Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ázirshe renessans ónerge qatysty mánde molynan qoldanylady. Al máseleniń túp qazyǵyna úńilsek, renessans degenimiz órkenıettiń aıshyqty bir zańdylyǵy, olaı bolsa, ol aldymen fálsapalyq uǵym retinde betperdesin ashýy qajet. Olaı deıtinimiz, keńes elinde tuńǵysh ret jaryq kórgen aıtýly fılosofııalyq ensıklopedııalyq sózdikte (Máskeý, 1988 jyl) «Renessans» degen maqala joq. Demek ol fılosofııalyq uǵymdar sanatyna enbegen degen sóz. «Renessans» degen maqala Úlken Sovet Ensıklopedııasynda bar. Bizdiń QSE ony orysshadan tup-týra qazaqshaǵa tárjimalaǵan. «Renessans (frans. Renaissanse – qaıta órkendeý dáýiri) – Batys jáne Ortalyq Eýropanyń birqatar elderinde orta ǵasyr mádenıetinen jańa zaman mádenıetine ótýdiń damýly kezeńin sıpattaıtyn dáýir ataýy» (BSE. T.22., S.11.; QSE. 9-t., 467-b.).
Osy anyqtama-sózdik mazmunyna oı jibereıikshi. Sonymen, renessans Batys jáne Ortalyq Eýropanyń birqatar elinde ǵana bolǵan dáýirdi anyqtaıtyn uǵym bolyp shyqty. Renessansqa osyndaı ólshemmen kelsek, ol tek ánsheıin bir aımaqtyq, qaıtalanbas qubylys bolyp qana qalady. Birshama basylymda, maqala, zertteý eńbekterinde renessansty osylaı túsinip júrgender az emes.
Renessans tabıǵatyn taný maqsatynda, onyń sınonımi retinde qoldanylyp júrgen «qaıta órkendeý» («Vozrojdenıe») degen uǵymǵa nazar aýdarǵan jón. Joǵaryda aıtylǵan ensıklopedııalarda oǵan mynandaı túsinikteme berilgen. «Qaıta órkendeý dáýiri, renessans – Batys jáne Ortalyq Eýropa elderi mádenıeti tarıhyndaǵy orta ǵasyrlyq mádenıetten jańa zaman mádenıetine ótý dáýiri (Italııada shamamen XIV-XVI ǵasyrlar, basqa elderde XV-XVI ǵasyrlardyń sońy). Qaıta órleý dáýiri mádenıetiniń negizgi erekshelikteri – shynaıylyq, gýmanıstik dúnıetanym, kóne mádenı muralarǵa den qoıý, ony qaıta «kórkeıtý» (bul termın baıyrǵy ıtalıan sýretshisi ári tarıhshy Dj. Vazarıdiń «О́mir sýretterinde» (1550) aıtylǵan), ol ǵylymda XVIII ǵasyrdan bastap qalyptasty» (BSE. T.5., S.271; QSE. T.6., 404-b.).
Qaıta órleý dáýiri mádenıetiniń máni feodalızmnen jańa zamanǵa óterde antıkalyq mádenıetke qaıta oralýymen anyqtalyp otyr. Bul, árıne, antıkalyq mádenıetti tek qaıtalap kóshirý emes, onyń ómirsheń gýmanıstik ıdeıalaryn jańa jetilip, órbip kele jatqan qoǵamdyq qatynasqa oraı qoldaný, antıkalyq gýmanızmdi feodalızm ıdeologııasyna qarsy qoıý. Sondyqtan da bul úderisti jańa qalyptasyp kele jatqan býrjýazııanyń qoldanýy zańdy edi. Biraq býrjýazııa ıdeologteri renessans ıdeıalaryn feodalızmge qarsy rýhanı kúsh retinde paıdalanyp qana qoıǵan joq, olar óndirgish kúshter jetilýi qajettiligine saı úılesimdi keletin qoǵamdyq sana formasy retinde qabyldady. Bul jerde basyn ashyp aıtatyn jaıt, renessanstyq sana eki qoǵamdyq sana, eki mádenı úrdistiń sabaqtastyǵynan, úılesimdiginen týǵan. Olar antıkalyq dáýir sanasy men feodalızmnen jańa zamanǵa bet burǵan dáýirdiń sanasy edi.
Renessans haqynda sózdikter men ensıklopedııalarda berilmegen tyń maǵlumattardy fılosof ári fılolog A.F.Losevtiń «Estetıka Vozrojdenııa» degen eńbeginen kezdestirdik. Ol «Renessans» termıni naqty maǵynasynda XV-XVI ǵasyrdaǵy Italııaǵa qatysty», deı kelip, bylaı degen qorytyndy jasaıdy:
«Shyn máninde, «Qaıta órleý dáýiriniń» ıtalııalyqtary ózderi ómir súrgen kezeńde osy dáýir dep atady. Biraq olar basqa elderdegi osyǵan uqsas kezeńder týraly eshteńe bilgen joq. Tipti oǵan deıingi ejelgi mádenıetten de habarsyz bolǵan sekildi. Soǵan qaramastan renessans barlyq elde ár túrli mazmunda damydy. Degenmen ol kezeń óziniń túpki mádenıetinen, dálirek aıtqanda, ortaǵasyrlyq jáne qaıta órleý dáýirindegi Italııa mádenıetinen asqan joq.
Budan mynadaı qorytyndy shyǵady. Qysqasy, renessans qandaı mazmunda bolsa da, Batystan basqa mádenıetterdegi renessans qubylystaryn bizge báribir eskerý qajet. Anyǵynda, ejelgi Shyǵys mádenıetindegi barlyq renessanstyń ózindik ereksheligi bar. Biraq ony ǵalymdar tolyq tujyrymdaǵan joq. Qazirgi tańda osy baǵytta ne istelýi múmkin. Biz Eýropa nemese Batyspen shektelip qalmaý úshin, ony az ýaqyt ishinde kartaǵa túsirýge tyrysamyz» (A.F.Losev. «Estetıka Vozrojdenııa», «Mysl», 1982. S.15-16).
Renessans máselesi áli daýly ekenin joǵaryda aıttyq. Al daý týǵyzbaıtyn jaı – renessans tek Italııa nemese Batys Eýropa elderine ǵana qatysty emes, ondaı rýhanı qubylys ózge aımaqtarda, elderde bolatyny týraly pikir. Biraq renessans tek antıkalyq ónerge nemese onyń jańa zamanǵa saı qaıta tynys alyp, órkendeýi degen sóz tek Italııaǵa, basqa Batys Eýropa elderine qatysty aıtylatyn másele bolsa kerek.
Renessansty Batysqa ǵana tán qubylys emes, ondaı dáýirler Shyǵys elderinde de bolǵan degen konsepsııa pıonerleriniń biri akademık N.I. Konrad. Endi osy kisiniń pikirine nazar aýdaralyq.
1963 jyly KSRO Ǵylym akademııasy baspasynan professor V.K.Chaloıannyń «Armıanskıı renessans» degen eńbegi jaryq kórdi. Osy kitaptyń redaksııasyn basqarǵan, qorytyndy sózin jazǵan akademık N.I.Konrad bolatyn. Kitaptyń qorytyndy sózinde ǵalym óte qundy pikirlerin ortaǵa salǵan.
«Shyǵys álemindegi renessans týraly oı eń aldymen keńestik Shyǵys elderinde paıda boldy. Máselen, 1947 jyly Sh.I.Nýsýbıdze «Rýstavelı jáne Shyǵys renessansy» atty eńbeginde grýzınniń uly aqyny ómir súrgen kezeńdi, ıaǵnı HII-HIII ǵasyrdy Grýzın renessansy dep aıtqan edi. Sondaı-aq 1948 jyly I.Djavahıshvılı «Istorııa Grýzıı» degen kitabynda XII ǵasyrdaǵy Grýzııa tarıhy týraly baıandaıdy. Sonda bul kezeńdi Eýropadaǵy qaıta órleý dáýirine uqsas qubylys retinde beıneleıdi.
«Osy joldardyń avtory Italııa tarıhyndaǵy «Qaıta órleý» dep atalǵan dáýirge jáne Shyǵystyń keıbir halyqtarynyń tarıhyna uqsas kezeńdi tabý múmkindigi týraly baıandaıdy. Máselen, VII-HII ǵasyrdaǵy Qytaı men IH-HII ǵasyrdaǵy Taıaý Shyǵysta (Orta Azııa, Iran, Soltústik-Batys Úndistan) osyǵan uqsas dáýirler bar ekeni jaıynda oı qozǵaǵan. 1961 jyly V.M. Jırmýnskıı «Álisher Naýaı jáne Shyǵys ádebıetindegi renessans máselesi» atty maqalasynda osyndaı kezeńniń Ortalyq Shyǵys halyqtarynyń tarıhyna qatysy bar ekeni týraly jazǵan.
Shyndyǵynda, Shyǵys halyqtarynyń tarıhynda Eýropadaǵy «Qaıta órleý» dep atalǵan kezeńge mádenıeti men tarıhy uqsas dáýirdi tabý týraly másele san márte kóterilgen. Bir jaǵynan, bul óte túsinikti. Shyn máninde, ony jeke ǵalymdar emes, tarıhtyń ózi ornyna qoıǵan (V.K.Chaloıan. Armıanskıı renessans. Máskeý: KSRO Ǵylym akademııasynyń baspasy. 1963. 160 b. akademık N.I.Konradtyń qorytyndy sózi).
N.I.Konradtyń tujyrymynsha, renessans tarıhı-mádenı zańdylyq «...biz Italııa tarıhyndaǵy «Qaıta órleý» dep atalǵan kezeńdi tek osy elge ǵana emes, sondaı-aq mádenı mazmuny baı kez kelgen halyqtyń tarıhyna qatysy bar degen qorytyndyǵa kelemiz. Sondyqtan «bul erekshe jaǵdaı» emes, tarıhı zańdylyq» (sonda, 63 b.).
Shyǵys elderindegi qaıta órleý zamany týraly ǵalym Adam Mes «Musylman renessansy» degen eńbeginde jan-jaqty taldaý jasaǵan.
Qaıta órleý zamanynyń birden kózge túsetin, basty ereksheligi – ol antıkalyq mádenıetke jańa tarıhı-áleýmettik ortada qaıta oralý. Antıkalyq mádenıet bolsa Batys, Ońtústik Eýropa elderine eki jolmen bardy: biri Vızantııa arqyly bolsa, ekinshisi arabtar arqyly. Sóıtip, Batys renessansy jalǵasy ispetti deýge ábden bolady. Bul jóninde N.I.Konrad naqtylap aıtqan: «Ejelgi mádenıettiń ózgerýinen Shyǵys renessansy Batys Eýropa elderine qaraǵanda erte ornyqty. Tipti Batys Eýropalyq renessans Shyǵysqa qaryzdar dep aıtýǵa bolady» (ol da sonda, 199 b.).
Sebepsiz qubylys joq, N.I.Konrad pikirleriniń tarıhı negizderi bar. Bir kezde adamzat balasynyń aqyl-oıynyń besigi bolǵan Rım, ásirese, onyń Shyǵys bóligi (Vızantııa) óz minezin ózgertti. Onyń ımperatory Zenon 489 jyly Edessa mektebin, Iýstınıan 529 jyly Aleksandrııa men Afına Akademııalaryn jaýyp, ǵalymdardy qýǵynǵa saldy. Sóıtip, bul ómirden baq qaıtty, qut qashty. Kórshiles Parsy memleketi qýǵynǵa túsken grek ǵalymdaryn qushaq jaıa qarsy aldy. Parsy shahy Anýshırvan (531-573) Gýndeshapýr qalasynda taratylǵan Afına Akademııasyn qalpyna keltirdi. Bertin kele parsylar ıslam dinin qabyldap, Baǵdad halıfatyna baǵynǵan kezde de osy dástúrden aıyrylǵan joq. Onyń ústine Baǵdad halıfy ál-Mamýn Baǵdadta «aýdarmashylar» úıin quryp, oǵan jer-jerden oqymysty, ǵalymdar jınap, arab tiline Galen, Gıppokrat, Evklıd, Arhımed, Ptolomeı t.b. eńbekterin aýdara bastady. Halıf aýdarmashylar aldyna negizgi maqsat etip grek fılosoftaryn aýdarýdy qoıǵan. Aýdarmashylar bul jumystardy joǵarǵy qarqynmen oryndap shyqty. Sóıtip, arabtar Renessans dáýirin týǵyzdy. Osy bilim, sana birte-birte Eýropaǵa jaıyldy. Sóıtip, Eýropa Arıstotel fılosofııasyn áýel basta arabtar arqyly tanydy. Arabtar Eýropanyń jetilýine tıgizgen sheshýshi áseri týraly kezinde I.G.Gerder «Ideı k fılosofıı ıstorıı chelovechestva» degen eńbeginde kóptegen maǵlumat keltirgen. Keıingi kezde bul másele týraly ashyq aıtqandardyń biri – Rene Genon. Ol óziniń «Vlııanıe ıslamskoı sıvılızasıı na Evropý» atty eńbeginde ejelgi grek ǵylymy men fılosofııasy eýropalyqtarǵa musylmandar arqyly jetkenin anyq kórsetti: «Basqasha aıtqanda, ellınderdiń rýhanı murasyn Eýropa muny Taıaý Shyǵys ǵalymdary baıypty zerttegennen keıin ǵana qabyldady. Eger ıslam ǵalymdary men fılosoftary bolmaǵanda, eýropalyqtar mundaı baı murany uzaq ýaqyt tolyq bilmeıtin edi. Tipti onymen eshqashan tanys bolmaýy da múmkin» («Voprosy fılosofıı», 1991. №4. 94 b.).
Rene Genon tym qattyraq ta aıtyp jibergenge uqsaıdy. Búkil Eýropanyń mádenı taǵdyry jóninde úzildi-kesildi pikir aıtýǵa bola qoımas, biraq Shyǵys renessansynyń Batysqa qaraǵanda burynyraq bolǵany shyndyq. Eýropa tikeleı ellındermen baılanysty emes, ortasynda arab-parsy mádenıeti jatyr, ony Rene Genon bir sózben ıslam mádenıeti dep ataǵan. Joǵaryda aıtylǵan pikirlerdi qysqasha qorytyndylasaq, renessans degenimiz tek Batys Eýropa mádenıetine, ónerine, rýhanı ómirine ǵana qatysty qubylys emes, ol kóptegen elder men halyqtar tarıhynda kezdesetin mádenı-tarıhı jaǵdaı. Sondyqtan armıan, grýzın renessansy, túrik renessansy nemese ony Naýaı, Abaı esimderimen ataýǵa ábden oryndy. Men «Sana bolmysynyń» birinshi kitabyndaǵy «Abaı jáne renessans» degen maqalada qazaq renessansyna qatysty oılardy bildirgenmin. Árıne, renessans týraly aıta da, jaza da berýge bolady, biraq bul jerde basy ashylmaǵan bir másele bar. Biz áli renessans degen uǵymnyń mádenı-tarıhı fenomen retinde mánin asha alǵan joqpyz. Oǵan kedergi bolǵan eki nárse boldy, biri búkil adamzat mádenıetin qoldan «Batys» jáne «Shyǵys» dep bólshektep, olardy birine-birin qarsy qoıýshylyq bolsa, ekinshiden, biz mádenıet tarıhyn zertteýde metodologııalyq negiz etip markstik-lenındik qoǵamdyq, ekonomıkalyq formasııalar ilimin alyp, «bazıs» jáne «qondyrma» degen jalań túsinikter yrqynda boldyq. Bul túsinikter shyndyqty perdelep, bar nárseni obektıvti ǵylymı negizinde tanýǵa bóget boldy. Sirá, renessans máselesin zertteýde órkenıettik nyshandardy negizge alǵan durysyraq bolar. Bul máseleniń bir jaǵy, ekinshiden, órkenıettik máseleniń ózi kóbinese dinı sanaǵa qatysty, ol arnaıy sóz bolatyn taqyryp.
Ǵarıfolla ESIM,
akademık, jazýshy
