Elimizde birlik pen kelisim saıasaty erekshe mańyzdy oryn alady. Oǵan basty sebep – bir ǵasyr tóńireginde birneshe tarıhı mıgrasııa tolqyndarynyń áserinen halyqtyń demografııalyq quramynyń ózgerýi. Naqtyraq aıtsaq, bul úderis XIX-XX ǵasyrlarda etnıkalyq kóshi-qon, sonyń ishinde májbúrli jer aýdarý, asharshylyq, deportasııa, evakýasııa arqyly kóptegen etnıkalyq toptyń qazaq jerine kelýimen baılanysty.
Máselen, jappaı qýǵyn-súrgin jyldarynda qazaq dalasyna 2,5 mıllıonnan asa adam jer aýdaryldy. Olardyń qatarynda ázerbaıjan, nemis, cheshen, kúrd, meshet túrikteri, balqar, armıan, qalmaq, qyrym tatarlary, qarashaı, koreı jáne basqalary bar. Taǵdyr tálkegimen osy kezeńde barlyǵy 66 etnostyń ókili elimizge kúshtep kóshirildi. Olarǵa «opasyzdyq jasady» degen aıyp taǵylyp, úılerinen kúshtep shyǵaryldy.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys tusynda Qazaq eline evakýasııalanǵandar kele bastady. 1941 jyldyń sońynda aımaqqa 386 500 adam qonys aýdardy, 1942 jyldyń sońynda bul san 500 myńnan asyp jyǵyldy. 1950 jyldardan keıin, eńbek kóshi-qony kezeńinde shamamen 1954–1970 jyldar aralyǵynda 500 myńnan asa adam keldi. Negizinen elimizge keńes odaǵynyń eýropalyq bóligindegi jumysshylar: orystar, ýkraındar men belarýstar qonystandy.
Osynaý almaǵaıyp kezeńderdi bastan ótkerip, táýelsizdik alǵan kezden bastap memlekettik saıasat eldiń birligine erekshe mán beredi. Bul rette Assambleıa tolyqqandy azamattyq biregeılikti qalyptastyrýǵa, ózara syılastyq pen tıimdi qarym-qatynas qurýǵa bar kúshin saldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2023 jyly Qazaqstan halqy assambleıanyń XXXII sessııasynda «Áralýandyqtaǵy birlik» jáne «Biz ártúrlimiz, biraq biz birmiz» degen urandy sóz emes, otandastarymyzdyń kúndelikti ómiriniń máni ekenin atap ótti.
О́tken jylǵy QHA-nyń HHHIII sessııasynda Prezıdent «Áralýandyqtaǵy birlik» qaǵıdatynyń jahandyq sıpatyna taǵy da nazar aýdaryp, onyń álemdik qoǵamdastyq úshin mańyzdylyǵyn jáne BUU-nyń osy ıdeıasyna qatysyn basa aıtty. Bul qaǵıdat ártúrli etnostyq toptardyń ózara is-qımylynyń kópjyldyq tabysty tájirıbesimen rastalady. Integrasııa quraly retinde memlekettik tildi damytý, sondaı-aq Qazaqstan halqynyń ana tilin saqtaý da turaqtylyqtyń mańyzdy faktory bolyp eseptelinedi. Osy kúsh-jigerdiń arqasynda elimiz ınklıýzıvti qoǵam qurdy. Eldegi ár azamat etnostyq tegine qaramastan ózin memlekettiń teń quqyly múshesi retinde sezinedi.
Táýelsizdik jyldarynda QHA mádenıetaralyq jáne etnosaralyq dıalogtiń biregeı ınstıtýty, «halyqtyq dıplomatııanyń», memleket pen azamattyq qoǵamnyń ózara is-qımylynyń pármendi quraly ekenin dáleldedi. Qoǵam etnosyna qaramastan qazaqstandyqtardyń azamattyq qundylyqtary men biregeıligin damytýdy, eldiń damýy úshin ishki jaýapkershilikti, kelisim men jalpyulttyq birlik saıasatyn iske asyrýdy táýelsiz Qazaqstannyń negizi retinde tanıdy.
Assambleıanyń jumysy qoǵamda bolyp jatqan naqty úderistermen tyǵyz baılanysty. Memleket basshysy Ulttyq quryltaıda atap ótken qundylyqtardy jastar arasynda dáripteý jáne qoǵamdyq keselderden bas tartý maqsatynda áleýmettik jobalar iske asyrylyp keledi. Mysaly, Analar keńesiniń «Salamatty sana» jobasy aıasynda nashaqorlyq, oıynqumarlyq, turmystyq zorlyq-zombylyq, vandalızm jáne ysyrapshyldyqqa jol bermeý baǵytynda is-sharalar uıymdastyrylady. Al QHA Aqsaqaldar keńesiniń «Adal azamat» arnaıy jobasy birlik, qoǵamdyq kelisim, ádildik, zań men tártipti saqtaý ıdeıalaryn ustanatyn adamgershiligi joǵary jáne jaýapty tulǵalardy tárbıeleýge járdemdesýge negizdelgen.
Bir jyl tóńireginde respýblıkanyń túkpir-túkpirinde Aqsaqaldar keńesiniń qatysýymen 400 myńǵa jýyq adamdy qamtıtyn 12 myńnan asa is-shara ótkizildi. Onda halyqtyń 1 889 problemalyq máseleleri qaraldy. Nátıjesinde, memlekettik organdar men azamattyq qoǵam ınstıtýttaryna 700-den asa usynymdar berildi.
Qazirgi tańda Assambleıanyń basty nazary – jastarda. Jalpy halyqtyń 30%-y – balalar, jasóspirimder men jastar. Olar jańa qoǵamdyq, áleýmettik jáne jahandyq jaǵdaıda ósip keledi. Sondyqtan jastar úshin ulttyq qundylyqtar men jańa tehnologııalardyń tyǵyz ushtasqany mańyzdy. Bul rette mádenı, tarıhı qundylyqtar jas býynǵa qyzyqty jáne ómirsheń jobalar arqyly jetkiziledi. Osy baǵytta 2014 jyldan beri jumys istep kele jatqan «Assambleıa jastary» RQB-nyń rólin atap ótýge bolady.
Qoǵamǵa qyzmet etý arqyly jastar janashyrlyqqa, meıirimdilikke úırenedi. Byltyrǵy tosynnan kelip, dúıim eldi tosyrqatqan tasqyn tusynda Assambleıanyń «Júrekten júrekke» aýqymdy aksııasyn qoldap, 12 myńnan asa belsendi eriktiler jınaldy. Olar syn saǵatta kóppen birge bolyp, zardap shekken aýyldarǵa kómek qolyn sozyp, járdemdesti. Osylaısha, etnos ókilderi adamgershilik sekildi ortaq qundylyqtar aıasynda uıysty.
Buǵan qosa sol «Birlik. Jasampazdyq. О́rleý» atty sessııada Prezıdent «Qazaq tili ýaqyt óte kele etnosaralyq qatynas tiline aınalady» degen senim bildirdi. Bul baǵytta da Assambleıanyń qyzmeti óz jemisin berip otyr. Qazir óskeleń urpaq memlekettik tildiń qoldanylý aıasyn keńeıtip keledi. Ásirese, eleýli úles qosyp otyrǵan Assambleıanyń «Memlekettik til – etnosaralyq qatynas tili» jáne «Myń bala» jobalary dep bilýge bolady.
Ár oblysta jastar qazaq tilin erkin meńgerip, óz ortalarynda, aqparattyq keńistikte qazaq tildi kontentti tolyqtyryp otyr. Bir jaǵynan buǵan etnos ókilderi arasynda memlekettik tildi úırenýde tájirıbe almasý alańy «Uly dalanyń ulttyq tili» forýmy, etnomádenı birlestikterdiń jastaryna arnalǵan «Til mektebi» jazǵy lager jobasy, jyl saıyn 300 myńǵa jýyq balany qamtıtyn «Myń bala» mádenı-aǵartý jobasy, Dostyq úıleriniń bazasyndaǵy «Mámile» klýbtary aıryqsha úles qosyp otyr. Buǵan qosa Qazak Cybersport Federation-pen yntymaqtastyqta qazaq tilinde kıber oıyndar kommentatorlaryn daıyndaý týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Bul da tildiń qoldanylý aıasyn keńeıtýge yqpal etedi.
Etnoáleýmettik úderister kúrdeli jáne qoǵamnyń damýyna eń áserli faktor bolyp keledi. Ǵylymı kózqaras, zertteýler, júıeli monıtorıng osy úderisti anyqtap, konflıkterdiń yqtımaldyǵyn jáne onyń aldyn alýǵa múmkindik beredi. Assambleıanyń janynda 2009 jyly ǵylymı-sarapshylyq keńes quryldy. Prezıdenttiń tapsyrmasymen 2020 jyly Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine qarasty Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýty ashyldy.
Mekeme etnosaralyq saladaǵy zertteýlerdiń ádisnamasyn jetildirip keledi. Olar sandyq jáne sapalyq ádister arqyly iske asady. Ár óńirge monıtorıng saparlary negizinde jergilikti turǵyndar arasynda suhbat júrgizip, statıstıkalyq derekterdi óndeý arqyly ahýaldy zerttep otyrady. Turaqty túrde saýalnamalar da júrgiziledi. Onyń nátıjesinde memlekettik organdarǵa usynystar ázirlenip, joldanady.
Ǵylymı zertteý jumysynyń negizgi mindetteriniń biri – etnosaıasattyń ózekti baǵyttary boıynsha memlekettik saıasattyń barysyn, Assambleıa qyzmetin ǵylymı-sarapshylyq súıemeldeý, qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birlik máselelerin eldiń aqparattyq keńistiginde jáne jarııa salada ilgeriletýdi uıymdastyrý.
Buǵan qosa ótken jyly qazanda QHA ǴSK Jas ǵalymdar klýby qurylyp, sol jyly 6 qarashada QHA ǴSK keńeıtilgen otyrysynda tusaýkeseri boldy. Klýb ǵylymı kadr rezervin jáne jas zertteýshiler men aǵa urpaq arasyndaǵy sabaqtastyqty qalyptastyrý mindetin oryndaıdy.
Aqparattyq keńistikte ǵylymı-sarapshylyq keńestiń «Tamyrlas» podkasty kórermenge jol tartty. Joba azamattyq qoǵam ınstıtýttary men ǵylymı-sarapshylyq qoǵamdastyqty tartý arqyly jalpyulttyq qundylyqtardy ilgeriletýge baǵyttalǵan. Podkast barysynda ár eksperttiń jeke ómirimen ǵylymnyń ushtasqany, Assambleıa qundylyqtarynyń negizinde biregeı orta qalyptastyrý joldary talqylanady.
Al QHA kafedralar qaýymdastyǵynyń «QHA Akademııasy» jobasy Assambleıanyń jańa kadrlaryn daıarlaýǵa baǵyttalǵan. Negizgi is-sharalar bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleý men iske qosýdy, jazǵy mektepterdi ótkizýdi jáne etnomádenı birlestikterdiń basshylaryn áleýmettik jobalardy basqarý jáne iske asyrý daǵdylaryna oqytýdy qamtıdy.
Erekshe atap óterligi, qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birliktiń otandyq modeli Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna qatysýshy elderdiń 56 tilinde tanystyryldy. Sondaı-aq Qazaqstannyń sheteldegi elshilikterinde tájirıbede qoldanylady. Model sheńberinde Qazaqstan EQYU-nyń az ulttar isteri jónindegi Joǵarǵy Komıssarymen, Jahandyq dıalog jáne yntymaqtastyq ortalyǵymen, birqatar elderdiń memlekettik jáne memlekettik emes qurylymdarymen yntymaqtastyq týraly, Assambleıa men Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes hatshylyǵy arasyndaǵy ózara túsinistik týraly memorandýmdarǵa qol qoıdy.
Qoryta aıtsaq, Assambleıa etnosaralyq kelisim men saıası turaqtylyqty nyǵaıtýda óziniń mańyzdylyǵyn dáleldedi. Eldegi halyqtyń kúrdeli polıetnostyq qurylymyn eskere otyryp, óz jumysynyń joǵary tıimdiligin kórsetti. Memlekettegi etnostyq áralýandylyqqa qaramastan, azamattardyń teńdigi saqtalyp otyr. Qoǵamdyq kelisimdegi otandyq úlginiń biregeıligi – osy.
Aıgúl SÁDÝAQASOVA,
Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, QHA Ǵylymı-sarapshylyq keńesiniń tóraǵasy
