Samat Kóshenuly Odessadaǵy Mechnıkov atyndaǵy Memlekettik ýnıversıtetin (ıspan tili jáne ádebıeti bólimi, roman-german fılologııasy fakýlteti) bitirgen (1978). Odessanyń Rybnyı portynda ıspan tili mamany bolyp jumys istegen (1977-79). Qazaq KSR ǴA Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynda ǵylymı qyzmetker boldy (1981-99). Halyqaralyq jýrnalıstik qyzmet te atqardy. Londondaǵy (Anglııa) Central Asia News File jýrnalynda Orta Azııa men Qazaqstan boıynsha tilshi boldy (1991-2001). QR Syrtqy ister mınıstrligine qarasty Dıplomatııalyq akademııada ıspan tilinen sabaq berdi (1997-2000). Kýbanyń Qazaqstandaǵy elshiliginde aýdarmashy jáne keńesshi qyzmetin atqardy (1998-99). Qazaq akademııalyq ýnıversıtetinde basshylyq qyzmette (kafedra meńgerýshisi, dekan, birinshi prorektor) bolǵan (1998-2003). Abylaı han atyndaǵy Álem tilderi ýnıversıtetinde jáne Qazaq-Amerıka ýnıversıtetinde ıspan tili jáne latyn tilinen sabaq berdi (2003-18). 2018 jyldan beri Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-da ıspan tilinen sabaq beredi.
S.О́tenııazov ulttyq jáne álemdik tarıh, halyqaralyq qatynastar, áleýmettik-gýmanıtarlyq máseleler boıynsha 600-den astam ǵylymı jáne ǵylymı-kópshilik eńbekter men maqalalardy jaryqqa shyǵardy. Ǵalymnyń eńbekteri postkeńestik elderde, Qytaı, Túrkııa, Vengrııa jáne t.b. elderde jarııalanǵan. Qazaqstan men jaqyn jáne alys shetelderde ótken 400-den astam halyqaralyq, respýblıkalyq ǵylymı-teorııalyq jáne ǵylymı-praktıkalyq konferensııa, kongress, dóńgelek ústelder men semınarlardyń qatysýshysy.
Samat Kóshenuly joǵary oqý orny bilim alýshylaryna arnalǵan Ispan tili oqýlyǵyn (Praktıka perevoda ıspanskogo ıazyka), «Rım men Hýn ımperııalary arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastar» oqý quralyn jazdy. Ispan tilinde birneshe elektrondyq oqýlyqtary bar.
Ǵalymnyń ıspan, orys, shaǵataı tilderinen aýdarǵan kólemdi kitaptary bar. Aýdarma salasyndaǵy eńbekteri úsh saladan turady. Romýlo Galegostyń (Venesýelo) «Donıa Barbara» romanyn ıspan tilinen aýdarǵan. Dúnıejúziniń barlyq tilderine aýdarylǵan jáne eń kóp basylyp shyqqan osy romannyń úzindilerin S.О́tenııazov respýblıkamyzdyń gazet-jýrnaldarynda jarııalady. QR Mádenıet mınıstrliginiń tapsyrysymen 2012 jyly tolyq jaryq kórdi.
Orys tilinen aýdarmalary negizinen Sh.Ýálıhanovtyń eńbekteri boldy. Ol aýdarmalar 1985 jyly uly ǵalymnyń 150 jyldyq mereıtoıyn IýNESKO kóleminde toılaǵan kezde baspa betinde jarııalandy. Shaǵataı tilinen Qadyrǵalı Jalaırıdyń «Shejireler jınaǵy» atty eńbegin aýdaryp, 1997 jyly «Qazaqstan» baspasynan jarııalady. Otandyq tarıh pen ádebıet salasynan irgeli zertteýler jasady. Attılanyń álem ádebıetindegi ornyn keń kólemde zerttegen ǵalym (jeti kitaptyń avtory). Ǵylymı turǵydan «Attıla jáne onyń Eýrazııa tarıhyndaǵy orny» atty eki tomdyq monografııasy «Atamura» baspasynan (2024) qazaq tilinde, Túrkııada túrik tilinde shyqty (2025).
Qazaqstandaǵy shoqantanýshy ǵalymdardyń kóshbasshysy, Sh.Ýálıhanov týraly «Shoqan ósken orta» (1996), «Shoqannyń ǵylymı muralary» (2025) eńbekteriniń avtory, Qazaq memleketi men bıler ınstıtýtynyń zertteýshisi.
«Qazaq universiteti» gazeti mereıtoı ıesin quttyqtaı otyryp, tómendegi maqalasyn jarııalaıdy.
Vatıkandaǵy Attıla beıneleri. Jasasyn, Algardı!
Hrıstıan dininiń ordasy Vatıkanda bizdiń babamyz Attılanyń beınesi jasalǵan tarıhı sýretter bar. Olardyń negizgi mindeti hrıstıan dinin madaqtap, Attıla syndy Eýropa tarıhyndaǵy uly adamdar – A.Makedonskıı, Iý.Sezarmen qatar turatyn ǵun patshasyn muqatýǵa arnalǵan. Eýropada toǵyz ǵasyrdan astam ýaqyt ústemdik júrgizgen hrıstıan dini qaıta órleý (renessans) bastalǵanda qııýy ketip ydyraı bastady. Sol kezde hrıstıanstvony kótermeleıtin sıýjetterge arnap eskertkishter jasaýǵa kóptegen óner maıtalmandaryn tartyp, tapsyrystar berildi. Sonda «452 jyly óz áskerimen Rım qalasyna kirmegen uly qolbasshy Attılany toqtatqan Leon I» degen taqyrypqa beıne jazýdy Rafael Santıge (1483-1520) tapsyrady. Sol tarıh aqıqatyn burmalap, Rım papasyn qudiretti etip kórsetetin sýret Vatıkandaǵy Elıodar zalynda áli tur. Bul babamyz Attıla kórsetilgen alǵashqy sýret freska bolsa, odan keıin de talaı ónerdiń shyńyna baǵalaıtyn erekshe týyndylar Eýropada dúnıege kelip jatty. Atalǵan kartınamen bizdiń qazaq oqyrmandary kópten tanys. Sóz joq, qudiretti týyndy.
Avtor qansha realıst bolsa da, hrıstıan ókili jáne osynaý kartınany sol hrıstıan dininiń úlken ortalyǵynyń, ıaǵnı Rım papasy Iýlıı II-niń tapsyrysymen jasaǵany tarıhı shyndyq. Sondyqtan avtordyń alǵa qoıǵan mindeti Attılanyń qudirettiligi emes, hrıstıan dininiń Leon I-diń qudirettiligin kórsetý bolatyn. Árıne, avtor Leon I-di shyn máninde qudiretti etip kórsetip, dúnıege pash etti. Sonymen qatar hýn patshasyn da keremet etip kórsetýge májbúr boldy. Osyndaı qudiretti hýn patshasyn Rım qalasyna kirgizbegen, ıaǵnı hýndar tonaýynan saqtap qalǵan Leon-I dep kórsetken.
Shyndyǵynda, olaı emes. Leon-I Attılaǵa «qalaǵa kirińiz» dep aldynda quraq ushyp, bas ıip, hýn patshasyn qarsy alǵan edi. Eger Attıla qalaǵa kirgisi kelse, ony eshqandaı kúsh toqtata almas edi. Onyń qalaǵa áskermen kirmeýiniń neshe túrli sebebi bar. О́ıtkeni ol osy qalada ózi stýdent bolyp bilim alǵan edi. Sondaı-aq «mádenı ortalyq, máńgi qala, qasıetti astana Rımdi tonady» degen jaman attan saqtanǵany edi. Jaman attan saqtanatyn sebebi – bul qalaǵa odan buryn german shapqynshylary áldeneshe ret shabýyl jasady. Biraq bári kirip, tonaı alǵan joq edi. Tek 410 jyly Alarıh basqarǵan vestgottar kirip, tonaǵan edi. Al osy oqıǵadan soń, ıaǵnı Attıla Rımge kirmeı ketken soń, eki jyldan keıin, 454 jyly Rımnen Soltústik Afrıka men Ispanııany tartyp alǵan german taıpasy vandaldar koroli Janserık Rımge jaqyndap kelgende aldynan osy Leon-I shyqqan edi. Onyń ne aıtqanyn qudaı biledi, áıteýir, Janserık óz áskerimen qalaǵa kirip, qyryp-joıyp, tonap, myńdaǵan rımdikti quldyqqa aıdap ketken edi.
Qysqasyn aıtqanda, osy oqıǵalar tek Attılanyń adamzat tarıhyndaǵy mártebesin kótergen ústine kótere beredi. Osy sıýjet Eýropada mıllıon ret jazyldy. Alaıda shyndyqty kórsetken ǵulamalar da barshylyq. Sol keremet óner týyndylarynyń biri – myna Alehandro Algardı jasaǵan músin óneriniń birine kóz salaıyq.
Vatıkandaǵy osy kartınany da «Leon papa Attılany qalaǵa kirgizbeı qaıtardy» dep Eýropada kóp jazyldy. Shyndyǵynda, ol kerisinshe, Attıla german taıpalaryn kirgizbeı tur, al Rım papasy Leon Attılanyń eteginen ustap tyǵylyp otyr.
Muny jalǵyz biz aıtqan joqpyz. Sonaý HIH ǵasyrda fransýz ǵalymdary dáleldedi. Fransýz ensıklopedııasynan alynǵan fotony qarańyz.
Rım papasyn aldap, shyndyqty máńgilikke aıqyndap ketken A.Algardı (1594-1644) óz esimin altyn árippen jazyp ketti. Jasasyn, Algardı!
Vatıkandaǵy músin óneriniń keremet úlgisiniń fotosyn biz Almatyǵa 1978 jyly alyp keldik. Almatyda alǵash ret 2000 jyldan myna kitaptarda basylyp shyqty: Attıla. A.«Arys» 2000.; Attıla. A.«Qazaq ýnıversıteti», 2021; Attıla... A. «Atamura», I tom. 2023.
XVII ǵasyrdaǵy Italııadaǵy belgili arhıtektor ári músinshi Alehandro Algardı esimi Eýropa ónerinde óshpes iz qaldyrdy. Osyndaı asa mańyzdy, kókeıkesti shyndyqty aıtý tek fransýz ǵalymdarynyń ǵana qolynan keldi. Fransııa Eýropadaǵy eń demokratııalyq el boldy. Attıla men hýndar tarıhyn Eýropa zertteýshileri hrıstıan dininiń nusqaýymen birjaqty jazǵan edi. Solarǵa shyndyqty aıtyp, revolıýsııa (tóńkeris) jasaǵan Amedı Tıerrı (1797-1873): «Adamzat tarıhynda Attıla esimi A.Makedonskıı men Iý.Sezar qatarynan oryn aldy», – dep ádil baǵasyn bergen fransýz ǵalymy edi.
Samat О́TENIIаZOV,
t.ǵ.k., Shetel fılologııasy jáne
aýdarma isi kafedrasy
