Dástúrli jıynǵa tóraǵalyq jasaǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Men jappaı sıfrlandyrý men jasandy ıntellektini barlyq salaǵa keńinen engizý máselesine únemi nazar aýdaramyn. Qazir qaı eldiń jańa tehnologııalardy óz paıdasyna jarata alatyny, qaı eldiń kósh sońynda qalatyny anyqtalyp jatqan sheshýshi kezeńge qadam bastyq», dep atap ótti. Sondaı-aq Memleket basshysy sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt máselelerimen jeke ózi aınalysyp jatqanyn aıtyp, bul másele tikeleı baqylaýynda ekenin jetkizdi.
Keleli keńes aıasynda Ulttyq quryltaı múshesi jáne elimizdiń ǵylymı qaýymdastyǵynyń ókili retinde «Bilim jáne ǵylym» seksııasynyń jumysyna qatystym. Onda sarapshylar bilim men ǵylym salasyndaǵy reformalardy jetildirý, JOO-lardaǵy kadr tapshylyǵyn joıý, óńirlik ǵylym ortalyqtaryn damytý, ǵylym men óndiristiń baılanysyn arttyrý, jasandy ıntellekt tehnologııalaryn engizý máselelerin talqylady. Osy oraıda qazaq tilin zamanaýı ǵylym tiline aınaldyryp, JI tehnologııalaryn jetildirýde ulttyq biregeılikti saqtaý, aqparattyq júıelerde memlekettik tildiń úlesin kóbeıtý týraly usynys-pikirimdi ortaǵa salsam deımin.
Qazirgi sıfrlandyrý dáýirinde elimiz ulttyq mádenıet pen biregeılikti saqtaýda, ásirese aqparattyq tehnologııalardyń qarqyndy damýy kezinde kúrdeli máselelermen betpe-bet kelip otyr. О́ıtkeni aǵylshyn tildi jáne batystyq mazmunǵa baǵyttalǵan jahandyq sıfrlyq platformalar ulttyq mádenıettiń margınaldanýyna áser etedi.
Sarapshylardyń pikirinshe, qazaq tilindegi resýrstar búkil ınternettiń 0,1 paıyzynan azyn alyp jatyr. Qazaqtildi ınternet keńistiginiń 10 jyldaǵy derekteri boıynsha saıttardyń tek 5,6 paıyzynda qazaq tilindegi kontent bolsa, 12 paıyzy aqparatty aǵylshyn tilinde jarııalaıtynyn kórsetedi. О́zge tildegi aqparattardyń ınternetke ený deńgeıi 90 paıyzdan asatyndyqtan, bul teńgerimsizdik mıllıondaǵan paıdalanýshylar úshin ana tilinde aqparattyń qoljetimdiligin aıtarlyqtaı shekteıdi. Qazirgi zamanǵy jasandy ıntellekt tehnologııalary, sonyń ishinde GPT, LLAMA, Deepseek jáne Gemini qazaq tilin tolyq óńdeýge beıimdelmegen. Bul olardyń ǵylymda, bızneste jáne bilim berýde tıimdi qoldanylýyna kedergi keltiredi. Osy jaǵdaı sıfrlyq teńsizdikti kúsheıtip, jastardyń ulttyq dástúr men qundylyqtarǵa qyzyǵýshylyǵyn tómendetedi. Atalǵan úrdis mádenı muramyzdyń qunsyzdanýyna jáne ulttyq biregeıliktiń álsireýine ákelýi múmkin. Sondyqtan aldymen birqatar mańyzdy máseleni sheshý qajet.
Birinshi. Qazaq tili men dástúrli mádenı qundylyqtardyń sıfrlyq keńistikte mardymsyz deńgeıde usynylýy. QazUÝ ǵalymdarynyń zertteý nátıjeleri boıynsha, ınternettegi qazaq tilindegi kontent az jáne qazaq tilin óńdeý men taldaý úshin zamanaýı aqparattyq tehnologııalar jetkiliksiz. Osynyń saldarynan aǵylshyn tildi jáne batystyq mazmundaǵy jahandyq sıfrlyq platformalardyń ústemdigi beleń alyp tur. Sonymen qatar sheteldik kontenttiń agressıvti keńeıýine baılanysty jastardyń mádenı dástúrlerge qyzyǵýshylyǵy tómendep barady. Bul jaǵdaı sıfrlyq mádenıet salasynda memlekettik qoldaýdy jáne strategııalyq retteýdi qajet etedi. Osy maqsatta sıfrlyq keńistikte qazaq tili men ulttyq mádenı murany ilgeriletý boıynsha jańa bastamalar engizilýi kerek.
Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Ekinshi. Qazaq tilin óńdeý jáne taldaý úshin JI tehnologııalarynyń azdyǵy bilim, ǵylym jáne bıznestiń tıimdiligin tómendetedi. Jasandy ıntellekt aýyl sharýashylyǵy men medısınadan bastap, menedjment pen bilim, ǵylym salalaryna engizilip jatyr. Qazirdiń ózinde Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jáne onyń jahandyq eńbek naryǵyna áseri týraly kóp aıtylyp júr. IBM málimetteri boıynsha aldaǵy úsh jylda álemde jumysshylardyń 40 paıyzy JI saldarynan mamandyqtaryn aýystyrýǵa májbúr bolady. Basty artyqshylyq tehnologııamen tolyǵymen almastyrylǵan adamdar emes, smart júıelermen úılesimdi jumys isteı alatyn bilikti mamandarǵa beriledi.
Jasandy ıntellekt bizge kúndelikti tapsyrmalardan arylýǵa múmkindik beredi. Biraq oqý baǵdarlamalaryn baıypty qaıta qaraýdy jáne jańa daǵdylardy damytýdy talap etedi. Elimizde qazirdiń ózinde JI naýqas túrlerin dıagnostıkalaý, munaı óndirýdi basqarý jáne qorshaǵan ortanyń lastanýyn boljaý úshin qoldanylady. Birqatar ýnıversıtette: Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ, t.b. joǵary oqý oryndarynda JI boıynsha bilim berý baǵdarlamalary quryldy. Alaıda respýblıkada ıntellekt tehnologııalarynyń qarqyndy damymaýy qazaq tiliniń jetkiliksiz beıimdelýine baılanysty bolyp otyr.
Úshinshi. Sandyq platformalardyń batystyq mazmunǵa bet burýy ulttyq mádenıet pen ana tilimizdiń aıasyn taryltady. IýNESKO derekteri boıynsha, búginde ınternet mazmunynyń 50 paıyzdan astamy – aǵylshyn tilinde. Nátıjesinde, damýshy elderdiń jergilikti tilderi men mádenı materıaldary aqparattyq keńistiktiń 2-5 paıyzynan aspaıdy. Qazaqstanda onlaın-platformalar men áleýmettik jelilerdiń aıtarlyqtaı bóligi ulttyq kontentti nasıhattaýǵa arnalmaǵan. Bul birte-birte jastardyń qazaq mádenıetine, salt-dástúrine, tiline degen qyzyǵýshylyqtyń joǵalýyna ákep soǵady.
Birqatar áleýmettik zertteýdiń nátıjesi boıynsha, elimizdiń rýhanı keńistiginde mýzyka, kıno, ádebıet, óner salalarynda batystyq úlgiler basym. Jergilikti kontentti damytýǵa kedergi keltiretin iri onlaın platformalar men izdeý júıelerinde qazaq tiliniń bolmaýy, jasandy ıntellekt pen usynys algorıtmderiniń ulttyq mádenı erekshelikterge beıimdelýiniń shektelýi jergilikti avtorlar men jobalardyń tanylýyna keri áser etedi.
Mádenıet jáne BAQ salasyndaǵy sarapshylar halyqtyń 60 paıyzǵa jýyǵy ınternettegi aǵylshyn tiliniń ústemdigi urpaqtar arasyndaǵy mádenı alshaqtyqty ulǵaıtyp, ulttyq biregeıliktiń saqtalýyna qaýip tóndiredi dep esepteıdi.
Tórtinshi. Aqparattyq tehnologııalardyń qarqyndy damýy jaǵdaıynda ulttyq biregeılikti saqtaýda kúrdeli mindetter bar. Sıfrlyq servısterdiń, mobıldi qosymshalardyń jáne jahandyq platformalardyń qoǵamnyń kúndelikti ómirine jyldam enýi aqparatqa qoljetimdilikti keńeıtip qana qoımaı, minez-qulyq pen qundylyqtar júıesiniń jańa úlgilerin qalyptastyrdy. Sarapshylardyń pikirinshe, ulttyq biregeılikke IT-alyptardyń standartty usynystar júıesi kóbinese shekteýli qazaq tildi segmentti yǵystyryp tastaıdy.
Sonymen qatar JI derekter bazasynda qazaq tilindegi tolyqqandy, sapaly mazmunnyń bolmaýy saldarynan ulttyq dástúrler men qundylyqtar jastar arasynda keńinen nasıhattalmaıdy. Aqparattyq qaýipsizdik pen derekterdi qorǵaý tetikteriniń joqtyǵy, jahandyq korporasııalardan Qazaqstannyń mádenı erekshelikterin eskerýdi talap etetin naqty normatıvtik qujattar men strategııalardyń bolmaýy jappaı batystyq mazmunnyń júıesiz taralýyna alyp keledi. Saldarynan qazaqstandyq jastardyń 70 paıyzǵa jýyǵy aǵylshyn tilindegi resýrstardy «ámbebap» jáne mańyzdyraq dep sanaıdy.
Osy qıyndyqtarǵa qarsy turý úshin úkimet pen qoǵamdyq ınstıtýttar retteýshi standarttardy engizýge umtylyp jatyr. Qazaqstandyq JI tehnologııalaryn damytý, jergilikti mamandardy daıarlaý, qazaq tilinde ulttyq derekter jınaǵyn qurý jahandyq aqparattandyrý dáýirinde «sıfrlyq táýelsizdikti» qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Qazir sapaly qazaqtildi resýrstar az, ulttyq mádenı dástúrlerdi sıfrlyq qoldaý álsiz, sondyqtan jastar sheteldik platformalardy tutynady. Osy syn-qaterlerge qarsy turý úshin ortalyqtandyrylǵan memlekettik sharalar qajet: JI-diń jergilikti sheshimderin ázirleý, ulttyq derekter jınaqtaryn qurý, qazaq tildi kontentti qoldaý, jahandyq sıfrlyq keńistikte qazaq tilin aýdarýdy avtomattandyrý úshin mashınalyq aýdarma jáne sózdi taný júıelerin ázirleý, qazaq tilin daýystyq kómekshilerge, chat-bottarǵa jáne bilim berý platformalaryna biriktirý, onyń qoljetimdiligin arttyrý jáne kúndelikti qoldanýda tanymal etý.
Sıfrlyq ortada mádenı qatysýdy nyǵaıtýǵa kómektesetin jergilikti mazmun men ulttyq qundylyqtardy nasıhattaıtyn mamandandyrylǵan usynystar algorıtmderin qurý kerek. Bul oraıda mádenı murany sıfrlyq muraǵattaý, tarıhı qujattardyń, qoljazbalardyń, óner týyndylarynyń jáne aýyz ádebıetiniń AT arqyly jasalǵan sandyq muraǵatyn uıymdastyrý qajet. Keń aýdıtorııa úshin mádenı qundylyqtarǵa qoljetimdilikti qamtamasyz etetin vırtýaldy murajaılar men tarıhı eskertkishterdi 3D rekonstrýksııalaý, qazaq tilin, tarıhyn jáne etnografııasyn oqýǵa arnalǵan ınteraktıvti bilim berý qosymshalaryn ázirleý kerek. Sondyqtan jergilikti mádenı konteksti eskere otyryp, áleýmettik jelilerde jáne sıfrlyq medıada alǵa jyljytatyn algorıtmder men mazmundy basqarýdyń ulttyq strategııasyn ázirleý mańyzdy.
Sonymen qatar memlekettik til men mádenıetterdi saqtaýǵa baǵyttalǵan jasandy ıntellektini etıkalyq paıdalanýdyń álemdik standarttaryn ázirleýge belsendi qatysý – ýaqyt talaby. Qazaq mádenıetiniń jahandyq sıfrlyq keńistiktegi ustanymyn nyǵaıtý úshin mádenı mura jáne sıfrlyq dıplomatııa salasynda túrki elderimen jáne halyqaralyq seriktestermen birlesken JI jobalaryn qurý qajet. Bul sharalardy júzege asyrý ulttyq biregeılik pen qazaq tilin saqtap qana qoımaı, belsendi túrde damytýǵa, olardy zamanaýı sıfrlyq tehnologııalarǵa biriktirýge jáne eldiń turaqty mádenı, ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti qazaq tilin ǵylym tiline aınaldyrý, qazaq tilinde jasandy ıntellekt qurý, aqparattyq júıelerde memlekettik tildiń úlesin kóbeıtý, ana tilin jańa ádistermen oqytý máselelerine basymdyq beredi. Ýnıversıtet ǵalymdary bul baǵytta jemisti eńbek etip, aýqymdy jobalarmen aınalysyp jatyr. Byltyrdan beri QazUÝ ǵalymdary «Qazaq tilin jáne tehnologııalyq progresti qoldaý úshin úlken tildik modeldi (LLM) qurý» megajobasyn iske asyryp jatyr. Qazaq tiliniń zamanaýı tildik modelin qurý baǵytyndaǵy jobany QazUÝ, Nazarbaev ýnıversıteti, A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty, Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy, Aqparattyq jáne esepteý tehnologııalary ınstıtýtymen birlesip oryndaýǵa kiristi. Ýnıversıtet memlekettik til mártebesin kóterý, ǵylym salasy retinde damytý, jasandy ıntellekt júıesin engizý baǵytyndaǵy jumystardy júıeli jalǵastyra beredi.
Janseıit TÚIMEBAEV,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy-rektor
