylǵan aqyn, oıshyl Shákárim qajy Aqań bastaǵan Alashtyń baspasózine aq batasyn bylaısha joldaıdy:
«Dúnıege keldi bizden bir talapty ul,
Er jetse, bar qazaqtyń basshysy bul.
Bógetten, aýrý-syrqaý aman saqtap,
A, Qudaı! Qutty, ómirli, baqytty qyl!».
Jalpy «Qazaq» gazetiniń qoltyǵynan demep, boıyna kúsh-qýat bergen ıntellektýaldyq kóshbasshylar – «qolyna jaryq sáýle ala týǵan» Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly. Olar tirliktiń tarıh atty kúrdeli sahnasyna qasqaıyp qarsy shyǵyp, ult múddesi úshin kúresýde zor tabandylyq tanytty. Qazaq ultynyń teńdik pen erkindigi jolynda ulttyń keregin joqtaǵan osy izashar býyn «jer, til, dil, din» úshin qaraqan basynyń qamyn umytyp, ult múddesin saýatty, bilikti kóterýge jumyldy.
Patshalyq senzýra kezinde abaqtyǵa jabylyp, talaı shyǵynǵa (shtraf) batsa da, «kóp túkirse – kól» demekshi, mesenat azamattardyń, qarapaıym jurttyń tilegi arqasynda ulttyq gazet muratyn úzbedi. «Qazaq» gazetiniń biri – ıdeology, biri – ar-ojdany, biri – tetigine aınalǵan úsh arys tapqan-taıanǵanyn ortaǵa salyp, azattyq kúnin jaqyndatty.
Shyndyǵynda, otarshyldyq dáýirde ómirge kelgen «Qazaqtyń» kótergen júgi óte jaýapty hám aýyr edi. Taralymy birde kúrt ósip, endi birde qarajattyń tapshylyǵynan tómen quldyrasa da, eń ózekti máseleler kóterildi. Máselen, patshalyq Reseıdiń agrarlyq saıasaty men olardyń qazaqtyń jerine qonys aýdarý qozǵalysyndaǵy kózdegen maqsattary jóninde, orystyń shetel memleketterimen qarym-qatynasyndaǵy óz eliniń ál-aýqatyn kóterý úshin damyǵan elderdiń jańalyǵyn jatsynbaı qabyl alýy týraly aqparattyq málimetter jarııalady. Alashtyń shuraıly jerlerine orys mujyqtaryn ádeıi qonystandyryp otyrǵanyn ańdatý maqsatynda «Jer máselesi» (№10, 12.04.1913), «Jer jaldaý jaıynan» (№34, 16.10.1913), «Kóshpeli hám otyryqshylyq norma» (№20, 29.06.1913), «Qazaq hám jer máselesi» (№54, 16.03.1914), «Jer satý» (№188, 08.07.1916), «Jer týrasyndaǵy teleǵyram» (№227, 26.04.1917), «Jerdi qalaı bólý?» (№228, 03.05.1917), «Jer komıtetterin jasaý kerek» (№231, 27.05.1917), t.b. kókeıkesti maqalalardy elge «masasha» yzyńdap, qajymaı jetkizdi. Eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna yqpal etý úshin aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip, saýda ádis-tásilderin halyqqa keńinen tanystyrdy. Sondaı-aq qazaq ultynyń qalyptasý tarıhyndaǵy sáýlet, symbat, keskin, áýez ónerleri týraly tanymdyq maqalalarmen qosa, el ishindegi ádet-ǵuryptar men oıyn-saýyqtar, din máselelerin de dúrkin-dúrkin kóterip, el nazaryna usyndy. Al «buratana» sanatyndaǵy ultymyzdyń mádenıeti men ádebıetiniń joǵary deńgeıin saralap berdi. Oqý-aǵartý isi, urpaq tárbıesinde mekteptiń eń qajetti quraly – oqýlyqtar jazý men gazet-jýrnal shyǵarý máseleleri jóninde paıdaly keńester jarııalap, el talqysyna salyp otyrady.
Bes jyldan astam ýaqyt ishinde 266 nómiri jaryq kórgen «Qazaq» gazeti qyr dalasynyń shet aımaqtarynan bólek, Reseıdiń – Peterboryna, Qytaıdyń – Sháýeshegine, Túrkııanyń – Ystanbulyna, sonymen birge álemniń túkpir-túkpirine tarap úlgerdi. Basylymnyń ǵumyry az bolǵanymen, ult ómirine úlken ózgeris, uly serpilis ákeldi. Osy ýaqyt aralyǵynda gazet betinde kóterilgen keıbir saıası materıaldar úshin gazet basshysy Ahmet Baıtursynulynyń kórmegen quqaıy joq.
Muraǵat derekterine súıensek, sol tustaǵy Baspasóz isi jónindegi bas basqarmanyń grafy Sergeı Tatıshev jan-jaqqa qupııa ókimder men buıryqtar berip, «Qazaq» gazetinde jarııalanǵan saıası ahýalǵa qatysty maqalany muqııat-tekserip otyrýdy, óz jansyzdaryna júktegen. Oǵan «tyńshylyqty» tyńǵylyqty atqarýdy qatań tapsyrǵan – Orynbor gýbernatory (keıin Dala general-gýbernatory) N.A.Sýhomlınov edi (Ishki ister mınıstrligi Oral oblystyq Baspa isi basqarmasy №13248. 26/09.1913). Mundaı jymysqy jumysty júrgizý Torǵaı oblystyq basqarmasynyń tilmashy, tatar tilindegi merzimdi baspasózderdi baqylaýshy Muhamedııar Tuńǵanshın men Ǵabdýlrahman Mashıev syndy kóseýlerge júkteledi (Sankt-Peterbor Ortalyq memlekettik muraǵaty. 776-21-16. IIM OGK. 22.10.1913. LOMM. 776-21-16). Ortalyqta otyryp-aq, aınalasyn otap, basýǵa ábden tóselgen bılik timiskileýdi qıyndyqsyz «bergen laýazymyn puldap», júzege asyryp otyrǵan. Gazettiń 1914 jyly 75-80 nómirlerinde jarııalanǵan «Zakon jobasynyń baıandamasy» atty maqala orysshaǵa aýdarylyp, túsinikteme jazbasyn daıarlaǵan Tunǵanshın tıisti oryndardyń shapaǵatyna bólengen. Osy úshin A.Baıtursynuly bastaǵan redaksııaǵa «1500 som aıyppul nemese úsh aı túrmege jabýǵa» úkim kesilip, «isti» bolyp shyǵady. Aıyppuldy tólemegen Ahmet 20 qazanda abaqtyǵa otyrǵyzylady. Samarada júrip sýyt habardy estigen Álıhan Bókeıhan saıası bilik-dıplomatııasyn jumsap, Ahmetti abaqtydan shyǵaryp alady. Biraq opasyzdyqtyń, tyńshylyqtyń saldarynan mundaı jaǵdaı jıi qaıtalanady. Osyndaı oqıǵaǵa kúıingen jas aqyn Sultanmahmut Toraıǵyruly bylaı dep jazady:
«Maqtasań qarǵalardyń jegen boǵyn,
Keshegi óleksemen qarny toǵyn.
Minekı, sóz mynaý da, eni mynaý dep,
Tartyp alar kezenip turǵan oǵyn».
«Qazaq» gazetin naqaqtan qaralaǵan negizsiz jalalar Alash zııalylarynyń yza-ashýyn týdyrady. A.Baıtursynuly shuǵyl túrde Orynbor gýbernatoryna, Ishki ister mınıstrine, Senatqa gazette jasalǵan qysastyq týraly saýalhat joldaıdy (20/10.1914. S-POMM. 776-21-16). «Úmitsiz – shaıtan» demekshi, saýaly elenip, ol aıyppul tóleýden bosatylady. Al keıbir tustarda mundaı keleńsizdikterden qulaǵdar oqyrman gazetke salynǵan aıyppuldardy «el ishinen jabyla jınap», basylymnyń orta joldan úzilmeýine kómek qolyn sozady. Máselen, gazettiń 91-sanyndaǵy «Bu qalaı?» degen ózekti maqala úshin arnaıy oryndar «A.Baıtursynulyn eki aı túrmege otyrǵyzý nemese 50 som aıyppul tóletý» týraly úkim shyǵarsa, 1916 jyly 9 aqpandaǵy 168-sanyndaǵy jer máselesi týraly maqalasyna 1500 som aıyppul kesken. Buǵan narazy redaktor Senatqa aryz berip, ««Qazaq» isi senatta» degen maqala jarııalaıdy. Kezekti nómirdiń birinde M.Dýlatuly «Senatta buzylǵan úkim» maqalasyn ishki habarlar aıdarymen jarııalaıdy. Onda A.Baıtursynulyna 50 som aıyppul tóleý buıryǵyn Senat qaıta qarap, buzǵanyn jazǵan («Qazaq» gazeti, №220, 1.03.1917).
Basylym betinde jarııalanǵan maqalalardyń avtorlary – sol tusta Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp bastaǵan ult zııalylarynyń pikirlesteri, shákirtteri J.Aqbaev, A.Birimjanuly, Sh.Qudaıberdiuly, M.Orazaıuly, H.Ǵabbasuly, M.Shoqaı, M.Tynyshbaıuly, Ǵ.Qarash, R.Mársekuly, Á.Ermekov, J.Dosmuhameduly, H.Dosmuhameduly, O.Áljanuly, J.Aımaýytuly, M.Jumabaev, H.Bolǵanbaı, J.Jánibekuly, J.Tileýlın, M.Seralın, A.Barjaqsın, I.Álimbekuly, S.Shormanov, Q.Qońyratbaev, B.Serkebaev, J.Seıdalın, S.Kenjın, N.Quljanova, N.Quljanov, S.Dónentaev, S.Toraıǵyruly, M.Áýezov, N.Tórequlov, S.Seıfýllın, B.Maılın, I.Jansúgiruly, Q.Jubanov, t.b. azamattar. Mundaǵy qasterli qundylyqtar – búgingi baspasózge de temirqazyq.
«Qazaq» gazeti qazaq balalarynyń saýatyn ashý máselesin júıeli jazyp otyrady. Bilimdegi jańa tásildiń tıimdi joldaryn usyndy. 1913 jyly 2 aqpandaǵy (tuńǵysh sany) Aqańnyń «Oqý quraly» (1912), 1914 jyly 50- sanyndaǵy «Masa» jınaǵynyń ekinshi basylymy, 23 sáýirdegi 59-sanynda «Til – quraly» týraly aqparattyq, tanymdyq málimetter osy baǵytqa zor serpin berdi.
«Qazaq» gazetiniń 1914 jyly 17 mamyrdaǵy 62-sanynda osy nómirden bastap «ýaqytsha redaktor Mirjaqyp Dýlatuly ekeni» habarlanǵan. Álbette, bul da – merzimdi basylym jumysyndaǵy áriptestikti, ishki kelisimdi bildiretin fakt. «Qazaq» gazeti sondaı-aq qazaq sezin shaqyrý, maıdan soldat alý, t.b. jaǵymdy-jaǵymsyz jaılardy talqylaı otyryp, saıası máselelerdiń kúrdeli tustaryna qazaq jurtshylyǵyn jetkizý úshin pikirtalastar uıymdastyrǵan. Sondaı-aq gazet basqarmasy aqyl-keńes suraýshy azamattarǵa jaýap berip turǵanyn da baıqaımyz.
HH ǵasyrdyń basyndaǵy barsha saıası jańǵyrý men memleketshildik, eldik isterde «Qazaqtyń» qoltańbasy bar. Akademık Keńes Nurpeıisulynyń aıtýynsha, 1917 jyly ómirge kelgen ulttyq-demokratııalyq partııanyń, avtonomııalyq (memlekettik deýge bolady) izdenisterdiń basynda «Qazaq» gazeti men onyń basshylary júrgen. Akademık M.Qoıgeldıevtiń pikirinshe, «Qazaq» gazeti – Ult-azattyq qozǵalysynyń, Alash qaıratkerleri eńbeginiń ortaq jemisi».
Sonymen «Qazaq» gazeti Qazan tóńkerisine deıingi ult baspasózi tarıhynda eń shoqtyǵy bıik basylym boldy. Aqıqatynda bul basylym tuńǵysh jalpyulttyq saıası-qoǵamdyq gazet mártebesin ıelendi. Ol oıanǵan sananyń is-qımylyn túzý jolǵa salyp otyratyn minberge aınaldy. Osy basylym týraly ár kezderi jazylǵan О́.Ábdımanovtyń «Qazaq gazeti», Q.Saqovtyń «Qazaq» gazetindegi ulttyq saıası máselelerdiń jazylýy», Q.Atabaevtyń «Qazaq baspasózi Qazaqstan tarıhynyń derek kózi (1870–1918)», J.Baıtilesovanyń «Ahmet Baıtursynulynyń kósemsózi», «Rol pýblısıstıkı Ahmeta Baıtýrsynova v formırovanıı obshestvennogo soznanııa», Sh.Ernazarovanyń «Qazaq pýblısıstıka tiliniń damýyndaǵy Baıtursynuly kezeńi», H.Aıtjanovtyń «Qazaq» gazetindegi ádebıet máseleleri» jáne osy joldar avtorynyń arnaıy monografııalary joǵaryda aıtylǵan tujyrymnyń shyndyǵyn dáleldeıdi. Shúkir, qazir marqum Ú.Subhanberdına, Ǵ.Ánes bastaǵan ǵylymı top ázirlegen «Qazaq» gazeti materıaldary yntaly azamattarǵa qoljetimdi. Ol barlyq negizgi kitaphanalarda tur.
Alash murasynyń búgingi shyraqshy bir ordasy – Almaty qalasyndaǵy A.Baıtursynuly mýzeı-úıiniń kitaphana, derek qory da ult zııalylary ónegesin sezinýdi ańsaıtyn kelýshiler úshin iri rýhanı baılyq ári qasterli qundylyq ekenin atap ótkim keledi.
Raıhan IMAHANBET,
Ahmet Baıtursynuly mýzeı-úıiniń jetekshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor
