Sýretti túsirgen – Erbolat ShADRAHOV
Itbalyq popýlıasııasy 90 paıyzǵa azaıǵan
«Save the Caspian Sea» qozǵalysynyń sarapshylary búginde Kaspıı teńizindegi sý deńgeıi tómendep, tumsa tabıǵat zardap shegip jatqanyn aıtty.
– Teńizdegi munaı óndirisi aýany ýlap, jergilikti halyqtyń densaýlyǵyna teris áser etip otyr. Onyń saldary aımaqtyń bıologııalyq tizbeginiń buzylýyna da zııanyn tıgizip otyrǵany belgili. О́ıtkeni ýly zattar sý men topyraqqa enip, búkil ekojúıeni qurtyp jatyr. Balyq sharýashylyǵy da toqyrap barady. Árıne, munaıly ólkede munaı, gaz óndirisi damıtyny barshaǵa aıan, biraq bul jerdegi másele baqylanbaıtyn munaı óndirisinde bolyp tur, – dedi jıynǵa AQSh-tan onlaın baılanys arqyly qosylǵan «Crude Accountability» kompanııasynyń bas dırektory Keıt Ýoters.
Shetel sarapshysynyń deregine súıensek, keıingi júz jylda Kaspıı ıtbalyǵynyń popýlıasııasy 90 paıyzǵa azaıǵan. Qazirgi kezde 70 myń ıtbalyq qana qalǵan.
Negizi Kaspıı teńizinde flora men faýnanyń 400 endemıkalyq túri ómir súredi. Onyń ishinde ejelgi Kaspıı ıtbalyǵy, balyqtyń 130 túri, sırek kezdesetin ósimdikter jáne sý qustarynyń 100-den asa túri mekendeıdi. Jyl saıyn 12 mıllıonǵa jýyq qus óńirge aıaldap, ózge jaqqa qonys aýdarady, al teńiz jaǵalaýynda 5 mıllıon qus qystap shyǵady. Alaıda shekten tys «qara altyn» óndirisi osy tabıǵat sıkline keri áserin tıgizip otyr. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha, 2023 jyly elde munaı óndirý 90 mıllıon tonnaǵa jetken, bul 1990 jylmen salystyrǵanda 3,5 ese kóp. Bir ǵana Atyraý oblysynda óndiris kólemi 21 esege artqan. Bul baqylaýdaǵy óndiris kólemi, al buǵan «kóleńkeli» munaı óndirisin qossaq, sandardyń qanshaǵa eselenetinin elestetý qıyn.
– 2000 jyldyń 4 shildesinde «Qashaǵan-Vostochnyı-1» ken ornynda alǵashqy barlaý uńǵymasy burǵylandy, al ol ıtbalyqtardyń jappaı qyrylýyna ákeldi. Tek bizdiń jaǵalaýdan 15 myń óli ıtbalyq tabyldy, al Kaspıı teńiziniń barlyq aýmaǵynda, sonyń ishinde Ázerbaıjandaǵy Apsheron túbeginde 30 myńǵa deıin óli janýar tabyldy. Sebepteri áli kúnge deıin túsiniksiz, – dedi Atyraýdaǵy «Globýs» ÚEU-nyń tóraǵasy Galına Chernova.
Sondaı-aq ekolog nemis jáne golland ǵalymdarynyń boljamymen bólisti. Onyń aıtýynsha, ǵalymdar teńiz 2054 jylǵa deıin tartylady, ýaqyt óte kele barlyq soltústik jáne soltústik-shyǵys Kaspııdiń túbi, ıaǵnı teńizdiń búkil elimizge tıesili jaǵy tolyǵymen ashylyp qalatyn jaǵdaıdy boljap otyr.
– Bul boljam oryndala bastaǵan sııaqty. Sebebi bıyl teńiz 70 santımetrge tartyldy. Sý orasan zor jyldamdyqpen jaǵadan alystap barady. О́ıtkeni teńizdi qorektendiretin Edil men Jaıyq ózenderiniń sý deńgeıi planetadaǵy klımattyń ózgerýine baılanysty tómendedi, bul joǵary býlaný jáne qurǵaqshylyqpen birge júredi, – dedi G.Chernova.
Edil men Jaıyq qadiri
Mamannyń aıtýynsha, Kaspıı teńizindegi sýdyń 85 paıyzy Edil ózeninen keledi, al qalǵan sý Jaıyq ózeni basseıninen, onyń ishinde ózen men onyń salalarynan keledi. Biraq ózender bastaý alatyn Reseı aýmaǵynda ózenderdiń rettelýine jáne sý alatyn qurylystardyń salynýyna baılanysty jyl saıyn teńizge keletin sý azaıyp barady. Sondaı-aq «Save the Caspian Sea» qozǵalysynyń negizin qalaýshy Vadım Nıdiń zertteýinshe, Edil ózeni negizinen jańbyrmen qorektenedi.
– Reseı ǵalymdary jarııalaǵan ǵylymı eńbekterdegi málimetke qarasaq, klımattyń ózgerýi jańbyrdyń soltústikke qaraı jyljýyna ákeldi. Tıisinshe, sý Soltústik Muzdy muhıtqa túsedi. Al teńizdiń qazaqstandyq bóligi eń taıaz jáne eń osal tusy bolǵandyqtan, bizge munaı óndirýden týyndaǵan lastaný, bıoártúrliliktiń azaıýy aıtarlyqtaı sebep bolyp otyr. Sondyqtan teńizde munaı men gaz óndirýmen aınalysatyn halyqaralyq jáne otandyq kompanııalardyń qyzmeti Kaspıı teńizine orasan zor keri áser etip jatyr, – dedi V.Nı.
Ekolog mamandar jaǵdaıdy turaqtandyryp, Kaspıı teńizinen múldem kóz jazyp qalmastyń amalyn qazir jasaýymyz qajet ekenin alǵa tartyp otyr. Máselen, bizge teńizdi baqylaý stansalaryn salý qajet.
– Reseı bóliginde teńiz baqylaý stansalary, al bizdiń jaǵymyzda baqylaý beketi bar. Beket áleýeti álsiz ekeni belgili. Onyń qyzmeti qaıyqpen teńizge shyǵyp, qarapaıym shynyaıaqtarmen sý alyp, zerthanaǵa ǵana aparýmen shekteledi. Baqylaýdyń bári osymen bitedi. Kúlkili jaǵdaı, árıne. Araldardyń aınalasynda baqylaý stansalary bolýy kerek, – dedi G.Chernova.
Sonymen qatar ekolog Kaspıı teńizine quıatyn ózenderdiń sý aǵynyn arttyrý kerek deıdi. Onyń aıtýynsha, buǵan Reseı jaǵymen kelisimge kelý kerek. Qazir olar Jaıyqtyń boıynda ózennen sý aıdaıtyn sý elektr stansalary men sý qoımalaryn salyp jatyr. Osy qurylystardy toqtatý kerek.
Teńizdi zertteıtin ınstıtýt qaıda?
Al osyndaı jumystardy atqaratyn Kaspıı teńizin zertteıtin ınstıtýt áli qurylǵan joq. Eske salsaq, Prezıdent Q.Toqaev 2022 jyly halyqqa Joldaýynda atalǵan ınstıtýtty qurýdy Úkimetke tapsyrǵan edi. О́tken jyldyń basynda Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstriniń baspasóz qyzmeti Úkimet Kaspıı teńiziniń ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn qurý týraly qaýlyny bekitkeni týraly málimdeme jasady. Onda aıtylǵandaı, ǵylymı-zertteý ınstıtýty Kaspıı teńiziniń ekologııalyq, sý deńgeıiniń tómendeý problemasyn, ıtbalyqtar men balyqtardyń jappaı qyrylý sebepterin, Kaspıı ıtbalyqtarynyń popýlıasııasyn saqtaý máselelerin, ıhtıofaýnany, Kaspıı sý aıdyny men jaǵalaýyn zertteıdi. Sondaı-aq Kaspıı aýmaǵyndaǵy shekaralas memleketterdegi áriptesterimen ózara tyǵyz is-qımyldy qamtamasyz etedi. Instıtýt Kaspıı teńiziniń ekojúıesi týraly shynaıy jáne jan-jaqty aqparat beredi. Bul derekter memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdardyń keshendi sharalar qabyldaýyna negiz bolmaq. Ǵylymı uıym qurý sonymen qatar Kaspııdi saqtaý jónindegi halyqaralyq jáne ulttyq mindettemelerdi tolyq kólemde oryndaýǵa múmkindik beredi.
– Bilýimshe, bul ınstıtýt – Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń qaramaǵynda. Qazir dırektory taǵaıyndaldy, biraq onda bıýdjet te, shtat ta, kadr da joq. Men de kómektesýge tyrysamyn, óıtkeni kásibı kadrlardy taýyp, tartý ońaı sharýa emes. Onyń ústine adamdar lezde sheshim qabyldap, bir qaladan ekinshi qalaǵa qonys aýdarýǵa qulyqty emes, tipti jumys bar bolsa da, jyly ornyn sýytqysy joq. Ideıa bar, Memleket basshysynyń tapsyrmasy bar, biraq ınstıtýt áli qurylǵan joq, – dedi V.Nı.
