Sýret: abai.kz
Ári qaraı óte qarapaıym túsindirýge týra keledi. Qazirgi qalpymyzben júre berýge bolmaıdy. Sebebi az ýaqytta Grekııa sııaqty bıýdjettik daǵdarysqa shaldyǵamyz. Artynan ınvestısııalar ketip, óndirister jabylady da, jappaı jumyssyzdyq beleń alady. Nege? Túrli salyqtyq rejimder, basqa da jeńildikter aıasynda bıýdjetke salyq jınalmaıtyn bolǵan. Byltyr jınalǵany – 12,3 trıllıon teńge. Onyń ishinde qosylǵan qun salyǵy múlde jumys istemedi. Al dál osy kezde bıýdjet shyǵyndary 26 trıllıon teńgeni quraǵan. Basym bóligi – áleýmettik shyǵyndar. Eger oǵan tıisip, qysqartatyn bolsaq, onda zeınetaqy, shákirtaqy, bıýdjet qyzmetkerleriniń jalaqysyn kesý qajet degen sóz. Sondyqtan shyǵyndardy kespeı, kiristerdi arttyrý modeli durys dep tanyldy.
Úkimet sarapshylarmen keńese otyryp, fıskaldy rejimdi, onyń ishinde qosylǵan qun salyǵy rejimin qatańdatýdy usynyp otyr. QQS 12-den 20 paıyzǵa artyp, oǵan iliný shegi 15 mıllıon teńgege tómendetilse degen usynys aıtyldy. Árıne, bul naqty parametrler emes, Parlament pen kásipkerler palatasymen kelissózder barysynda osynyń kelisimdi sheshimi qabyldanatyny anyq. Biraz saýdalasýdan keıin QQS 18 paıyzǵa, iliný shegi 30 mıllıon teńge shamasynda bekitilýi de múmkin. Bul bıýdjetke qosymsha 6–7 trıllıon teńge ákeledi. О́temaqy retinde jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnasy men áleýmettik salyqty alyp tastaý ıdeıasy kóterildi. Demek jalaqy alyp júrgenderdiń aılyǵy ósedi.
Halyq úshin ne ózgeredi? Taýarlardyń baǵasy QQS-nyń ósýine proporsıonaldy qymbattaıdy. QQS-nan kásipkerler kóp zardap shekpeıdi, sebebi olar aıyrmashylyqty baǵaǵa qosa salady. Jalaqy alatyn halyqtyń aılyǵy jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnasy men áleýmettik salyqtyń joıylýy esebinen ósedi. Bul aılyq tólep otyrǵan kásipkerlerge de tıimdi. Sebebi eńbekaqy tóleý qoryna túsetin júkteme shamamen 40 paıyzdy qurap keldi.
Qymbatshylyq taýar satylymynyń qysqarýyna ákeledi. Osynyń ishindegi kóp taýar ımport bolyp shyqsa, onda ekonomıkaǵa jaman emes. Naryqtaǵy aınalymnyń qysqarýy eń aldymen ınflıasııanyń báseńdeýine sebep bolady jáne bizdiń ımport/eksport teńgeriminde profısıtti ustap otyrady. Eger bıýdjettiń kirisi shyǵysyna deńgeıles bola alsa, onda Ulttyq qor qarjysyn kúndelikti iship-jemimizge paıdalanýdan qutylyp, ony ekonomıkamyzdy órkendetetin áleýeti bar úlken jobalarǵa baǵyttaı alamyz. Biz qazir tapqanymyzdy qazir jep otyrmyz jáne damýǵa múlde aqsha qalmaı otyr. Al damýǵa ınvestısııa quımaıtyn eldiń erteńgi jaǵdaıy qıyn.
Buǵan Memleket basshysy úlken basymdyq berdi. Shyny kerek, qatań salyq rejiminde halyq bolyp 1–2 jyl qınalamyz. Biz qınalyp jatqanda memlekettik qarjy, bıýdjet júıesi ońalyp, ózin rettep alady. Odan keıin, eger osy reformalardy oıdaǵydaı iske asyra alsaq, ómir súrý jeńil bolmaq. Basqa jol joq.
QQS ishki naryqta satylatyn taýarlar men qyzmetterge salynady. QQS esebinde turǵan kásipkerler ony ishki naryqta ózi satatyn baǵaǵa burynnan beri qosady jáne onyń qazirgi mólsherlemesi – 12%. Taýardyń ózindik quny men kásipker marjasyna qosylady. Kásipker satatyn taýaryn kóterme 5 myń teńgege satyp aldy deıik. Ústine 2 myń paıdasyn qosty. 7 myń teńge. QQS 12% qosty. 7 840 teńge aqyrǵy baǵamen satty. Endi QQS 20% boldy deıik. Onda baǵa 8 400 teńge bolady. Kásipker utylmaıdy. Taýar baǵasy osy taýardy alatyn adam úshin qymbattaıdy.
Jalpy, qosylǵan qun salyǵyn álemniń 137 eli qoldanady. Kóptegen elde bul – bıýdjetti toltyrýdyń negizgi ádisi. Qazaqstan qazir QQS reıtınginde 70-orynda. Biz QQS tómen elder sanatyndamyz, biraq áleýmettik júktememiz óte kóp. Mundaı áleýmettik júktememen QQS kóp bolýy kerek nemese QQS 12 paıyzda qalsa, onda áleýmettik shyǵyndardy kemi 6 trıllıon teńgege qysqartý kerek. Zeınetkerler men stýdentterdiń, bıýdjet qyzmetkerleriniń tabysyn kesýge memlekettiń qoly bara almady.
Aıbar Oljaev,
sarapshy
