Sýretterde: 1. 1933 jyly Sháńgereıdiń óleńder jınaǵyna basylǵan sýret. 2. (Soldan ońǵa qaraı) Záýresh Bókeeva men qurbysy Áınek Erálıeva. Bul sýret Sholpanaı Amanjolovanyń jeke qorynan alynǵan. 3. Qajyǵalı Mámekovtiń haty.
Batys Qazaqstan oblysy ensıklopedııasynda Záýresh Muhamedkereıqyzy jaıynda «1867 jyly Bókeı ordasynda týǵan, 1956 jyly Tashkentte qaıtys boldy. Jáńgir han áýletinen. Ákesiniń inisi Sháńgereı Bókeevtiń qolynda tárbıelengen. Onyń arnaıy shaqyrýymen kelgen ıtalııalyq sýretshiden dáris alǵan. Birneshe shet tilin meńgergen. Jahansha Seıdalın, Ahmet Birimjanov, Alpysbaı Qalmenov, Ǵumar Qarash sekildi qazaq zııalylarymen pikirlesip turǵan. Záýresh salǵan sýretter Azamat soǵysy jyldarynda jáne odan keıingi kezeńderde joǵalyp, búgingi kúnge deıin jetpedi» degen azǵantaı ǵana aqparat jarııalanǵan.
Bul joldardyń avtory Sholpanaı Amanjolova Záýresh ájesin egde tartqan shaǵynda kórgen, tálim-tárbıesin alǵanyn aıtady.
– Záýresh apa – meni baqqan adam. Ol kisiniń sýret salǵanyn óz kózimmen kórdim. Biz bala kezimizde Tashkentte turdyq qoı, úlkender sharýamen ár jaqqa ketkende bizdi Terek apa (Záýresh apaıdy solaı ataǵan eken – Q.Q.) qarap qalatyn. Sol kezde bizge túrli ertegi aıtady. Ár aıtqan ertegisine oraı sýret salyp otyratyn. Aıý týraly aıtsa, aıýdyń sýretin, tyshqan týraly aıtsa tyshqannyń sýretin sala qoıatyn. Biz turǵan úıdiń qabyrǵasynda Záýresh ájemiz salǵan eki kartına ilýli turatyn. Onyń biri – A.Pýshkındi baqqan Arına Rodıonqyzynyń bóreneden qıyp salǵan úıi ekeni esimde qaldy. Qazir meniń qolymda Záýresh áje toqyǵan kishkentaı súlgi bar, qasterlep saqtap otyrmyn, – deıdi Sholpanaı Asqarqyzy.
Záýreshtiń ákesi Muhamedkereı – Sháńgereı Bókeevtiń týǵan aǵasy. Sháńgereıdiń óz balasy bolmaǵan soń Záýreshti kishkentaıynan baýyryna basyp, óz qyzyndaı ósirgen. Sholpanaı apaı Záýreshtiń kishkentaıynan qatarynan ozyq tárbıe alǵanyn, tipti Italııadan arnaıy aldyrylǵan kásibı sýretshiden kórkemsýret óneriniń álippesin úırengenin aıtady. Záýresh Qasym degen kisige uzatylyp, Bákesh esimdi balaly bolǵan. Biraq Qasym erte qaıtyp, Záýresh Sháńgereı úıine qaıtyp kelgen. Sóıtip, Sháńgereı qaıtys bolǵanǵa deıin janynda bolǵan.
Jáńgir hannyń nemeresi Sháńgereı Bókeev – Orynbor kadet korpýsynda, Astrahan gımnazııasynda oqyǵan kózi ashyq adam bolǵanyn, Han atasynyń jazǵy ordasynda – Sarytaý (Saratov) men Samara aralyǵyndaǵy ata qonysy Kólborsyda saltanatty ómir keshkenin, ańshylyq-saıatshylyqty, tabıǵat sulýlyǵyn, án-kúıdi, kórkem sóz ónerin unatyp, ózi de óleń jazǵanyn, asyl tuqymdy mal ósirip, eginshilikpen aınalysqan ozyq ónerli adam bolǵanyn, tipti qazaqtan shyqqan tuńǵysh fotograf degen anyqtaýysh ta osy kisige tıesili ekenin kóziqaraqty oqyrman jaqsy biletin shyǵar.
«Ol (Ámına) Jáńgir hannyń zaıyby Fatıma hanymnyń Parıjden arnaıy aldyrǵan pıanınosyn kórip qalǵan adam. Jaqyn týysy, ataqty aqyn Sháńgereı Bókeevtiń Záýre degen qaryndasynyń sýretshiligin aıta almaı otyratyn. Sháńgereı óleń jazyp, kitap jınaýmen birge júırik at baptap, tazy júgirtip ań aýlaǵan. Malsev degen sýretshini arnaıy shaqyryp, qaraǵaı úıiniń tóbesin ashyp, áınektetip, galereıa jasatyp, sýret saldyrǵan. О́zi de sýret salyp, fotoǵa túsiretin, oıý oıatyn» dep jazady Mereke Qulkenov 1990 jyly 29 shildede «Lenınshil jas» gazetinde jaryq kórgen «Aqqan juldyz» atty maqalada.
«Sháńgereıdiń sýret ónerine aıryqsha búırek buryp, Malsev sııaqty sýretshilerdi úıinde aılap jatqyzyp sýret saldyrýy, úıdiń sáýlesi men kóleńkesi úılespeı qalǵanda bir bólmesiniń tóbesin aldyrtyp tastap, áınektetip galereıa jasatyp berýi ábden zańdy. ...Osy dástúrdiń yqpal kúshi Sháńgereı shańyraǵynda tóten bolǵandyǵy sonsha, aqynnyń qolynda ósken Muhammedkereı qyzy Záýreniń maıly boıaýmen, akvarelmen salǵan sýretterin kórgen jurt aıta almaıdy eken. Sol sýretter bertinge, elýinshi jyldarǵa deıin saqtalyp kelgen. Endeshe Záýre Sháńgereıqyzyn qazaq qyzdarynan shyqqan alǵashqy kásipqoı sýretshimiz dep tanýymyz kerek» deıdi zertteýshi Maqsat Tájimurat («Sháńgereı. Jasampazdyq ómiri» Almaty: О́lke, 1998). Sháńgereıdiń sýretshi Malsevpen dos bolýy, bir bólmesiniń tóbesin aldyryp tastaýy – Nuǵman Manaıulynyń 1934 jylǵy maqalasynan qalǵan derek.
Joǵaryda keltirilgen estelikter Záýresh Bókeevanyń sýretshilik ónerine kúmán keltirmeıdi dep oılaımyz. Tek shyǵarmalary saqtalmaı qalǵany bolmasa...
Degenmen, osy jerde oqyrmanmen oı bólisetin bir másele bar. Ol – 1933 jyly Nuǵman Manaıuly qurastyrǵan Sháńgereıdiń óleńder jınaǵyndaǵy sýret. Almatydaǵy Qazaq kórkem ádebıet baspasynan jaryq kórgen aqynnyń tuńǵysh jınaǵyna qart Sháńgereıdiń sál sol jaq qyrynan salǵan grafıkalyq sýreti basylǵan. Sýret avtory kórsetilmegen.
Bul sýretti kim salýy múmkin? Kásibı mamandardyń pikirinshe, sýret qoltańbasy qalyptasqan, tóselgen, ózine senimdi sýretshiniń qolynan shyqqan. Bul týyndynyń avtory Záýresh bolýy múmkin be?
Osy saýaldyń sońynan indetip, shaǵyn zertteý jasap kórdik.
Sháńgereıdiń kózi tirisinde túsken 2-3 sýreti belgili. Eń tanymaly – 1910 jyly Ǵumar Qarashtyń qurastyrýymen Orynbor qalasynda shyqqan «Shaıyr» jáne «Kóksilder» jınaqtarynda basylǵan fotosýret. 1905 jyly túsirilgen delinetin bul fotoda qundyz bórikti, qasqyr jaǵaly ton kıgen Sháńgereı asa saltanatty kórinedi. Al Nuǵman qurastyrǵan jınaqtaǵy sýretten qartaıǵan, qajyǵan, aq shashty qarııany kóremiz.
Jáńgir hannyń jazǵy ordasynda sán-saltanatty turmys keshken Sháńgereı ómiriniń sońy tragedııaǵa toly bolǵan. 1918–1919 jyldary elde azamat soǵysy órship, Bókeılikte aq pen qyzyldyń aıqasy kúsheıgende ásirese shekaradaǵy qazaq baılary kóp shapqynǵa ushyraǵan. Sháńgereı de osyndaı qystalańda úıinen qashyp shyǵyp, Jaıyqtyń sol jaǵyna – Buqar betke ótýge, Taıpaq, Jympıty, Qaratóbedegi tóre aǵaıyndaryn panalaýǵa májbúr bolady. Sholpanaı apaı 1996 jyly Kólborsyǵa taıaý Pallasov aýdany Zelenyı Dol aýylynda turatyn Mádına Ǵaısınaǵa jolyǵyp, osy kóshtiń mán-jaıyn oqıǵa kýágeriniń óz aýzynan estigen. Mádına apaı ol kezde 8 jasar eken, qýǵyn kezinde Záýresh apaı men Mádına (Muhamedkereıdiń Aqysh degen ulynan týǵan) – Taıpaq jaǵyna, Sháńgereı men Bákesh (Záýresh pen Qasymnyń balasy) – Jympıty jaǵyna bólek ketken. Keıin 1920 jyldardyń basynda, qys aıynda Aqbaqaıda kezdesken kezde Sháńgereı de, Bákesh te aýrý meńdep, tıtyǵyna jetken eken. Ekeýi Záýreshtiń qolynda, arasyna bir kún salyp birinen soń biri qaıtys bolǵan.
Mine, Záýresh – Sháńgereıdiń ómiriniń sońyna deıin janynda bolǵan jalǵyz adam. Nuǵyman Manaıuly «Sháńgereıdiń ómirbaıany týraly kórgen, bilgen, adamdardan esitken faktilerimizdi qaldyrmaı jazdyq» deıdi. Árıne, Sháńgereı týraly derek bergen adamdardyń eń bastysy – Záýresh Bókeeva bolǵany anyq.
Bókeılik tarıhyn kóp zerttegen, ómir boıy tirnektep derek jınaǵan zertteýshi Mustafa Ysmaǵulov aǵamyz bolatyn. Sol Mustafa aǵaıǵa 1965 jyly qazaqtan shyqqan alǵashqy dárigerdiń biri Qajyǵalı Mámekov hat jazypty. «Joldas Mustafa, Siz bizde bolǵanda aýyzdaı aıtatyn bir máseleni umytyppyn. Endi sony qaǵazben jazyp otyrmyn: Sháńgereı Seıitkereıuly Bókeevtiń birge týǵan qaryndasy kúıeýi Qasym ólgen soń bir balasymen Sháńgereıdiń qolynda bolǵan. Balasy Bákesh 20 jastarǵa kelgende týberkýlezden ólip, Záýresh jalǵyz Sháńgereıdikinde bolǵan. Aǵasy Sháńgereıde qatyn-bala joq. Bul Záýresh tym táýir hýdojnık bolǵan. Men onyń salǵan sýretterin kórgenim joq. Sháńgereıdikine jazda qymyz ishýge baryp jatqan orystardan esittim: jaz aılarynda jer-jerden kelip, Sháńgereıdiń ımenıesinde týrıster jatady. Ishinde hýdojnıkter de bar. Sháńgereı ózi ıntellıgent, kýltýrnyı adam bolǵan ǵoı. 1919 jyly Borsydan yǵysyp, Jympıty raıonyna qaryndasy Záýreshpen birge barǵanda, bularmen birge Talovkadaǵy Muhamedrahym Qarabaev ta barǵan. Sháńgereı barǵasyn kóp keshikpeı opat bolǵan. Molasy sonda ǵoı. Mundaǵy doktor Dáýletshe Kúsepqalıevtiń áıeli – Sháńgereıdiń týǵan qaryndasy, inisi, veterınarnyı vrach Shahbazgereıdiń áıeli – Talovkadaǵy pravıtel Nurym Qarabaevtyń qaryndasy bolatyn. Záýresh úlkeıse de panasyz qalǵasyn ýchıtel Muhamedrahym Qarabaevqa tıgen, bu da tóre tuqymy. Sháńgereıdiń qalǵan jeńil-jelpi zattary, kıim-keshek, taǵysyn-taǵy osy úıde qalǵan. 1928 jyly men Oral qalasynda Muhamedrahymdikinde qonaq bolǵanymda, Záýresh te bar. Sonda korıdorda turǵan hýdojnık jasaǵan Sháńgereıdiń sýretin kórdim. Basynda kámshat bórik, ústinde buharlyq sary jibek shapan, kólemi kvadratnyı bir arshyn shamasyndaı. Qarabaev Almaty jaǵyna kóship barǵasyn, 1930 jyldary aıdalyp ketken. Sodan qaıtyp kelgesin, 1936 jyly men Astrahan oblysynda turǵanymda Muhamedrahymnan hat keldi. Sonda maǵan «Záýreshten sálem» depti, bar bolǵany ǵoı. Artynan Muhamedrahym ekinshi ret ustalyp, habarsyz ketýli. Záýreshtiń qaıda qalǵanyn bilmeımin. Tórkinderi ǵoı, Bókeıhanovtardyń bireýiniń úıinde qalǵan bolar deımin. Aldynda Mahambet Bókeıhandikinde boldy dep estip edim. Bul kúnde Záýresh joq bolar, jasy bir júzdi qýsyryp júrgen bolar. О́ıtkeni balasy Bákesh bizben shamalas edi. Sháńgereıdiń hýdojnık jasaǵan sýretin eshkim bilmeı me, Záýreshtiń qaıtqan úıinde bolýǵa tıis... Sháńgereıdiń sýreti tarıhqa qadirli nárse bolar, ári qazaqta áıelden hýdojnık bolǵany joq, salǵan sýreti tabyla qalsa, ol da bir qadirli ǵoı. Sizdiń tapsyrmalardy jerine keltirý nıetinde jatyrmyn. Hajı-Alı Mamekov. 10 ıanvar, 1965 jyl. P.S. Bul týraly meni habarsyz tastamas dep ıshanamyn. H.M.Muhamedrahym men Seıitqalı Meńdeshev – meniń birge oqyǵan tovarıshtarym. H.»
Professor Qabdesh Ydyrysov aǵamyz bólisken osy hatta da Záýreshtiń qazaq áıelderinen shyqqan tuńǵysh sýretshi bolǵanyn naqty aıtylady. Avtordyń sıpattaýyna qaraǵanda Muhamedrahymnyń úıindegi sýret Nuǵman Manaıuly jarııalaǵan týyndyǵa uqsamaıdy. Iаǵnı 1933 jyly kitapta basylǵan grafıkalyq jumystan bólek, Sháńgereıdiń túrli-tústi boıaýmen salynǵan portreti de bolǵan. Alaıda saqtalmaǵany, bizge jetpeı qalǵany ǵana ókinishti...
Aıtpaqshy, Nuǵman Manaıulynyń maqalasynda aıtylatyn sýretshi Malsevtiń de deregin de izdep kórdik. Orys pen ıtalııandarǵa ortaq Malsev Grıgorıı Pavlovıch degen sýretshi bolǵan eken. Biraq Sháńgereıden de, tipti Záýreshten de jasy kishi bolyp shyqty. Biraq 1900 jyly Astrahanda eńbek jolyn bastaǵany, 1914 jyldyń basynda Italııaǵa ketkeni jaıly derekter túrli oıǵa jeteleıdi. Malsevtiń 1912 jyly salynǵan «Namaz oqyp jatqan qazaqtar» atty kartınasy da bar eken. Sháńgereıge qonaq bolatyn osy Malsev pe, basqa ma, zertteýshiler anyqtaı jatar. Al biz qazaq áıelderi ishinen shyqqan tuńǵysh sýretshi Záýresh Bókeeva týraly sózimizdi osymen aıaqtaımyz.
Batys Qazaqstan oblysy
