Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Maqataev jyrlary «halqynyń óz aıtqanyn qaıtalaıtyn» qasıetke ıe. Qazaqy tanymdy qanymyzǵa sińirdi. «Biz de óleńdi jazbaımyz ermek úshin» dep, Abaı atasynyń «Men jazbaımyn óleńdi ermek úshin» degen amanatyn jańasha jańǵyrtty. Kórkemdik pen kemel fılosofııany damytty. Onyń poezııasy – kónermeıtin ǵıbrat.
Bul oraıda «Muqaǵalıtaný mádenı ortalyǵyn» nege Astanaǵa, Almatyǵa salmaıdy? Nege Qonaev qalasyna jasaý kerek?» deıtin suraq qoıylýy múmkin. Onyń mánisi mynada – Muqaǵalı Maqataev alashqa ortaq tulǵa bolǵanymen, Almaty oblysynyń týmasy. Týǵan jerdiń úlgisi bólek bolýǵa tıis.
Alla Taǵala qazaqqa rýhanı baılyqty Muqaǵalı murasy arqyly da jiberdi. Endeshe qazynanyń qadirine jetý, izdeýshisi men suraýshysy bolý – mindetimiz. Muqaǵalı óleńderinde ulttyq kod bar. Urpaqtar legi jyr qupııasyn ashýǵa múddeli. Sol úshin órkenıetke saı ǵylymı zerthana – «Muqaǵalıtaný ortalyǵy» qajet.
Kózi tirisinde memleket baspasynan aqynnyń segiz jınaǵy jaryqqa shyqty. Munyń syrtynda Danteniń «Qudiretti komedııa» dastanyndaǵy «Tamuq» atty taraýdy, Shekspırdiń sonetterin, Ýıtmenniń óleńderin qazaqshalady. Shyǵarmalary asa joǵary deńgeıdegi sapamen jazylsa da, kitaptyń kólemderi eren eńbekke sáıkestene bermedi. Jurt ony sezetin. Máselen, «Armysyńdar, dostar!» – úsh, «Qarlyǵashym, keldiń be?» – úsh jarym, «Mavr» – úsh, «Aqqýlar uıyqtaǵanda» tórt baspa tabaqty quraıdy. О́zgeleri de osyǵan shamalas. Al taralymǵa kelsek, keńestik kezeńde óleń kitaptaryna beriletin ortasha dana on myńmen mólsherlendi. Sol on myń Maqataevtyń enshisine udaıy buıyra bermepti. Segiz jınaqtyń altaýy 6000–7000 taralymnan aspaǵan. Bul sandy baıtaq qazaq jeriniń aýmaǵyna shaqqanda, qalyń oqyrmandy tolyq qamtymaıtyny aıtpasa da túsinikti.
Biraq «shómishten qaǵýlar» aqynǵa kedergi keltirmedi. Jazýshy Marat Qabanbaısha aıtqanda, «Mıyna ulttyń kody jazylǵan» Muqaǵalı ómirge júz jylda bir keletin, qaıtalanbaıtyn qubylys! Esesine halqy Muqaǵalıyn qapysyz uqty. «Ol laýreat pa, orden-medaldary bar ma, laýazymy qandaı?» degen suraqtar jankúıerlerdi qyzyqtyrmady. Jurt aqyn óleńine bas qoıdy. Ǵajaıyp jyrlardy tushynyp oqýmen birge, ony ulttyq tárbıege paıdalandy. Muqaǵalımen syrlasa alǵandar dúnıege qazaqtyń kózimen qaraýdy úırendi. Bolmystyń parqy men narqyn ajyratty. Aqyndyq qýattyń parasaty degen osy shyǵar?
Muqaǵalı «Bota tirsek, bos belbeý, qatpa bala, Oıyńa kelgenińdi shatpa, bala» dep, poezııa saraıynyń kúzetshisindeı ádebı is-áreketke saq qarady. Eger naǵyz aqyn tóbe kórsetse – onyń jasy men basyna, alys pen jaqynyna qaramastan birinshi bolyp jol berýge, qurmettep qol berýge ázir ekenin jarııalady. Parasat pen keńdik – ult ádebıetin asqaqtatatyn jalǵyz kepil. Sony búkpesiz aıtty. Maqataevtyń izdenisteri beker ketken joq. О́zi armandaǵan kıeli meje aınalyp kelip, bıik shyńnyń tóbesine Muqaǵalıdyń ózin shyǵaryp jibergen. О́leńniń evolıýsııalyq zańdylyqtarymen shyńdaǵan. Kezinde aqyn ony baıqamaǵan da bolar. Biraq áıgili synshy Saǵat Áshimbaevtyń ol jaıyndaǵy kózqarasy basqasha. Saǵat aǵamyz kúndelik dápterine «... Sol naǵyz aqyn, bálkim, Muqaǵalı Maqataevtyń ózi shyǵar» dep aǵynan aqtaryla jazǵan eken.
Endeshe, shyǵarmashylyǵyn zertteý – ǵalymdarǵa ǵana emes, kúlli qoǵamǵa qajet. Ol – ómir qundylyqtaryn anyqtaıtyn tanymdyq quraldyń quramdas bóligi. Maqataev óleńderindegi oıshyldyq poezııanyń da ǵylym ekenin aıqyndady. Aqyn berisi qazaqqa, arysy adamzatqa kerekti fılosofııany kóshpeliler sanasymen saraptady. Qalamgerdiń «jandy da, jansyz zattyń bárinen syr baǵýynyń» jaıy zertteýshilerdi beıjaı qaldyrmaıtyny sondyqtan. Sizdiń aldyńyzda Maqataev jasap ketken altyn sandyq tur. Kiltin taýyp, altyn sandyqty asha alǵandar rýhanı ıgilikke keneledi.
Bile bilsek, asyldy ajyrata almaý da kúná. Qazaq altyn men kúmisten qulaqqa, qolǵa taǵatyn áshekeı buıymdardy soqqanda, onyń densaýlyqty jaqsartatyn qasıetterine den qoıǵan. Odan shıpaly energııa bólinetini ǵylymǵa da aıan. Kóshpelilerdiń altyn tabaqqa as salyp, kúmis qasyqpen tamaq jeýinde tereń syr jatyr. Muqaǵalıdyń jyrlary da osy tektes. Ony shynaıy tanyǵandardyń bási bıik. Aqyn jyry oqyrmandaryn tazalyqpen qaýyshtyrady. Bir óleńiniń áseri myń kúndik qýatymen sergitedi. Muqaǵalıtaný kerek deıtin usynystyń mańyzdylyǵy da osynda.
Allanyń buıyrtqany shyǵar, Almaty oblysynyń Raıymbek aýdanynan álemdik standartqa laıyq ádebıettiń eki alyby shyqty. Olar – Berdibek Soqpaqbaev pen Muqaǵalı Maqataev! О́mirleri elimen, jerimen, týǵan tabıǵatymen ózektes. Dala men taý, gúljazıra, saýmal bulaqtar talanttardyń janyna órshildik pen syrshyldyq darytty. Bul ólkeni qalamgerlerdiń tabıǵı murajaıyna balasaq, artyq aıtqandyq emes. Kózdiń jaýyn alatyn kórinister aqyn men jazýshynyń shyǵarmalarynda keremet kestelengen. Muqaǵalıtaný ortalyǵy aqynǵa qatysty izdenisterdi shynaıylyqqa baǵyttap, zertteýlerdiń sapasyna áser beredi degen senimdemiz.
Osy oraıda «Qarasazda Muqaǵalıdyń mýzeıi tur, artyq áýreniń qajeti qansha?» deıtin sóz aıtylýy múmkin. Onyń da jaýaby daıyn. Mýzeı 1991 jyly boı kóterdi. 2011 jyly ǵımarat qurylysy qaıtadan jańǵyrdy. Kólemi ulǵaıdy, ishki-syrtqy sáýleti durystaldy. Desek te, Maqataev shyǵarmashylyǵyn jańasha taldaıtyn tereń kózqaras munda báribir óristeı almady. Sebebi mýzeıde joǵarǵy sanattaǵy mamandanǵan ǵylymı orta joq. Aýyl muǵalimi deńgeıindegi jetekshilikter biz kózdegen bıik talaptardy qamtamasyz etýge shamasy kelmeıdi.
Qazir Qarasazda halyq sany azaıyp barady. Qalaǵa qonys aýdarý úrdisi artqan. Máselen, orta mekteptegi balalardyń sany 150–200-di ǵana quraıdy degen aqpar neshe túrli oıǵa jeteleıdi. Munymen muqaǵalıtaný izdenisterin qalaı damytamyz? Biz Qarasazdaǵy mýzeıdi jaýyp tastaý usynysynan aýlaqpyz. Mýzeı búginge de, erteńge de kerek. Aı saıyn bolmasa da Elshenbúırektiń etegine saparlaıtyndar tabylady. Mereıtoılar kezinde erekshe dúrkireıtini tipti anyq.
Al Qonaev qalasynyń bolashaǵy zor. Kúni erteń iri megopolıske aınalady degen úmittemiz. Munda ınstıtýttar men ýnıversıtetter boı kóterip, stýdentter men ǵalymdardyń qalashyqtary salynady. Damý josparlaryn estip qýandyq. Buıyrsa, ol kúnder de alys emes. Demek ǵylymı orta, ádebı orta berik qalyptasady degendi bildirse kerek. Qonaev qalasyna irgeles Jetigen aýmaǵynda taǵy bir úlken shahar – Alataý qalasy boı kótergeli jatyr. Onyń oblys ortalyǵymen birge órkendeıtini anyq. Mine, aldaǵy onjyldyqtardyń erekshelikteri osyndaı sýretterimen kóz aldymyzǵa keledi. Eger usynystarymyz Úkimet tarapynan qoldaý taýyp, Muqaǵalıtaný mádenı ortalyǵy salynsa, ol – qalaǵa ǵana sán berip qana qoımaıdy, zııaly adamdardyń kóbeıýine de septigin tıgizetin bolady.
Muqaǵalıtaný ortalyǵynyń mýzeıden aıyrmashylyǵy – atalǵan ortalyqta ǵylymı zertteý izdenisteri tereń mazmunmen júzege asady. Muqaǵalıtanýǵa den qoıǵandardyń qatary kóbeıedi. Zamanaýı kózqaras qalyptasady. Yqpaldastyqtar óristep, shyǵarmashylyq básekeler jandanady. Nátıjesinde, naǵyz muqaǵalıtanýshylar iriktelip, ómir sahnasyna kóteriledi.
Maqataev jyryna úńilgen urpaq «Ne tyndyrdyń Otandy súıemmenen?» deıtin aqyn saýalyna jaýap tabady. Ult úshin jıǵan ulaǵat tektilikke ulasady. Muqaǵalı murasy – tanym fılosofııasy. Ol – sóz ónerindegi sheberliktiń úlgisi. Ol – búgindi erteńge jalǵaıtyn rýhanı kóshtiń altyn arqaýy. Osy sekildi teńeýlerdiń qaısysy da oǵan laıyq.
Sondyqtan bolashaqtaǵy mádenı ortalyqtyń mazmuny buqaraǵa túsinikti, álemdik bıikterge jeteleıtin yqpalǵa ıe bolady degen senimdemiz. Ondaǵy negizgi bólimder – «Muqaǵalı jáne Mosart», «Muqaǵalı jáne Dante» sııaqty mazmunmen tolyǵyp, iri taqyryptardy qamtysa qandaı jaqsy? Sonda izdenýshi tulǵalar «Qazaq aqyny eýropalyq mýzykany, eýropalyq poezııany qalaı meńgerdi, álemdik klassıkamen qalaı shendesti?» degen syrdyń qupııasyna qulshynar edi. «Abaı men Muqaǵalıdy» baılanystyrǵan tereńdikter qanshama? Ol taqyryp betki qabatyn ǵana arshytyp, ishine boılatpaı, túren túspegen qalypta siresip tur. Muqaǵalı ózin Abaı tolǵanystarymen ushtastyrǵan aqyn. «Biz de óleńdi jazbaımyz ermek úshin» dep, Abaı muratyna jasqanbaı ún qosqany sondyqtan. Qalamgerlik mıssııanyń ne ekenin Abaısha túsindire aldy. Demek qaýzaıtyn máseleler ushan-teńiz. «Tilendıev jáne Muqaǵalı», «Tájibaev jáne Muqaǵalı» syndy mazmundar saýatty saraptama jasaıtyn oqymystylarǵa zárý.
Mádenı ortalyq Maqataevty maqtaý úshin emes, Maqataev murasyn el ıgiligine jaratý úshin kerek. Ortalyqta ǵylymı zerthana, shaǵyn mýzeı, májilis zaly, «Muqaǵalı qoǵamdyq qory», aqyn atyndaǵy basylymǵa arnalǵan bólmeler jasaqtalsa, múmkindikter aıasy keńeıe beredi. Tipti bul jerden Jazýshylar odaǵynyń oblystaǵy fılıaly oryn alsa nesi ersi?
Alataýdyń talbesigine terbelgen dańqty jandar Berdibek, Muqaǵalımen shektelmeıdi. «Ázız Nesınniń Almatydaǵy inisi» atanǵan satıranyń sańlaǵy Ospanhan Áýbákirov shyń basyna shyqqan kúıi dara tur. Biraq úlken tulǵaǵa durystap nazar aýdarý kemshin. Sonyń saldarynan satıra klassıginiń asyl murasy izdeýsiz, zertteýsiz umytylyp barady. Názik lırıkasymen HH ǵasyrdy eleń etkizgen Tumanbaı Moldaǵalıev she? Ol kisige qatysty nasıhat ta kóńil kónshitpeıdi. Aqyn Esenqul Jaqypbekovtiń bir ózi – bir álem! Esenquldyń jyr kóshi bolashaqty betke alyp, jyljyp barady. Qudaıǵa shúkir, berisi Alashqa, árisi álemge kórsete alatyn alyptarymyz joq emes, bar! Olardy eńbekterine saı kóterip, ulyqtaı aldyq pa? Naýqandyq is-sharalardy buǵan qospaıyq. Osy jumystarǵa da «Muqaǵalıtaný ortalyǵy» turaqty qyzmet kórsetedi dep senemiz. Bolashaq báriniń esebin suraıdy.
Jurttyń jadynda shyǵar, 2021 jyly Muqaǵalı Maqataevtyń 100 jyldyq mereıtoıy IýNESKO kóleminde atalýy múmkin ekenin resmı túrde habarlandy. Odan beri zýyldap bes jyl ótti. El kútken – 2031-ge de kóp qalǵan joq.
Kúni keshe Berdibek Soqpaqbaevtyń ǵasyrlyq mereıtoıy Fransııanyń astanasy Parıjde qorytyndylandy. Al Maqataevtyń 100 jyldyǵynda budan bólek qandaı jańalyqtar bolýy múmkin? Ony ýaqyt kórsetedi desek te, úlken bir is-sharalardyń nobaıy oıymyzǵa eriksiz oralady. Mereıtoıǵa núkte Parıjde emes, osynda, elimizde qoıylady degen sheshim qabyldansa tańǵalmaımyz. О́ıtkeni ómir sát saıyn, saǵat saıyn oń ózgeristerge bet burýda. Bálkim, túrikter men aǵylshyndar, qytaılar men fransýzdar, orystar men Ortalyq Azııa jurty, aqynymyzdy ardaq tutatyn kúlli dúnıe «jaqsyny kórmek úshin» dep jan-jaqtan at sabyltyp, elimizge jınalsa qaıtpek kerek? Qonaqtarǵa toqtaý salý saltymyzda joq. Qaıta oǵan júregimiz jaryla qýanamyz. Sol kezde barymyzdy bazar etip, aıaqtan tik turatynymyz belgili. «Tas túsken jerine aýyr» deıdi qazaq. Halyqaralyq mádenı is-sharanyń basty júgin, sóz joq, Almaty oblysy arqalaıdy. Bizdiń bul maqalany jazǵan sebebimiz, sonyń mánisin janashyr aǵaıyndarǵa, bıliktegi baýyrlarǵa kúni buryn eskertýdiń qamy.
Batyq Májıtuly,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
