Foto: adebiportal.kz
Adamdar bir-birimen qaýyshady, kórisedi. Naýryz kóje pisiredi. Áıteýir, bul kún sán-saltanat, qýanyshty, berekeli, merekeli kún. Onyń da dáleli bar. Qarttardyń aıtýynsha, Muhammed (s.ǵ.s) paıǵambarymyz hıjra jyl sanaýymen eseptegende 622 jyly shilde aıynyń 16-juldyzyna qaraǵan (senbige qaraǵan) túni Mekkeden Mádınaǵa kóshken. Sol kúnnen bastap, jyl sanaýǵa Hıjra kúntizbesi engizilip, grıgorıan kúntizbesiniń 622 jyly hıjranyń birinshi jyly bolyp sanalypty deıdi. Paıǵambarymyz Mádınaǵa ornalasqan soń naýryzdyń biri – bizshe on tórti, sol kúndi paıǵambar «Qasıetti naýryz kún» dep ataǵan deıdi. О́ıtkeni, dál osy kúni tańda – Jer-Ana oıanady. Sonymen birge, jan-janýar, jándikter qysqy uıqysynan oıanyp, tirshiligin bastaıdy. Kún jylynyp, toń jibıdi. Kún uzaryp, tún qysqara beredi. Qazaqta bul kúnderdi «Uzyn sary» dep ataıdy.
Naýryzdyń (parsysha «Naý» jańa, «Rý» kún) deýi, ıaǵnı «Jańa jyl». «Bul kúni tańda kún men tún teńesip, bir-birine taǵzym etedi», deıdi halyq danalyǵy. Naýryzda – úıeńki men qaıyń boıyna shyryn júgiredi. Alǵashqy ret kún kúrkireıdi. Bult joǵarylap, tez kóshedi. Kún kózi sáýlesin qara jerge molynan túsiredi. Jel qubyla betten shyǵyp, jerdi tez keptirýge qam jasaıdy.
Astronomııalyq ıaǵnı ǵylymı turǵydan da qarasaq kóktem 93 (toqsan úsh) kún, naýryzdyń on tórtinen maýsym (saratannyń) on tórtinshi juldyzyna deıin. Bul – jer shary orbıtasynyń kún men túnniń teńelý núktesinen jazǵy kúngi tejelý núktesine deıingi ýaqyt aralyǵy. Kún jylynyp qar ketedi, toń jarylyp, jibip joq bolady, aǵashtar búrshik jarady, jer kókteı bastaıdy, ıaǵnı shóptiń kógi qyltıyp, mal tisine iligip, «jalama kók» paıda bolady. Menińshe, kóktem ataýy – osy sátten shyqqan ǵoı dep oılaýǵa negiz bar.
Jyl basy kóptegen musylman elderinde Naýryz aıynan bastalatynyn sóz ettik. Al naqty astronomııalyq jyldyń uzaqtyǵy ár kezde ártúrli turaqsyz, bútin sandarmen ólsheýge kelmeıdi. Shamamen alǵanda, bir jylda 365,24 táýlik, nemese 365 táýlik 6 saǵat bar. Táýliktiń shırek bólshegin ár jyl kúntizbesine qosyp aıtýǵa da, esepteýge yńǵaısyz bolǵandyqtan, shırektiń tórt jylda bir táýliktiń mezgil quraıtynyn eseptelip, tórttiń aldyńǵy 365 turatyn úsh jyly – jáı jyl, 366 táýlikten turatyn sońǵy jyly Kibise jyl atanǵany belgili. Osyny eskere otyryp, qazaqtyń shejireli esepshileri ár dáýirde túrli naýryz kún qaıyrý júıesin oılap tapqan. Olar úsheý: Qart naýryz júıesi – Naýryz aıynyń birinshi juldyzynan bastalatyn jyl sanaý, Baıbaqty Qazybek júıesi – Naýryzdyń toǵyzynshy, onynshy juldyzynan bastalatyn jyl sanaý, Jas naýryz júıesi – naýryz aıynyń 22-juldyzynan bastalatyn jyl sanaý.
Bala kezimizde egde kisilerdiń áńgimesin tyńdaýǵa tym qumar edim. Tipti tyrp etpeı solardyń arasynda otyra beretinimdi aıtsaıshy. Qyz bala dep olarda onsha kóńil aýdarmaıdy. Birde úıge úsh-tórt jastary egde tartqan kisiler keldi. Ishinde Dinqýat atam bar. Dastarhan jaıyldy. Shaı ishildi, áli áńgime joq, aýzymdy ashyp men otyrmyn. Sodan sálden keıin ákem О́teǵalı:
– Oý, áńgime aıtsańdarshy, qyzym sharshady ǵoı, aýyzdaryńa qarap, – dep daýystańqyrap kúlip edi, mássaǵan, men tanymaıtyn saqaldy, iri kisi áńgimeni bastap kep jiberdi.
– Umytpasam, 1921-jyldyń jazy ǵoı deımin. Qysta qar bolar-bolmas jaýdy. Jazynda jańbyr joq, jer qýrap, shóp bitken múldem sarǵaıyp, synyp ketti.
– Apyraı, sol jıyrma birdiń jazy men qysynda ǵoı, jut bolyp, adaılardyń taıaq ustap qalatyny, – dedi shaǵyn deneli qart asyǵystaý ún qatyp.
– Iá, ıá, sol jyldary ǵoı, sodan qarttar jınalyp, aıǵyr shaǵyldyń basyna sadaqa berip, taıógiz shaldy, dym tambady. Úsh kúnnen keıin ákem marqum qunan ógiz shalyp, Alladan jańbyr surady, dym joq, tamshy tambady. Men onda bozbalamyn. О́gizdiń etin jınalǵandarǵa úlestiremin. Jurt sasaıyn dedi. Sodan úsh kúnnen keıin taǵy da jınalyp bas qosty, aqyldasty.
– Endi ne isteımiz, Jaratýshy Jabbar Iege jalynyp taǵy da mal shalaıyq! Tipti, myna ańyzaq dińkemizdi qurtyp, demaldyrmaıtyn boldy-aý! Túnimen uıyqtaı almaı shyqtym. Bárinen buryn jas baldarǵa obal bolatyn túri bar, – dep renjı sóıledi Nuǵyman:
– Osy bar ǵoı, bıyl kibise jyldyń kirisi, sol jylǵa arnap duǵa eteıik, sosyn maldy baýyzdarda aldymen jylǵa, sosyn jaratýshy Ieme de duǵa oqımyz ǵoı! Men de qysyr sıyr bar, nesine buqpaqtaımyn, alatyn da, beretin de bir Alla ǵoı, – dedi myna otyrǵan Dinqýat dep saqaldy kisi atamdy saýsaǵymen túrtti.
– Apyraı, sen de umytpaıdy ekensiń, – dep atam qozǵalaqtap qoıdy. Men ańqıyp atama qaraımyn. Sirá, bul nesi, endi ne bolar eken? – dep oıladym ǵoı deımin, biraq ornymnan qozǵalǵanym joq.
– Sodan ne bastaryńdy aýyrtaıyn, sáskede sadaqa berildi. Tús qaıta Allanyń buıryǵy shyǵar, jańbyr shelektep quıdy ǵoı. Úsh táýlikteı jaýǵan jaýynnan qumnyń jıegine qaq turyp, Jarypshyqqannyń sýy kóterilip, al Oıyl ózeniniń sýy aǵyl-tegil bop, tipti Sarkólge quıyp ketipti ǵoı, – deı bergen saqaldy kisige ákem:
– Úlken taǵam ázir eken, qolǵa sý quıaıyq, áńgimeni sosyn jalǵastyrarmyz, kún de, tún de ózimizdiki emes pe! –dedi. Al men ornymnan qozǵalmaı otyra berdim.
Meniń biletinim, aqyn-jyraý Aıtmaǵambettiń «Naýryzdaǵy toı», «Kibise jylǵy Aı», «Sandalkók» atty dastan–poemalary bolǵanyn ákem О́teǵalıdan da, atam Dinqýattan da, muǵalim Ǵabbas aǵaıdan da estidim. «Sandalkók» dastanynyń eki shýmaǵy bylaı, muny anam aıtýshy edi:
… Sandalkógim typyrshyp, osqyryndy,
Qoıý bulttar túnerip basty kúndi.
Jaý kelip qaldy, jaý keldi, degen aıqaı,
Apyraı, á, kósh jerden estilindi.
Nazym sulý mindi de arǵymaqqa,
Dúbirlete jóneldi Jarly jaqqa.
Áp-sátte kózden ǵaıyp bolyp ketti,
Shamamen baryp qaldy-aý, Orbulaqqa…
«Ulystyń uly kúni» taqyrybymdy keńirek qamtýdy oıladym da, janama oqıǵa – sózderdi kiristirdim. Taǵy da bir-eki aýyz sóz ertede, ǵylym-tehnıka damymaǵan zamanda, Qudaıdan ózge seneri joq halyq – qorshaǵan ortanyń qıly-qıly jaǵdaıyna sáıkestire kóp izdenip, tıisti haraket jasaǵan. Ǵasyrlar boıy aýa-raıy qubylystaryn boljap, aldyn-ala qamdanýdyń júıesin jasaqtaýǵa, sony tájirıbege aınaldyrýǵa naqtyly oı sheńberin, is sheńberin qurǵan. Árıne, bul bólek, ári mazmundy áńgime.
Aıgúl Ermekova,
Fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty,
Geraldıkalyq ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń bas mamany.
