Sonyń biri – memlekettik qyzmetkerlerdiń memlekettik tildi meńgerýin talap etý. Parlamentke kelgen keıbir ortalyq mınıstrliktiń ókilderi memlekettik tilge óte shorqaq. Tipti keıde memlekettik tilde berilgen suraqtarǵa basqa tilde jaýap berip jatady. Olar memlekettik qyzmetke ornalasar aldynda test tapsyrady. Ol jerde memleket tildi bilýin tekseretin test bar bolǵanymen, onyń nátıjesi eskerilmeıdi. Budan bylaı qazaq tilinen tapsyratyn test nátıjesi eskerilýi kerek. Eger tıisti mejeden óte almasa, úmitker qaıta daıyndalyp kelýge tıis. Sóıtip, biz birinshi kezekte memlekettik qyzmetkerlerdi memlekettik tildi bilýge úıretýimiz kerek.
Táýelsizdik alǵanymyzǵa 30 jyldan asty. О́zge ult ókilderiniń qazaq tilin jetik meńgerýine barlyq jaǵdaı jasalǵan. Mysaly, meniń áriptesterim arasynda Maksım Rojın, Natalıa Dementeva sekildi memlekettik tildi jaqsy biletinder bar. Memlekettik qyzmetker osy eldiń aınasy bolǵandyqtan, til máselesine nemquraıdy qaraýǵa bolmaıdy.
Sondaı-aq elimizde qazaq ultynyń úlesi 90 paıyzdan asatyn birneshe óńir bar. Atap aıtqanda, Qyzylorda, Atyraý, Mańǵystaý oblystary. Osy óńirlerden bastap is-qaǵaz júrgizýdi tolyqtaı memlekettik tilge kóshiretin ýaqyt jetti. Eger halqynyń barlyǵy derlik qazaq bolsa, qujat aınalymyn eki tilde júrgizip, artyq qaǵaz shyǵyndaýdyń qajeti qansha? Bul úrdis kezeń-kezeńmen el kóleminde júzege asyrylýy kerek. Aldymen atalǵan oblystardan bastap, keıin demografııalyq ózgeristerge saı ózge óńirlerge osy tájirıbeni tarata berýimiz qajet. Osylaısha, is-qaǵazdy tolyqtaı memlekettik tilge kóshiremiz.
Seksııalyq otyrysta men «Qyrymnyń qyryq batyry» jyryn búgingi dáýirimizge jetkizgen Muryn jyraýdy nasıhattaý týraly da bastama kóterdim. 1942 jyly Qanysh Sátbaev ony Mańǵystaýdan arnaıy aldyryp, birneshe aı boıy 36 jyrdy jazyp alǵan. Elge qaıtqan soń, taǵy 4 jyrdy jazyp jibergen. Osy jyraý babamyz áli kúnge tıisti deńgeıde nasıhattalmaı jatyr. «Qyrymnyń qyryq batyryn» jatqa biletin, bizdiń zamanymyzǵa jetken jalǵyz adam Muryn jyraý edi. Alaıda keńestik totalıtarızmniń solaqaı saıasaty saldarynan onyń ózi de, jyry da eshbir oqýlyqqa enbeı, nasıhattalmaı qaldy. Al bul – bizdiń tarıhymyz, uly muramyz. Ony IýNESKO deńgeıinde kóterip, mádenı mura tizimine engizýimiz kerek. Muryn jyraýdy mektep baǵdarlamasy arqyly keıingi urpaqtyń tanyp-bilip ósýine múmkindik jasaýymyz qajet.
Ulttyq quryltaı otyrysynda kóterilgen ózekti máseleniń biri – LGBT nasıhatyna tyıym salý. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev onyń kóptegen elge kúshpen tańylyp kelgenin aıtty. Otbasylyq kodeksimizde otbasy erkek pen áıelden turady dep jazylǵan. Al qazir syrttaǵy kúshterdiń yqpalymen birjynysty mahabbatty nasıhattap júrgender bar. Buǵan zań júzinde tyıym salýymyz kerek.
Otyrys barysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ınternet-alaıaqtyq problemasyna arnaıy toqtaldy. Oǵan tosqaýyl qoımasaq, qanshama azamatymyz aldanyp qalyp jatyr. Tipti úı alýǵa nemese toıǵa dep jınap qoıǵan aqshasynan túgeldeı aıyrylǵandar bar. Sebebi qazirgi alaıaqtar zamanaýı tehnologııany, ártúrli tásildi sheber paıdalanady. Biz olardyń aldyn oraýda kesh qalyp jatyrmyz. Mamandar jetispeıdi, tehnologııamyz máz emes. Sondyqtan aldymen mamandardy oqytýymyz kerek. Ásirese quqyq qorǵaý organdarynyń akademııalarynda aqparattyq tehnologııalardy jetik biletin kadrlardy daıarlaýymyz kerek.
Memleket basshysy elimizdegi kıno ındýstrııasynyń sapasyna qatysty da syn aıtty. Osy oraıda myna máselege toqtalǵym keledi. Elimizge keletin sheteldik fılmderge dýblıaj jasaýdy bir jekemenshik kompanııa ıemdenip alǵan. Ol tek orys tilinde ǵana dýblıaj jasaıdy. Memlekettik tilge moıyn burmaı keledi. Atalǵan kompanııaǵa fılmderdiń 50 paıyzyn qazaqshaǵa aýdarasyń dep talap qoıýymyz kerek, bolmasa lısenzııasyn qaıtaryp alýǵa tıispiz. Bálkim zańǵa da ózgeris engizý kerek shyǵar dep oılaımyn. О́ıtkeni álemdik kınodan bizdiń azamattar da tys qalmaýy kerek.
Edil JAŃBYRShIN,
Májilis depýtaty
