Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Jınalystan keıin aýpartkom hatshysy shaqyryp ap: «Ybeke, ordendi taqqan kúıi jumysqa baryp, bir kún nagradany taǵyp júrip, ketpen shabyńyz», dedi kózin almaı. Jurt kórsin, partııanyń eńbekti qalaı baǵalaıtynyn», dedi. О́zinen kózin almaı. Sol kúıi jaıaýlatyp arna jaǵasyna jetti. «Kórgen jurttan uıat bolatyn boldy-aý» dep kópshilikke jetkenshe óz-ózinen qymsynyp keldi.
«Stalın joldas elge kúrish egýdi júktepti. Keńes elin, soǵysyp jatqan áskerlerdi qazaq halqy kúrishpen qamtamasyz etetin kórinedi. Endi osy qazylyp jatqan keń arnany Syrdarııaǵa jetkizip, Syr sýymen kúrish egýimiz kerek». Ketpenin siltegen saıyn dóp-dóńgelek temir jalp-jalp etip keýdesin soǵa berdi. Qyz-kelinshek alystan kóz qıyǵyn qadap júr. Qaıyń sapty ketpendi qara jerge qarsh-qarsh sermegen saıyn «Eńbek Qyzyl Tý» dep atalǵan marapat salp-salp etip kókiregin tepkilep tynym bermedi. «Osyny sheship alyp, qaltama sap qoısam ba eken?». Ybyraı kishigirim qazannyń aýmaǵyndaı ketpenin siltegen saıyn qara jerdiń kóbesin qyrtys-tyrtysymen oıyp ap, topyraqty birden jaǵaǵa atady. Ketpen júzi qarsh etken saıyn qara jer jaryqtyq qaq aıyrylyp, shúńireıgen shuńqyr bop qazylyp qalyp jatyr. Qyz-qyrqyn men bala-shaǵa belderi maıysyp, aǵash zembilmen topyraq tasysa, bul alystan laqtyrǵan topyraq jaǵaǵa baryp burq etip, sol mań bozala shańǵa kómilip qap jatyr. «Qoı, osyny aýyrsynyp qaltama salmaıyn, kógildir shápke kıgender kúnde kep tekseredi, bireý-mireý aıtyp júrse, «halyq jaýynyń» qataryn kóbeıtermin, bizdiń aramyzda da «úndemestiń» quıyrshyqtary joq deısiń be? «Ańqaý elge aramza moldalar» kóbeıip tur ǵoı». Ol ketpen sabyn siltegen saıyn salp-salp etip keýdesin soqqan temirge tyjyryna qarasa da, «tezirek arnany Syrdarııaǵa jetkizip, egin egip, áskerlerdi asyrasaq eken» degen tileýqor kóńil keýdesin qosa soǵyp, soǵystyń birinshi kúninen habarsyz ketken Aqylbegi kóz aldynan bir kóleń etti. «Sen úshin, balam, seniń aman-esen kelýiń úshin, soǵys tezirek bitsinshi» dep taǵy bir ketpen topyraqty jaǵaǵa burq etkizip, bozala shańnyń astyna kómilip qala berdi.
Úsh kúnnen keıin álgi keýdesine temir qadaǵan aýpartkom hatshysy ózine shaqyrdy.
– Siz ujymsharǵa bastyq bolasyz. Anaý qatyn-qalash pen kókórim jastarǵa sózi ótimdi adam kerek. Atqa minip, aýyl aralaısyń, otyratyn keńseń bolady.
– Men qara tanymaımyn ǵoı.
– Meni qara tanyp qyryp bara jatyr deısiz be? Úsh klastyq saýatym bar. Sóz osy. Erteń keńseńde otyrasyń. Úshetshigiń bolady, eńbekaqyny sol jazady, siz jurtty eńbekke jumyldyrasyz.
– Jurt ketpen shabýdy mensiz de biledi...
– Sózdi kóbeıtpeńiz. Sizdi jaqynda partııaǵa ótkizemiz, tósińizge orden taqtyq.
Zady qorqaq emes, biraq tula boıy toq júrgendeı zý ete qaldy. Partııa dese, «úsh árip» dese, záresi qalmaıdy. Osy ujymshardy quryp, «Qyzyltý» dep atyn qoıǵan nemere inisin bir jeti buryn «úsh árip» ókili alyp ketip, qamap tastady. «Boqaıdan qalǵan kózi ashyq ol túrmede, Jaqaıdan alǵan qara tanymas men keńsede otyrmaqpyn ba? Oı, zaman-aı!» dep únsiz qaldy.
Ybyraı ujymshar bastyǵy bolǵaly arna qazý alǵa jyljymady. Bir ózi shańdatyp-burqyratyp, el-jurttan atshaptyrym alǵa shyǵyp ketýshi edi, bir jetide arna deńgeıi bir-aq shaqyrymǵa uzarypty. Qyz-qyrqyn, qatyn-qalash pen soǵystan múgedek bolyp kelgen aqsaq-toqsaqtar eki-úsh ketpen topyraqty zembilge salyp túrtinektep tasyp, isti óndire almady. Munyń bárine istiń kózin taýyp, jurtty jumyldyra bilmegen ujymshar bastyǵy kináli dep tabyldy. «Úsh árip» ókili ujymshar bastyǵyn syrttaı baqylady. Ybyraı bastyq bolyp kelgen kúni-aq qaqyra-keńsesiniń dál kireberis bosaǵasyna uńǵysy aıdaı bolyp úńireıgen qaıyń sapty ketpenin tiginen qoıyp qoıdy. О́zi aýdannan kelgen ýákilge keshe qansha metr jer shabylyp, sıyr fermasy qansha lıtr sút saýǵanyn aýyzsha aıtady, biraq arna jaqqa bas burǵysy kelmeıdi. Belderi maıysyp, qara jerge ketpen urǵan tómen etektilerge bıikten qaraǵysy kelmeıdi, ózi kirisip keteıin dese, ujymshar bastyǵy degen aty bar, erteń bul da sóz bolýy kádik. Ol jaımen ornynan turdy da, jup-jýan saýsaqtaryn búgip-jazyp, bosaǵada turǵan ketpenniń jup-jumyr sabyn qysa ustady. Sol mezet jany raqattanyp, kózin jumdy, «ótkir júzin qara jerge qarsh etkizsem ǵoı, shirkin!» Sol sát qaraǵaı esik shıq etip ashylyp, ózin ańdyǵan kógildir shápke kirip keldi. Bul betine qarap ańyryp turyp qaldy da, jumyr sabyn qysyp ustaǵan ketpendi kóterip, qolyna aldy. Kógildir shápke nán adamnyń shúńireıip qaraǵan kózi men qolyna ustaǵan qazandaı ketpendi kórip, tura qashty. Qashqan kúıi aýpartkomǵa kelip, kórgen-bilgenin buljytpaı baıan etti.
Tús aýa Ybyraı tutqynǵa alyndy.
* * *
Bir aı abaqtyda qamalyp jatqan Ybyraıdy búgin sotqa ákeldi. Aıyby – «ókimet adamyna qasaqana qastandyq jasap, sýyq qarýdy jumys ornynda saqtaǵany úshin» degen bap. «Úsh árip» ókili: «Ol ketpendi qolǵa alysymen men tura qashtym, áıtpese shaýyp tastar edi» dep jábirlenýshi retinde kýálik jasady.
– Moıyndaısyz ba?
– Moıyndaımyn. Ketpendi qolyma alǵanym ras. Biraq, men adam túgili shybyn óltire almaımyn.
– Onda nege ketpendi jumys ornyńyzdyń bosaǵasyna qoıdyńyz.
– Ketpendi kórmesem tura almaımyn. Men ketpen shabýym kerek edi.
Osy sát ótip jatqan aýpartkom bıýrosynda sóz alǵan Novosibir aýyl sharýashylyǵy akademııasyn bitirip, aýdandyq jer bólimine bas agronom bolyp kelgen soltústik jigiti Ánes Altynbekov jergilikti jerdiń qyrbaılyǵyna qarsy aqıqat sóz aıtty.
– Jaqaev ketpen shaýyp júrgende kúnine bir shaqyrym arna qazylatyn. Ol ujymsharǵa bastyq bolyp ketkeli kúnine elý metr ǵana jer qazylyp júr. Ony tutqyndaǵaly áıelder qaýymy: «Endi kanal qazbaımyz, báribir bizge opa joq, bular orden taǵyp qoıyp, opasyzdyq jasaıdy eken, erteń bizdi de aıaıdy deısiń be?», dep ashyq aıtyp júr. Sizder kimniń ketpen shaýyp, kimniń el bıleıtinin bile almaı júrsizder, – dep Aqan seriniń urpaǵy lekildep aǵynan jaryldy. Bári ún-túnsiz, sóz jaýapsyz qaldy. Eń sońynan ǵana birinshi hatshy Akchýrın qazaqsha egile sóıledi.
– Joldas sot tóraǵasy, bıýro atynan Jaqaevtyń isin qysqartýdy suraımyz. Biz Stalın joldastyń nusqaýyn oryndap, bıyldan qalmaı arnany Syrdarııaǵa jetkizip, kúrish egýdi bastaýymyz kerek. Áskerge tamaq kerek, – dep túıindedi sózin.
Taǵy da únsizdik.
Bul sátte sot ta aqyryna jetip qalǵan edi. Aýdandyq sot tóraǵasy Stalın joldastyń esimi estilgende júregi zý etip, birinshi hatshydan suranyp, bıýro májilisinen sytylyp shyǵyp ketti de, entige basyp, sotqa keldi. Sóıtip, is júrgizýshini shaqyryp alyp, bozaryp turyp, aıypkerdi bosatýdy surady. Ol «Oblys pen qaýipsizdik komıtetine is qorytyndysyn ne dep berem» dep kúbirlep, qorqasoqtaı qarady. «Bir jyl shartty jazaǵa kes, ózin eńbekpen kórsetsin, Eńbek Qyzyl Tý ordeni bar ǵoı» dep tóraǵa asyǵyp-aptyqty.
– Nagradadan aıyrǵanbyz. Isti bolǵan adam marapattan aıyrylatynyn bilesiz ǵoı.
– Marapatyn qaldyr. Ol eńbektiń adamy. Stalın joldastyń nusqaýy... – dep kózin alartqanda «túsinikti» dep is júrgizýshi sot májilisin qaıta jalǵastyrdy. Sol sát aıyptaýshy prokýror: «Mine, mynaý qylmystyq áreketke paıdalanylǵan sýyq qarý – ketpen», – dep zattaı aıǵaq retinde zildeı ketpendi áreń qolyna alyp, sotqa qatysýshylarǵa kórsetti.
Aıypkerge sońǵy sóz berildi. Ol bir-aq aýyz sóz aıtty.
– Men ketpen shabýdy ańsap, qylmysker atanyp otyrmyn ǵoı, – dedi.
Sot úkimi shyqty. Jaqaıdyń Ybyraıy bir jyl shartty jaza – qara jumysqa jegildi.
Ol sot zalynan bostandyqqa shyǵyp, qara-qura taraı bastady. Sabyna zattyq nómiri jelimdelgen ketpenin ala ketpekke qol sozyp edi, shińkildek sottyń jan daýysy shyqty.
– Tıispeńiz, – dedi záre-quty qalmaı. – Ustaýǵa bolmaıdy. Bul zattaı aıǵaq retinde bizdiń arhıvte saqtalady.
– О́ı-ı, sender de bir... Jamanshylyq jyly Seıtimhan usta qurdasym óz qolymen jasaǵan ketpen edi, – dep alaqanyn ýqalady.
Sot zalynyń bosaǵasynda qalǵan ketpenge shyǵar esikte burylyp taǵy bir qarady.
Is júrgizýshi ishin tartyp qaldy. «Osy áreketiniń ózi qosymsha bir bapqa sáıkes kep tur. Shyǵyp bara jatyp ta ókimet adamyna ketpenin ustap, qyr kórsetti» dep taǵy bir jyldy moınyna ilip jiberse...»
– Myna ketpenniń tezirek kózin qurtyńdarshy! – dep hatshy áıelge kárin tókti.
Jińishke áıel qaıyń saby jup-jýan zildeı ketpendi áreń kóterip, arhıv qoımasyna qaraı qorqasoqtaı basyp bara jatty.
Qýandyq TÚMENBAI,
jazýshy
