«Alash» tarıhı-zertteý ortalyǵynyń derekterine súıensek: «Bul jerde aty atalyp otyrǵan Shegen babamyz Kishi júzdiń kóp bıiniń biri ǵana emes, áz Táýkeniń bas ázireti, sopy Ázız Músirálimen birlese otyryp, jan-jaqta júrgen barsha jetirýdyń basyn qosyp, Jaıyq boıyna toptastyra, jaqyndatyp júrgen tulǵa».
El aýzyndaǵy shejirege úńilsek, Sherbuǵa (Shegen bı) babamyz – jaǵalbaılydan shyqqan, osy taıpany tutastyrýshy Melde bıdiń urpaǵy. Burynǵylardan «Eldi el etken Melde bı» degen sóz qalǵan. Al onyń besinshi urpaǵy Shegen bıdiń ýaqytynda jetirýdyń taıpalaryn biriktirý, qazaq handyǵynyń ishki, syrtqy saıasatyn aıqyndaý máseleleri alda turdy. Jetirý jurty Táýke hanmen kelise otyryp, qazaq jeriniń soltústik-batys jaǵyn qaptaǵan orystardan, tatar-bashqurttardan qorǵaımyz dep, qasıetti Jaıyqtyń basy Jamantaýdan bastap, sonaý Elekke deıin eki jaǵyn ala ornalasady. Sol kezdegi jetirýdyń Táýke hannan alǵan jeri, qazirgi Bashqurtstan, Batys Qazaqstan, Reseıdiń Orynbor, Aqtóbe, Qostanaı, Chelıabi oblystarymen shektesedi.
Táýke han Qazaq Ordasyna 1680 jyly bılikke kelgen. Demek Shegen bıdiń el isine aralasýy osy jyldan nemese 1652 jyly qaza bolǵan Jáńgir han tusynan bastalady dep joramaldaýǵa bolady. Eski shejirege úńilsek, Shegen bı 80-90 jyldaı ómir súrgen. Onyń ómirge kelgen mezgilin XVI ǵasyrdyń aıaǵy, ne XVII ǵasyrdyń basy dep boljam jasaımyz.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Amanjol Kúzembaıuly 2008 jyldyń 26 tamyzynda shyqqan «Qostanaı jańalyqtary» gazetindegi «Qoǵamǵa qyzmet etetin ádil bı» degen maqalasynda bylaı deıdi: «Bı halyqtyń ashyq daýysymen saılanǵan. Eger ol týra joldan taıqyp, halyq senimsizdik bildirse, onda oǵan adamdar baryp shaǵynýdy qoıady jáne bılikten shettetiledi. Ataqty Shegen bı aýmaly-tókpeli, túsiniksizdeý mezgilde ómir súrgen. Kúrmeýi qıyn kúrdeli máseleniń sheshimderin aldyna kelip júginýshilerge taýyp berip otyrǵan. Ásirese, jer daýyna baılanysty baıypty pikir bildirýden aınymaǵan. Ol kezde jazǵy jaılaý, qystaý, sosyn mal sýarý úshin qajet ózen, kóldiń jaǵalaýyn janjal shyqpaıtyndaı etip bólip berý kerek bolǵan. Ár rýǵa, taıpaǵa bólingen jer aǵaıyn arasynda alaýyzdyq, ne ókpe týdyrmaǵan. Bul Shegen bıdiń sheberligi men onyń árkimge tartpaıtyn shynshyldyǵyn kórsetedi». Atalǵan avtordyń «Tarıh óz ólkeńniń tarıhynan bastalady» degen taǵy bir maqalasynda: «Shegen bı óz mezgilindegi eń aýyr suraq – shekara belgileý máselesimen aınalysqan. Kim biledi, osy kezde qalaı bolaryn, eger ol kezde buǵan janashyrlyqpen, shynshyldyqpen, elin súıgishtikpen qaramasa. Orystar qazaq jerin kóbirek alyp qalý úshin Shegen bıge altyn alqa, altyn júzik, altynmen kómkergen shapan, qylysh berip, shekarany qaıta qarasyn dep ýákil jibergen. Sonda, Shegen bı oǵan: «Altynnan alqa, júzik taǵatyn qatyn emespin, qylysh alatyn jaýynger emespin, shapan jabatyn sultan emespin», dep syılyqtaryn qaıtaryp jibergen. Odan keıin Shegen bıdi ustap alyp, qamap kóndirýge tyrysqan. Kóp ustaı almaıdy, sebebi ataq-dańqy búkil alty alashqa belgili, artynda suraýy bar. Bosatyp jibergen, biraq erdiń qasyn, qanjyǵasyn ýlap attandyrǵan. Sodan ýlanyp Shegen bı qaıtys bolǵan. Shegen bıdi, sol kezdegi qazaq handyǵynyń ortalyǵy bolǵan Túrkistanǵa, qazaqtyń ardaqty adamdarynyń qasyna jerleýge alyp shyqqan eken, biraq súıekti buzylyp ketetin bolǵan soń, basqa jerge jerlegen», dep baıandaıdy.
Alasapyran zamandarda Shegen bıdiń urpaqtary, babasynyń bergen antyn saqtap qalýǵa tyrysqan. Mysaly, «Alash» tarıhı-zertteý ortalyǵynyń «Qazaq rý-taıpalarynyń tarıhy» degen kitabynyń V tomy 2-kitabynyń 34-betinde bylaı kórsetilgen: «Totaı batyr, joǵaryda aty atalyp ketken Shegen babaǵa (Shegen bıge): «Bergen sertine adal bolý úshin, ondaǵan jyldar boıy, Elek-Jaıyq-Úı ózenderiniń boıyndaǵy uzyndyǵy 2000 shaqyrymǵa jýyq qazaq shekarasyn qorǵaýǵa at salysqan batyr», dep baǵa bergen. Sonan soń, qaı shekara qalaı qorǵalǵany kórsetilgen. Arasynda 90 jyldaı ýaqyt ótse de antqa berik qazaq batyrlary, sony qasyq qany qalǵansha oryndaýǵa tyrysqan. Bul Shegen bıdiń tórtinshi urpaǵy edi. Olaı bolsa, babalardan qalǵan eldiktiń shebi eshqashan buzylmasyn.
Baıanǵalı QULTAEV,
ólketanýshy
Aqtóbe
