Foto: yandex.kz
Oqylǵan Quran, berilgen bata keń dastarhandy jaǵalaı otyrǵan jamaǵatty ǵana emes, esikten syǵalaǵan, kórshi bólmede otyrǵan, tipti syrtta qyzmette júrgen talaıdy salmaqtandyryp, baıypty da baısaldy keıipke endirip tastaǵan.
Tórde kil qarııa jastyqqa jantaımastan tip-tik otyr. Aqsaqaldar myna qaýymnyń ózderinen ataly sóz, maǵynaly áńgime kútip otyrǵanyn jaqsy túsinedi. Shaı keltirildi. Qaq tórde otyrǵan Ábdesh qarııa jótkirinip, tamaǵyn kenedi. Demek, sóz bastap, salıqaly áńgime qozǵaıtyn buǵan paryz-mindet.
Ábdesh qarııa júzine jylylyq uıalata: «Tórge shyǵardyq, aldaryńa jyly-jumsaq usyndyq, endi osy qurmetimizge laıyqty jaýap berińder, maǵynaly sóz, tálimdi áńgime aıtyńdar dep otyrsyńdar ǵoı», dedi ázilge jeńdire, dastarqandas jamaǵatqa jaǵalaı kóz tastap.
Qarııanyń bul sóziniń yńǵaıynan orta tizgini bos tastalǵanyn, emen-jarqyn áńgimege keńshilik berilgenin uqqan qaýym aldaryndaǵy shaılaryna qol sozdy...
Ábdesh qarııa: «Bizdiń aıtarymyz eskiniń sózi, kóneniń jyry, bastan ótken qıynshylyq, asharshylyq, soǵys, qýǵyn-súrgin jaıly. Ony zarlap urpaqqa jetkizýdiń paıdasy joq demeımin, árıne, degenmen sol bir tarıhty jazyp, kórsetip jatyr ǵoı jazǵysh jandar... – dedi de is basynda júrgen jastar jaǵyna qarap, – já, jaraıdy... Eskishe jańa jyl – Naýryz kele jatyr. Qyzyldar toılaýyn toqtatyp tastaǵan bul úlken merekeni el basshylary qaıta qolǵa alyp jatqan kórinedi, sender ne amal qylyp jatyrsyńdar? Aýyl-aımaq kóleminde bir áreket jasaý kerek shyǵar», dedi. Ortaǵa tastalǵan bastama-másele jóninde keıingi býynnan pikir aıtar eshkim tabyla qoımady. Ábdesh kókemnen keıin Nurlybek (Sháılek) qarııa sóz ústedi: «Naýryzdyń jyl basy ekeninen habary az jastarǵa aldymen osy merekeniń mán-mańyzyn túsindirip, sanasyna quıǵanymyz jón bolar...», dedi.
Palmahan qarııa: «Aıtpaqshy, joǵarydaǵylar 22 naýryzda kún men tún teńeledi dep, osy kúndi jańa jyldyń naq bastaý sáti retinde atap ótemiz dep jatyr ǵoı. Bul qalaı bolady eken?» dedi.
Qýandyq qarııa: «Ne bolsa da Naýryz merekesin qaıta toılaýdy qolǵa alý úlken is. Júre kele halyq óziniń merekege qatysty týra jolyn taýyp alar, ázirge 22 naýryz jańa jyl basy retinde belgilene bersin», dedi.
Ibadilda qarııa: «Qazaq qazirgi shekaramyzdyń barlyq tusynan ary qaraıǵy jerlerdiń, dáliregi kórshiles birqatar eldiń enshisinde ketken óńirlerdi qosa alǵanda óte keń aımaqty mekendegen. Osynaý atyrapty baýyryna basqan qazaq halqy jańa jyl – Naýryzdy bári birdeı bir kúni toılady deýge kisi sený qıyn-aq. Qudaıdyń jalǵyz kúni bar, ol batysyńnyń, shyǵysyńnyń, soltústigiń men ońtústigińniń kókjıekterinen bir mezette shyqpaıdy, bir mezette batpaıdy, aýa raıy da ártúrli, jýannyń jińishkerip, jińishkeniń úziler shaǵy birine erte, birine kesh keledi. Sondyqtan, qazaq Naýryzdy 22-si kúni ǵana emes, uzaq, aptalap toılaǵan», dedi.
Toıymbek qarııa: «E-ee, elińniń tizgini san ǵasyr ózgeniń qolynda bolsa, osylaı neniń ne ekenin bilmeı shatasasyń, shatastyrady», dedi.
Shardarbek qarııa: «Durys aıtasyz, uzaqqa sozylǵan bodandyqtyń kesirinen aıdan, kúnnen, jańylyp otyrysymyz mynaý...», dedi.
Bektursyn qarııa: «Kóne túrikten kerýen tartqan kóshimiz az adasqan joq. Aıdan, kúnnen, adaspaǵanda qaıtemiz, Islamnyń taralýymen arab-parsy tiliniń ústemdigi júrip, mine, kóne túrikshe kún, aı ataýlarynan ajyrap qaldyq, bári arabsha, parsysha bolyp ketken», dedi kúıine.
Mádihan qarııa: «Orys tiliniń yqpalymen taǵy adastyq. Naýryzyń – mart, sáýir-kókegiń – ápirel, mamyryń – maı, maýsymyń – úıin, shildeń – úıil, tamyzyń – aǵus, qyrkúıegiń – sentábir, qazanyń – óktábir, qarashań – noıábir, jeltoqsanyń – dekábir, qańtaryń – ıanýar, aqpanyń pebirál bolyp ketti ǵoı», dedi.
Súleımen qarııa: «Bizdiń kózimiz kórgen qarııalar naýryzdy otamaly, alasapyran, amal aıy deıtin. Bul jerdegi naýryz ben amal ataýy arabsha men parsyshadan engen», dedi.
Beıbithan qarııa: «Búginde ápirel atanyp ketken sáýir bar emes pe, sony bizge deıingiler kókek, otjaqpas degen. Bul aıdyń eskishe, túrikshe negizgi ataýy kókek. Myna maıyńdy buryndary mamyr, quralaı; úıin-maýsymyńdy saratan, araı; úıil-shildeńdi sarsha, áset; aǵus-tamyzyńdy súmbile, mızam, sentábir-qyrkúıegińdi boqyraý, sarsha-tamyz; óktábir-qazanyńdy aqyrap, jutshashqan, qarasha-qaýys; noıábir-qarashańdy qaýys, soltústikte qańtar-aqpan, dekábir-jeltoqsanyńdy jádi, jelditoqsan, keı jerlerde qańtar; ıanýar-qańtardy úshtiń aıy, eki aǵaıyndy, dálý, pebirál-aqpanyńdy birdiń aıy, qut, ut, uttyń aıy, keı aımaqtarda otamaly dep te ataǵan», dedi.
Qyzdarbek qarııa: «Keıbir aılar ataýy basqa mezgil ornynda atalýy álgi aýa-raıynyń yńǵaı-sıpatyna sáıkes bolsa kerek», dedi.
Toıshyl qarııa: «Dushpankózder qansha qysastyq jasasa da bul merekeni halyqtyń jadynan múlde óshirip, syzyp tastaı almady. Jurtqa naýryzdy jappaı toılaý erkindigi berilmese de aýyl-aımaq, kórshi-qolań, aǵaıyn-týys otamaly bastalǵannan Qudaıdan úmitin úzbeı, alǵa umtylyp, bir jaqsylyq taıap qalǵanyn sezip, merekelik kúıge enetin, bir-birin shaqyryp, joqshylyqtyń qursaýynda júrgenniń ózinde shurqyrasyp jatatyn. Muny kórdik», dedi.
Ádimhan qarııa: «Ras, joq-juqana ráýishte bolsa da Naýryz azdap toılanatynyn kórdik. Sol shaqtardan esimde qalǵany, Naýryzdy halyq aptadan astam, 9, 10 kúndeı shama-sharqynsha, atqaminerlerden jasqana jasyra júrip toılaıtyn», dedi.
Turǵan qarııa: «kezinde jańa kúntizbe boıynsha 14-inde naýryz merekesi bastalyp, ony toılaý 21-22-23-ine qaraı aıaqtalatyn. Sonda 8, 9, 10 kúndeı toılaǵan. Naýryz merekesin qazirgiler aıtyp júrgendeı 21-ine bastap 22-ine aıaqtaıtyn bolsa, oı men qyrda júrgen halyq bir-birimen júzdesip, kórisip úlgere almas edi», dedi.
Baıdaly qarııa: «Biz naýryz dep ketken aı qazaqtyń kóp aımaǵynda otamaly atanǵan. Bir jerlerde sáýirdi, bir jerlerde aqpandy otamaly deıdi eken. Bul endi, sol mekenderdegi tabıǵattyń «minez-qulqyna» tikeleı qatysty bolar. Jalpy, qazaq naýryzdy otamaly dep bekerden beker atamaǵan... Bul aıda aýa raıy ybylyńqy-sybylyńqy bolyp keledi. Degenmen, osy aıda qystyń qıqar minezi, «ashy tikeni» ǵana emes, adamdar ishindegi qys júdetken kóńil-kúıdiń kesirinen ornaǵan toń jibip, ózara qıǵash kózqaras, kelispeýshilik te otalatyn kez bolǵan soń bul aı otamaly dep atalsa kerek. Taǵy bir pikir bar, tabıǵattyń tylsymyna tabynǵan ejelgi babalarymyz osy mezgilde otqa syıyný, soǵan baılanysty ot jaǵý rásimin jasaý amalyna saı otamaly atanýy da múmkin», dedi.
«Iá, Baıdaly, sózińniń jany bar. Sózińdi tiriltken bolaıyn, keıin Islam dini taraǵanda otamaly arab tiliniń yqpalymen amal aıy atana bastady... Dinimizden ıgilik kórgen babalarymyz jyl boıy aǵaıyn, kórshi-qolań arasynda bolmaı turmaıtyn ókpe-renish pen dúrdarazdyqty joıýdyń burynǵy túrkilik joralǵy, ǵuryptaryn Islam shart-amaldarymen qoshtap, ushtastyryp, nyǵarlap harekettengen. Osylaısha, jamaǵat Qudaıdyń jaıdary kúni kelip qalǵanyna «ólmegen qulǵa shyqty jaz» dep shúkirshilik etip, eski kek, ókpe-renishti butap, otap, jańa jyldy jańasha kózqaraspen, jańasha jarasymdy syılastyqpen bastaý úshin tatýlyqqa, keshirim jasaýǵa umtylý amalyn, hareketin jasaýdy dástúr etken. Sóıtip, otamaly aıynyń bir ataýy izgi amal etiletin kez bolǵan soń amal aıy delinip ketken desedi burynǵylar, – dedi Pirmahan jákem.
Búginde bul qarııalardyń barlyǵy máńgilik mekenine ketken. Túkpirdegi shaǵyn aýylda bu dúnıedegi ǵumyrlaryn aıaqtaǵan jaryqtyqtar bas qosqan jerde keleli keńes quryp, urpaq bilip júrýi tıis neshe túrli aqparattardy jaıyp salýshy edi. Olardy, bátýaly de qunarly áńgimelerin saǵynasyń. Saǵynǵannan ǵoı, olardan estigenimizdi sanamyzdan sýyryp alyp jazyp jatqanymyz.
