Osydan 16 jyl buryn, kóktemge salym О́mirbek aǵa telefon shaldy. «Senatqa, jumys ornyma kelip ketseń, qaıtedi?» dedi. Buryn atyna syrttaı qanyq úlkenniń aıtqanyn eki etpedim. Ýaqytyna kelistik. Sol bir sátte qazaq jýrnalıstıkasynyń shyn qaıratkeri Erjuman Smaıyldyń «Keıbireýler janyn túsinbeıdi, taza kisi, zalymdyǵy joq, kóńili daqsyz, sengish, baıaǵy qazaqtyń sarqytyndaı kórinedi maǵan» degen baılamy eske túse ketkeni bar. Bardym. Shynynda jaıdary jan eken. «Bıyl jetpiske kelemin. Aǵań týraly maqala jazýǵa qalaı qaraısyń?» dedi suraýly júzben. Zamandastary Sheraǵa (Murtaza) bastaǵan biraz azamattardyń atyn atadym. «Oılana kelip saǵan toqtadym. Jazǵandaryńdy kópten tushyna oqyp kelemin» dedi salmaq sala til qatyp. Sonymen, áńgimemiz jarasty. Ol kisi bappen, baıyppen, asyqpaı, aptyqpaı ótken ómir jolyn baıan etti. Ár sózi qulja saqaǵa quıǵan qorǵasyndaı salmaqty estildi.
Birden aıtaıyq, О́mirbek Baıgeldi táýelsizdigimizdi alǵan tusta qaraǵaıǵa qarsy bitken butaqtaı jiger tanytqan, astanadan alysta jatqan el-jurtyn jumǵan judyryqtaı bereke-birlikke uıystyryp, «Búgingi qadam erteń eleske aınalyp, beleske kóterilemiz, ol úshin atan túıe kóterer zilmaýyr isti bilektesip turyp, júrek qalaýymen ilip áketeıik» degen azamat boldy. Bul onyń tektiligin, el isine atústi qaramaıtyn qyraǵylyǵyn ańǵartady. Áńgime barysynda búginsiz erteń bolmaıtynyn alǵa tartyp, qıly kezeńderdi sabaqtaǵanda jady netken myqty jan degizip edi. Ár sózi tarıh sabaǵyndaǵy derekterdeı estilip edi. Kóz aldyńa aýmaly-tókpeli zamandardyń shańyna kómilmeı, kóleńkede qalmaı, urpaqtan-urpaqqa jalǵasqan, osy kúnderi bárimiz arqa tutatyn ulttyń uly qundylyqtaryn jibek jipke tizgen jaýhardaı etip kóz aldymyzdan ótkizgen-di. Qaǵazǵa qadalmaǵan, kompıýterge telmirmegen dara danyshpandar men uly jyraýlar, ańyz, ápsana ıeleri móldir bastaýdyń tup-tunyq sýyndaı syldyrap edi. Eger sizdeı zerdeliler bolmasa, rýhanı baılyqtarymyz dál búginge jeter me edi degizdi. Ár sóziniń astaryndaǵy telegeı-teńiz oıǵa qanyq bolyp edik. Jaqsynyń keń keýdesi tunba bulaq, altyn sandyq degen osy eken-aý degenbiz ishteı.
Tuǵyry myqty ekenin ańǵartyp otyrdy. Tuǵyrdyń túbi tamyrǵa baılanady. Tamyry tereńge ketse, máýeli báıterektiń japyraǵy máńgi jap-jasyl bolyp turady. Osy jaǵynan kelgende aryǵa barmaı beriden qaıyrsaq, О́meaǵańnyń ákesi Baıgeldi Keıkiuly tek adal eńbekke júginipti. Kindiginen 13 ul-qyz tarapty. Sonyń biri bizdiń keıipkerimiz eken. Baıgeldi aqsaqal surapyl soǵysta eline qara, jurtyna pana bolypty. Balalarynyń aýzynan jyryp, tirnektep júrip jıǵan 100 myń somyn ushaq jasaýǵa beripti. Bul eńbegi úshin bas qolbasshydan joǵary baǵa alypty. Tyl jumysynyń kórigin qyzdyrypty. Sonyń nátıjesinde bir sharýashylyqtan 8 adam Eńbek Eri atansa, sonyń biri Keıkiuly eken.
Balapannyń qanaty ushsa qataıady, ushpasa túbi bekimeı túbirtek bolyp qalady. Orta mektepti 16 jasynda úzdik bitirgen bozbala eńbekte shyńdalyp, shymyr bolyp shyǵady. Boıdaǵy albyrttyqpen Sibirge, komsomoldyq joldamamen ekpindi qurylys sanalatyn Bratsk GES-ine tartyp ketedi. Ekpindi qurylysta júrgenderdiń kóbi oıdan, qyrdan qashqandar bolyp shyǵady. Balań jigit sheshingen sýdan taıynbas dep shıratylǵan jipteı shıryǵa beredi.
Jańǵaqtaı qataıyp, shynardaı bekip, kindik qany tamǵan topyraǵyna oralǵan soń, joǵary bilim alsam degen bir sıqyr álem ony ózine tarta beredi. Úkilegen úmiti aqtalyp, burynǵy Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýtyna oqýǵa túsedi. Bilek kúshi endi oı-sana kúshine almasady. Lenındik stıpendııaǵa qol jetkizedi. Jigitke bir syr, san qyr kerek desek, ol qoǵamdyq jumystarǵa da belsene aralasyp, ınstıtýttyń komsomol uıymyna jetekshilik etedi.
Oqý bitirgen soń týǵan jerine oralady. Maman bolyp jumysqa kirisedi. Sanaýly jyldar ishinde oblys deńgeıindegi qyzmetterge kóteriledi. Bilimin tereńdete túsý úshin Máskeý qoǵamdyq ǵylymdar akademııasyna jol tartady. Ǵylymǵa tereń boılaıdy. Bul ómirge, qoǵamǵa degen kózqarasyn ózgerte bastaıdy. El tarıhyna, ulttyń ósý, órkendeý, qalyptasý kezeńderinen maǵlumat beretin eńbekterdi oqıdy. Sodan da bolar, Keńes dáýiri dúrkirep turǵanda, bári jaqsy, kemshilik joq, kemshilik bolsa oǵan keńshilik joq dep urandatyp júrgende О́mirbek Baıgeldi aǵamyz «О́mir kóshine kóz salsam...» degen kúndelik jazady. Ony sol tústaǵy «Qazaqstan kommýnısi» jýrnalyna bastyrady. Sózimiz jalań shyqpasyn, úzindilerin oqyp kórelik: «1984 jyl. Qordaı aýdandyq partııa komıtetine birinshi sekaretar bolyp keldim. On jyldaı obkomnyń aýyl sharýashylyǵy bóliminde meńgerýshi boldym ǵoı. Bul óńirdiń jaı-japsaryn jaqsy bilemin. Sóz kóp, atqarylǵan is joq. Elden bereke ketken. Birlik joq jerde tirlik qaıdan bolsyn. Aýdan memleketke jarty mıllıon som qaryz. Jer ábden tozǵan. Joǵary jaqtan buıryq solaı bolǵan soń, qyzylshany ege-ege el de, jer de ábden tıtyqtap bitipti. Jaılaý júdep, óris tarylyp, halyq atakásibinen aıyryla bastaǵan. Bárinen da janǵa batatyny: ónimsiz tirlikten mezi bolǵan jurttyń eńbekke degen ynta-yqylasy azaıyp, marǵaý bir boıkúıez kúıge túsipti. El eńsesi tómen. Osynyń bárin kórmeı-bilmeı kelgemin joq».
Azamat aǵa osylaısha sol zaman aqıqatyn aldymyzdan shyǵaryp, ótiriktiń perdesin sypyrady. Kúndelikke taǵy úńilip kórelik: «Osy nege bılikqumar, baqqumar boldyq eken? Qarap tursań, qaısybireýlerdiń jaman qasıetteriniń bári osy minezden týyndaıdy. Aryzqoılyq, alaýyzdyq, rýshyldyq, jikshildik – bári osydan. Sál ǵana bılik baspaldaǵyna shyqsaq boldy, keshegi kúnimizdi umyta qalamyz. Maǵan salsa, basshy ataýlynyń kabınetine álgi ertegidegideı: «Aıaz bı álińdi bil, qumyrsqa jolyńdy bil», dep jazyp qoıar edim. Halyq danalyǵy ǵoı bul».
«Qaı eldiń tizginin ustasań, sol eldiń uly bol, qajet kezde tipti ultanyn jamaıtyn quly bol», dep bir tusta jaman ádet, jat qylyqtan saqtandyrady. «Ultyńa ul da, qul da bol – odan zor bolmasań, qor bolmaısyń», deıdi taǵy. Budan búgingiler úırense, qane?
Ol taǵy birde: «Is tetigi – kadr qolynda. Qanatty sózge aınalyp ketken osy bir qaǵıdany men ózim eshqashan da jadymnan shyǵaryp kórgen emespin. Bilikti de bilimdi maman – el yrysy. Olardy baǵalaı bilý, saqtaı bilý kerek. Bizde mynadaı bir jaman ádet jıi kórinedi: aýdannyń ıakı oblystyń jańa basshysy kele sala burynǵy kadrlardy (ásirese tómengi basshylardy) shetinen almastyryp shyǵady. Durys emes – bul. Qansha aıtqanmen, burynǵy kadrlarda qalyptasqan tájirıbe bar. Tek tap basyp tanı bil, kerek jerinde qoldap otyr», dese, odan keıin: «Eger jetkenimizge toqmeıilsip bir sát qana toqyrap kóreıikshi, ómirdiń kúshti aǵysy bizdi keıin qaraı lyqsytyp ala jóneleri sózsiz. Sondyqtan árdaıym izdene berý qajet. Menińshe, ǵylymǵa kóbirek bet burǵan jón. Al bizde she? Jer tozǵan, mal tuqymy azǵan. Ony tek ǵylym kómegimen ǵana ońalta alamyz. Bizde óndiris pen ǵylymnyń ózara baılanysy óte nashar ǵoı. Ǵylymı mekemeler óndiris kózderinen alshaq qaldy. Osy jerden pálen júz shaqyrym jerde bireý biz jóninde dıssertasııa qorǵaıdy, odan soń ol kómilip, shań astynda jata beredi. Joq, olaı bolmaý kerek. Ǵylym tikeleı óndiris basynda ǵana óris alady emes pe?»
Sonda bul sózdi eshkim qulaqqa qystyrmaǵan ǵoı. Jáne búgin de jıi aıtylyp júrgen másele. Kúndelikten bul úzindilerdi nege dáıekke keltirip otyrmyz, sebebi qazirgi is basyndaǵylar sabaq alsyn, oılanyp júrsin, bul esinen shyǵarmaıtyn qaǵıda-támsil, aǵadan qalǵan ataly sózdi bilsin degendikten.
О́mir ótkelderiniń taıazy men tereńinen súrinbegen О́mirbek Baıgeldi baspaldaǵy bıikteı beredi. Bir kezderi ózi orta dárejeli qyzmet atqarǵan oblys basshylarynyń biri bolady. Jambyl oblystyq halyq depýtattary atqarý komıtetiniń tóraǵasy, oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, oblystyq keńestiń tóraǵasy, odan keıin oblys ákimi qyzmetterin atqardy. Ol kezeń táýelsizdikten keıingi almaǵaıyp zaman bolatyn. Qaryq qylady degen naryq tabaldyryqtan attaǵan. Halyqtyń dittegen jerinen shyǵý qıynǵa soǵyp turǵan. Sondaı syn saǵatta О́meaǵań jurtyn aldymen yntymaqqa uıytqan. 70 jyl boıy jıǵan dúnıeni shashpaı-tókpeı el ıgiligine jaratýdy, birden talapaıǵa salmaýdy berik ustanǵan. Jekege berýdi oılastyryp baryp júzege asyrýdy maqsat etken. Ol kezde mundaı adaldyq kez kelgen adamnyń qolynan kele qoımaǵanyn jasyryp qaıtemiz. Naryq talaby dep jelkelep bolmaı bara jatqan kezde ol óris toly aqtyly qoıy men alaly jylqyny ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketirmeı, tabanaqy, mańdaı terge qaraı adaldyqpen teńdeı bólip berýdi, óziniń azamattyq paryzy sanaıdy. Bul jolda talaı tartysqa túsedi. Zaman aǵymy dep jelikkendermen jan aıamaı kelispeı kerisken.
Odan bizdiń de habarymyz bar edi. Áńgime ústinde О́meaǵań: «Amal ne, asyǵystyq jasadyq. Bardyń baǵasyn ketirdik. Aıaǵy jurtty telim-telim ettik. Qanshama urpaq aýyldan bosyp ketti. Ádildik jolyndaǵy jumystyń arqasynda ótkeli qıyn ótpeli kezeńde kıeli Taraz jurty kóp qınala qoımaǵany qalyń elge belgili. Jastar jaǵy bile qoımas, úlkenderdiń esinde shyǵar», dep muńaıyp otyryp qalǵany osy kúni kóz aldymnan ketpeıdi. Baıgeldideı batyl qadam jasaǵandar kóp bolǵanda, el nesibesi tarydaı shashylmas edi.
Tuńǵysh saılanǵan qos palataly Parlament Senatynyń tuńǵysh tóraǵasy laýazymyn tórt jyl minsiz atqarǵany málim. Oǵan da mysal jetip-artylady. Senattyń jumysy túren túspegen tyń jerden bastaý alǵan edi. Ásirese Parlament Májilisinen kelgen zańdardy jan-jaqty sarapqa salyp, jurttyń tilek-talabyna saı qabyldaý alǵashqy kezde ońaı bola qoımaǵany belgili. Onyń ústine Senat depýtattarynyń tájirıbesi de onsha mol emes-tuǵyn. Sonyń bárin baısaldylyqpen, bilimdarlyqpen uıymdastyrý ońaı boldy deısiz be? Biraq ortaq jumysqa jumyldyra bilý jaǵynan kelgende, О́meaǵańnyń ómirlik tájirıbesi kóp septigin tıgizgeni sózsiz.
Áriptesterimen kemeldikpen keńese otyryp alǵashqy Senat jumysyn dańǵyl jolǵa salǵan О́mirbek Baıgeldi aǵamyz ekinshi shaqyrylǵan Parlament Senatynyń depýtaty bolýmen qatar, Senat tóraǵasynyń orynbasary jumysyn qosa atqardy. Odan keıin de Senat depýtaty bolyp eki ret qaıta saılandy. Bul onyń aqyl-parasatyn, qarym-qabiletin baǵalap, halyqqa aq-adal jumys jasaǵanyna kórsetilgen senim dep bilemiz.
Otanymyzda ekinshi tulǵa sanalatyn osyndaı mártebeli jumystardy atqarǵan, mamandyǵymen shektelip qalmaı arǵy-bergi tarıhty, ult jaıyn, urpaq máselesin bir sátte kókeıinen shyǵarmaǵan azamatpen áńgime-dúken quryp otyrǵanda táýelsizdik týraly oı tolǵamdary bizdi erekshe áserge bólegen edi. Shynynda tarıhtyń alashubar betterin paraqtap otyrsań, halqymyz bastan keshken joldyń buralańy da, bultarysy da kóp eken. Egemendikke jetsek degen talpynys bir sát te tolas tappapty. Biraq bári óz jemisin bere qoımapty.
«Jelkeden tóngen qara kúsh qara qumaıdaı búrdi de otyrdy. Oǵan óz aramyzdaǵy alaýyzdyq ta sebepker bolyp jatty. Qansha adam bul jolda qanyn tógip, janyn berdi deseńizshi. Táýelsizdik demese, Kenesary basyn shaptyrar ma edi? Mustafa Shoqaı elden uzap, súıegi jat jerde qalar ma edi? Turar Rysqulov tuǵyrdan taıar ma edi? Keshegi Jeltoqsan kóterilisi bolar ma edi? Osy kóp suraqtyń jaýaby táýelsizdigimiz dep bilýimiz kerek. Endeshe, bul Táýelsizdik bizge ońaılyqpen kelgen joq. Meniń árdaıym táýelsizdikten asqan baq ta, baqyt ta joq deıtinim – sodan. Táýelsizdiktiń mártebesin kóterip, abyroıyn asyrý – qazaq topyraǵyn altyn besik sanaıtyn ár adamnyń asyl paryzy, moınyna artylǵan bes batpan qaryzy. Muny ózimiz bilip qana qoımaı, keıingi urpaqtyń otanshyldyq rýhyn oıata otyryp, sanasyna sińirýimiz, boıyna darytýymyz qajet. Mindettiń eń úlkeni – osy. Dástúr jalǵastyǵy, urpaq sabaqtastyǵy degen osyndaıdan týyp, qalyptasady. Osyny biz sekildi úlkender aıtpasa, keıingi jas bári ońaı eken dep qalady», dep edi О́meaǵań.
О́risti oıdyń ıesi О́meaǵań oqymaǵan kitap, zerdelemegen dúnıe kemde-kem. Ol kisi bir kezderdegi ańyz-ápsanalardyń astarynda shyndyq jatqanyn tap basyp, dáleldeıtin. Oǵan óz dáıegimen qatar, oqymystylardyń kitabynan mysaldar keltiretin. «Senbeseń, myna avtordyń, myna kitabynyń myna betin ashyp kórseń, bul týraly aıtylǵan, erinbeseń, oqyp kór», deıtin. Sonyń bárin jańylmaı jatqa aıtqanda, bul netken zerektik, zerdelilik dep súısinesiń.
Jazyp alǵan sózimen qatar, jazǵan maqalalaryn da sholyp shyqtyq. Solardyń ishinde «Nege?..» («EQ», 24 maýsym, 2009 j.) degen oı tolǵamy erekshe áserge qaldyrdy. At ústinde júrgender men aqshasy barlardyń kóbi – qazir shetelshil. Artynyp baryp, tartynyp qaıtady. О́meaǵań joǵarydaǵy maqalasynda nege degen suraqty alǵa tartyp, bireýlerge eleýsiz kórinetin nárseden eldik másele qozǵaıdy. Italııaǵa joly túskende qashqaqtamaı qasynan tabylǵan kekilikterdi kórip, «Bul qalaı?» deıdi. «Bizde kekilik kósh jerden adamdy kórse, aldy-artyna qaramaı zytady. Munysy nesi?» deıdi. Baltyq boıyndaǵy memleketterde kádimgi tıynyńyz adamdardyń qolynan qorek jeıtininen dáıek keltiredi. Kanadada barmaqtaı tıyndy qoıyp, kólge qonǵan jabaıy qaz-úırekter, biz jaýshymshyq dep jaqtyrmaıtyn shymshyqtyń ózi adamdardyń qasynan aınalsoqtap shyqpaıtynyn, «Ol elderde nege qus ta, ań da, balyq ta adamdy pana kóredi?» dep qazaq dalasyndaǵy kıikterdi kóz aldyna keltiredi. Bir zamandary 2 mıllıonǵa jetken dala erkesin, beıkúná kıikterdi erigip júrgender az ýaqyttyń ishinde baýdaı túsirip 25 myńǵa bir-aq quldyratqanyna áttegen-aı deıdi. «Biz sonshalyqty meıirimnen kende qalǵanbyz ba, qulqynnan basqany oılaýdy qoıǵanbyz ba?» degen ókinishin aldyńa jaıyp salady. Shirkin, ár sheneýnik dál sol kisideı tereńnen tolǵanyp, kúnimdigin emes, ómirligin oılasa, senimine selkeý túsirmeı, qazaqtyń baǵyn qaıtsem asham dese, ulttyq namysyn oıatyp, rýhyn tiriltse, kóp túıin sheshiler edi.
Elden shyqqan el balasy О́mirbek Baıgeldi belgili azamat Qalmyrzaev týraly jazbasyn: «Mine, Sarybaıdyń da bul dúnıeden ótkenine bir jyldaı ýaqyt bolyp barady. Keshe ǵana bolǵan oqıǵa sııaqty edi. Bul ómir solaı ǵoı» dep bastaǵan eken. Bolmysy bútin, ulttyq rýhy myqty, halqym degen qaıratker qazaq О́meaǵańnyń óz sózin ózine aıtýǵa týra kelip turǵanyn qarashy. Osy jerde jyr dúldúli Farıza Ońǵarsynovanyń:
«Oıy bıik, sanaly,
Shýaq shashqan janary.
El súısiner jaqsylar,
Átteń sırep barady»,
degen tórt jol óleńi oıǵa orala ketkeni. Budan artyltyp ne aıta alasyń?
Súleımen MÁMET
