«O, óleń! Tabady dertimniń ol emin...»

«O, óleń! Tabady dertimniń ol emin, – Poezııa estafetasyn, 2000-jyldarǵa alyp barady, Meniń eń kenje óleńim». Fılosof aqynnyń astary tereń osy bir ǵaja­ıyp óleńin ádebıettegi izbasar inileri búginde tebirene aıtyp júr. Nege deseńiz, olar ustaz aldyndaǵy rýhanı qaryzyn jaqsy túsinedi. Átteń, «Qolymyzda bılik joq. Bıligiń bolmaǵan soń, kórgen kúniń kún emes, aqyn óleńin oqýdan basqa ne isteı alamyz?» deıdi olar. Aıtyp otyr­ǵan ýájderin eriksiz moıyndaısyń. Áıte­ýir, ıgi jaqsylar bas qosqan jıyndarda ákim-qaralar «Toqańdy umytpaımyz, ol umytylatyn aqyn emes» dep neshe jyldan beri urandaýmen keledi. Ázirge aqyn atyn arqalaǵan aýylyndaǵy shaǵyn mektepten basqa eshteńe buıyrmaı tur.

Basqa qalalardy aıtpaǵanda búkil sanaly ǵumyryn ótkergen, nebir tamasha ­týyndysyn dúnıege ákelip, ómirlik qyzyǵy men shyjyǵyn qatar kórgen Almaty­nyń ózinde ne mektep, ne kóshe, ne aqynǵa arnap turǵyzylǵan eskertkish joq. Ol-ol ma, tipti aqyn turǵan úıge kez kelgenge buıyryp jatqan eskertkish taqta da ornatylmaǵan. Mundaı ulyqtaýlardy Toqańnyń týyp-ósken jeri shy­raıly Shymkentten de, kıeli Túrkistan qala­synan da taba almaısyń. Nege bulaı? Týǵan topyraq belsendileri nege únsiz? Álde, ońtústikke aqyn kerek emes pe? Álde, alys aýyldaǵy shaǵyn mektepke ǵana shúkirshilik etip otyr ma?

1995 jyly týǵan jeri Keles aýdanyn­da ótken aqynnyń 70 jyldyq mereıtoıynda arnaıy baıandama jasaǵan bel­gili jazýshy, marqum Marhabat Baıǵut «Shymkentte Toqash Berdııarov­tyń atyna kóshe beriletin boldy!» dep súıin­shilegenin áli el umytqan joq. Sol jyly lebiz barsha Túrkistan jurtynyń jadynda. Bılik basyndaǵylar Keles aýdanynda bir emes, eki ret kezdesetin eldi meken attaryn shatastyrmas úshin aqyn týǵan aýylǵa Toqash Berdııarov atyn berýge de ýáde etken bolatyn. Mine, sodan beri otyz jyl ótti. Aqynnyń týǵan topyraǵy tyrp eter emes. Sonda berilgen ýáde áli kúnge deıin saǵyzsha sozylyp, naqty sheshimin tappaı keledi. 2015 jyly aqynnyń 90 jyldyǵynda sóılegen sózinde aýdan ákimi B.Parmanov: «Bul máselemen arnaıy shuǵyldanamyz», dep halyq aldynda ýaǵda baılasqanymen, jeme-jemge kelgende ol da aıaqsyz qaldy.

Aıtpaqshy, osy tusta halyq qyzmet­shileriniń esine salatyn bir nárse: aqyn Toqash Berdııarov ótken ǵasyrdyń 80-jyldary óziniń baspadan shyqqan kitabynyń qalamaqysyna (ıaǵnı óz qarajatyna) týǵan aýyly Ushqynǵa asfalt jol tósettirip bergenin búginde bireý bilse, bireý bilmeıdi. Ol osy áreketimen kezinde qanshama adamǵa úlgi-ónege boldy, elge qalaı qyzmet kórsetýdiń jolyn kórsetti.

T.Berdııarov týraly estelikter de, zertteýler de óte kóp. Oqyrman qaýymǵa endi ǵana tanyla bastaǵan jas aqyn­nyń «Men ómir súremin» atty poemasy kezinde syn tezine ushyrady. Ádebıetshi-ǵalym, Keńes Odaǵynyń batyry Málik Ǵabdýllın baspasóz betinde elge belgili bir top aqynnyń shyǵarmashylyǵyn sóz ete kele, Toqańnyń atalǵan poemasyn synap, «Muhtar Áýezovke hat» degen maqala («Qazaq ádebıeti», 28 qyrkúıek, 1955 jyl) jazady.

О́ziniń shyǵarmalary jóninde ádilet­siz kózqarasqa tózbegen Toqash ta uly Muqańa hat jazýǵa májbúr bolǵan (589-papka). Sonda jas aqynnyń haty­na túsinistikpen qaraǵan suńǵyla jazýshy ony orynsyz daý-damaıdan arashalap qalady. Muqańnyń «Málik Ǵabdýllınge jaýap hat» atty maqalasy «Qazaq áde­bıeti» gazetiniń 1955 jyly 11 qarasha kún­gi sanynda jaryq kórdi. Onda Muqań bylaı deıdi: «...Málik, siz jeke jolda­ryn synaǵanmen, áńgime jelisin qabyl­damaǵanyńyzben, men ózim tyń tabys dep jas Toqashtyń jańa poemasy – «Men ómir súremindi» aıtar edim.

...Obraz izdený jóninde batyldyq kerek. Joldas Málik, bul jóninde sizdiń Toqash Berdııarovtyń poemasyna jalpy bergen baǵańyz men úshin túgelimen daýly. Sizdiń synyńyz bul jóninde ádil emes. Dostoevskıı prozasynyń ózinde «Karamazovtyń mańdaıy jez edi» deıdi. Ardyń mańdaıy bop, onyń jez bolǵanyn neshe atadan kórip edik? Obraz jónindegi jáne túr-tusyndaǵy izdenýlerge soqqanda tegi bizdiń synshylar, ásirese ádebıet sabaǵyn júrgizetin oqytýshylarymyz úırenshiktiden basqany jatyrqaǵysh minezdi az qoldaný kerek. Orys ádebıeti syny kóleminde ondaıdy «akademızm» dep ataıdy...».

Osy jerde jazýshy M.Gorkııdiń ke­meńgerligi eske túsedi. Onyń kemeń­ger­liginiń syry sonda – ózi sonaý Italııa­da jatyp, «Esenındi minezine qarap emes, ­talanty úshin syılap, baǵalaý kerek, saqtaý kerek», dep A.V.Lýnacharskııge bir emes, birneshe ret hat jazǵan eken. M.Áýezovtiń myqtylyǵy da osynda. Kemeńger jazýshymyz kóregendik tanytyp, Toqashty ádiletsiz daý-damaıdan osylaısha arashalap qalǵan. Al klas­sıktiń izgi nıetinen qanattanǵan aqyn shyn­týaıtynda qazaq poezııasyna tyńnan túren salǵany málim.

Belgili ádebıet synshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qulbek Ergóbek aıtady: «Toqash Berdııarov – qazaq poe­zııasyna qaıtalanbas olja salǵan sarabdal aqyn bolǵanyna daý joq. Ol óz aldyna, qazaq poezııasyna aqyndyq jańa lep ala kelgen aqyn poezııasy rýhynda aqyndyq jańa lek qalyptasty. M.Maqataev, T.Aıbergenov, О́.Nurǵalıev syndy tegeýrindi talanttarymyz Toqash poezııasynan kóp úırengen. Ol tapqan óleń órnegin ilip alyp ketip, damytyp, óz jolyn taýyp jatty olar. Ol tapqan obrazdy shákirtteri damyta jyrlap, tamasha jemister úzgeni málim». Aqyn О́tejan Nurǵalıev: «Toqash – bárimizdiń ustazymyz. Bizge lırıkany sol aqyn úıretti. Oǵan deıingi óleńderimiz iship alǵan adamnyń sózi sııaqty arsy-gúrsi keletin. Al Toqańnyń máneri ismer etik­shiniń ádebindeı bolatyn», dep eske alady.

Jaza bersek, «aıaqtalmaıtyn áńgime» sııaqty (E.Raýshanov) Toqash Berdııa­rov jaıly maǵlumat jetkilikti. Dese de bul baǵytta áli atqarylatyn, zertteletin jaıttar az emes. Al bizdiń aıtpaǵy­myz, qazaqtyń Toqashtaı aqynynyń atynda týyp-ósken ońtústiktegi Shymkent, Túr­kistannan bastap, ózi súısine jyrǵa qosqan Almaty qalasynan bir kósheniń buıyrmaýy uıat-aq. Ár týǵan kúni ótken saıyn ádebıet aqsaqaldary men izbasar aqyn-jazýshylar osy máseleni jabyla sóz etkenimen, tıisti jerine jetpeı, orta jolda qalyp qoıyp jatqany ókinishti. Endi qarańyz: 2015 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy bolǵan Shymkent qalasy aýmaǵynan aqynǵa kóshe atyn berý týraly usynystar aıtyldy. Toqashtyń 90 jyldyq mereıtoıynda. Jurtshylyqtyń súıikti aqynyna degen sheksiz mahabbatynan rýhtanǵan biz osy usynystardyń negizinde Ońtústik Qazaqstan oblysynyń sol kezdegi ákimi B.Atamqulovtyń atyna arnaıy usynys hat jazýymyzǵa týra keldi. Hatqa Memlekettik syılyqtyń laýreat­tary Temirhan Medetbek, Esenǵalı Raýshanov, akademık Baqtııar Smanov, «Prezıdent jáne halyq» gazetiniń bas redaktory Marat Toqashbaev, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Sáýirbek Rýzıddınov, fızıka ǵylymdarynyń doktory Bekbolat Toqbolatuly bastaǵan bir top zııaly qaýym ókili men mádenıet salasynyń qyzmetkerleri qol qoıdy. «Týǵan jerin jyrǵa qosqan Toqash edi» degen ta­qyryppen «Ana tili» gazetiniń 2016 jylǵy 9 maýsymdaǵy sanynda jarııalanǵan usynys hat barlyq resmı zańdylyǵy saqtalyp, tıisti jerine joldandy. Kóp kúttirmeı Ońtústik Qazaqstan oblysy Mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy qol qoıǵan, ataý berý jáne qaıta ataý máselesine ýaqytsha moratorıı jarııalanǵany, bú­gingi kúnde moratorııdi toqtatý, bul ba­ǵyt­ta jumysty jalǵastyrý múmkin emes­tigi aıtylǵan jaýap hat qolymyzǵa tıdi.

Keıin bul istiń anyq-qanyǵyna kóz jetkizý maqsatymen basqarma basshysy N.Sharafıevke jeke habarlastyq. «Kóshe berý-bermeý – meniń quzyrymdaǵy nár­se emes. Eger el azamattary qujattar­dy muqııattap ákelse, kómektesýge daıynmyn. Alaıda bir nárseni eskerý kerek. Shymkent qalasynan kóshe berý oblys ákimdiginiń quzyryna kirmeı­di. Zańǵa sáıkes ol qalalyq ákimdiktiń óki­lettigine jatady», dedi ol.

Biz ýaqyt sozbaı Shymkent qalasy­nyń ákimi M.Áıtenovtiń atyna qaıyra hat jazdyq. «Talantymen tamsandyrǵan Toqash edi» degen taqyryppen ol hat ta «Ana tili» gazetinde (27 aqpan, 2020 jyl) jaryq kórdi. Hatta: «Ult ádebıetine sińirgen zor eńbegin eskere otyryp, ózi­ńiz basqaratyn Shymkent qalasynan qazaqtyń birtýar aqyny Toqash Ber­dııa­rovqa qalanyń jańa túsip jatqan aýdan­darynyń birinen kóshe berilse, sol kósheniń boıynan eskertkishi ornatylsa» degen usynys aıtqan bolatynbyz. Odan keıin atalǵan gazet betinde «Toqash esimi umytylmaýǵa tıis» degen taqyryppen ­(14 mamyr, 2020 jyl) bir top máde­nıet jáne ádebıet qaıratkeriniń Shym­kent qalasynan aqynǵa kóshe berý jáne eskertkish turǵyzý týraly usynysy­myz­ǵa qoldaý kórsetken hattary jarııa­landy. Osylardyń barlyǵyn muqııat jınap, qattap, tıisti jerlerge jiberdik. Alaıda Shymkent qalalyq ákimdigi­nen de «bul máselege baılanysty moratorıı jarııalanǵandyqtan, ony sheshý múmkin emes» degen syńaıda syrǵytpa jaýap keldi. Qysqasy, Toqash Berdııarov atyna kóshe berý máselesi baıaǵy jartas, sol jartas kúıinde áli tur.

Aty ańyzǵa aınalǵan aqynǵa kóshe atyn berýge, eskertkish ornatýǵa Shymkent qalasynyń qaýqary da, qarjysy da jetedi. «Eskertpedi, usynbady» dep kináni basqaǵa arta salý da durys baı­lam emes. Bul máselede tek shyraı­ly Shymkent qalasyn basqaryp otyr­ǵan halyq qyzmetshileriniń súıikti aqyny­myzǵa yqylasy túspeı tur-aý dep qana joramaldaýǵa bolatyndaı. Halyq usy­nysy – «sen tımeseń, men tımenge» uqsap bara jatqandaı...

О́mirimen de, óleńimen de oqyrman­daryn tańǵaldyryp ótken erekshe jaratylys ıesiniń ólimi de kútpegen jerden bolypty. Taýdaǵy bir demalys úıinde basqyshpen túsip kele jatqanda jazata­ıym aıaǵy taıyp qulaǵan aqyn tasqa dál qaraqusymen túsipti, sol kúıi til tart­paı ketken. Arda azamat, Ekinshi dúnıejúzi­­lik soǵys ardageri, daraboz aqyn 1988 jyly 29 shildede osylaısha kenetten qaı­tys bolǵan.

Tosyn Toqańa topyraq ta týǵan je­rinen buıyrǵan. Ol Keles óńirindegi Kók­ten ata qorymynda máńgi tynystap jatyr.

Kóz kórgenderdiń aıtýynsha, Toqań ómiriniń sońǵy kezeńderinde el jaq­qa kóshýdi oılastyryp júripti. Jerles­terine: «Men elge qaıtýdy oılastyryp júrmin. Maǵan Nuh babam kemesin qaıyrǵan Qazyǵurttyń basynan bir aǵash úı salyp berseńder boldy, senderden basqa eshteńe suramaımyn», deı­di eken ázil-shyny aralas. «Biz kózi tirisinde Toqańnyń sol armanyn oryndaı almadyq» dep ókinish bildiredi aqynnyń jerlesteri búginde. Múmkin, búkil bolmys-bitimimen týǵan jerin súıip ótken marqumnyń armany endi oryndalatyn shyǵar. Shymkent qalasynyń tórinen qazaq poezııasynda óz qoltańbasy aıqyn, shyn mánindegi halyqtyq aqynǵa aınalǵan Toqash Berdııarovqa kóshe berilip, sol kóshe boıynan eńseli eskertkishi turǵyzylyp jatsa... Budan asqan qurmet bar ma? Halyqtyń kútkeni de osy emes pe?

Iá, bıyl daraboz aqyn, maıdanger Toqash Berdııarovtyń týǵanyna –100 jyl. Jeńiske – 80 jyl. Túrkistandyqtarǵa dańqty jerlesterin qalaı qurmettep, ulyqtaımyn dese de jarasady. On jylda bir keletin bir rettik mereıtoıyn ótkizip, asta-tók as berýmen is bitpeıdi. Tarıhı tulǵanyń esimi kóshege, mádenıet ordasyna berilse, eskertkish turǵyzylsa, bizdińshe, óskeleń urpaqqa qamqorlyq degen sol.

Al aqyndy ardaqtaý, atyn ulyqtaý óz qolymyzda ekeni aıqyn.

Bolat ShARAHYMBAI,

aqyn, Toqash Berdııarov murasyn zertteýshi