Bular sala-salaǵa bólinip tekserilgen joq. Bul tekserýdiń tilge de, ádebıetke de kóp paıdasy tıer edi. Bizge osy asyl qazynany jıyp, arshyp, qorytý kerek, ishindegi kerekti dánin alý kerek» dep Ilııas Jansúgirov 1934 jyly Qazaqstan keńes jazýshylarynyń alǵashqy sezinde jasaǵan «Qazaq keńes ádebıetiniń búgingi kúıi, keleshektegi mindetteri» degen baıandamasynda folklorıstıkaǵa baılanysty óz pikirin bildiredi. Rasymen de, Ilııas Jansúgirov – qazaq ádebıetiniń kórnekti ókili, aqyn, jazýshy, dramatýrg qana emes, sondaı-aq qazaq folklorynyń janashyry, zertteýshisi bolǵan tulǵa. Ol halqymyzdyń aýyz ádebıeti muralaryn jınaqtap, zerttep, ony kórkem shyǵarmashylyǵynda sheber paıdalana bilgen.
Ilııas Jansúgirovtiń shyǵarmalarynda halyq aýyz ádebıetiniń túrli janrlary – maqal-mátelder, ertegiler, jyrlar, ańyz-áńgimeler men sheshendik sózder keńinen kórinis tapty. Jansúgirov halyq shyǵarmashylyǵyn zertteýmen qatar, ony óz shyǵarmalarynda jańǵyrta otyryp, kórkemdik turǵydan damytty. «Kúıshi», «Qulager», «Dala» sııaqty shyǵarmalarynda folklorlyq elementterdi keńinen paıdalandy. Ásirese «Kúıshi» poemasynda qazaqtyń kúı óneriniń fılosofııalyq máni men tarıhy halyq ańyzdary negizinde beınelengen.
Aqyn óziniń halyq aýyz ádebıeti úlgilerin jınaýdy bastaýy týraly bylaı deıdi: «Sol ýaqytta Túrkistannyń oqý kámısarıaty tarapynan el ádebıetin jınaýǵa aıryqsha bir kámesıe kelgen... Kámesıe... meni ádebıet jınaýǵa qyzmetke aldy. Men jazdaı el ishinen kámesıege ádebıet jınaý qyzmetinde bolyp, kúzge kámesıemen birge Táshken keldim. Táshkende alǵash qazaq ınstıtýty uıymdastyrǵan jyly eken. Onyń janyndaǵy 2 jyldyq oqytýshylar daıyndaıtyn kýrske tústim... oryssha tańbany sonda oqydym».
Osylaısha, aqyn el aýzyndaǵy ádebıet úlgilerin jınap, folklorıstıka salasyna kóńil bóle bastaıdy. Máskeý qalasyndaǵy «Ortalyq kindik» baspasynan 1927 jyly Ilııas Jansúgirulynyń qurastyrǵan «О́tirik» atty eńbegi shyǵady. Kitaptyń basyna «Jınaýshydan» dep alǵysóz jazady. Ár ótiriktiń astyna jazyp alynǵan adam esimin keltirip otyrady («Meıirmannyń ótirigi» Omarbek aqynnan dep, t.b.).
Taldyqorǵan qalasyndaǵy Ilııas Jansúgirov ádebı mýzeıiniń qorynda aqynnyń el aýzynan jınaqtap shyǵarǵan mynadaı kitaptary bar: «Balalarǵa tartý» («Qazkórkem» baspasy, 1928), «Jumbaq» («Qazkórkem» baspasy, 1928), «Shárkeı» («Qazkórkem» baspasy, 1928), «Malta» («Qazkórkem» baspasy, 1928), «Odaq» («Qazkórkem» baspasy, 1929), «Min de shap» (Pesalar. «Qazkórkem» baspasy, 1933).
Ilııas tek ózi folklor jınaýmen ǵana aınalyspaı, basqa da halyq aýyz ádebıeti murasyn zertteýshi ǵalymdarǵa da kómektesken. Mysalǵa, týǵan halqynyń ónerine, án-kúıine kóp kóńil bólgen aqyn Máskeýde oqyǵan jyldary ataqty kompozıtor A.V.Zataevıchpen tanysyp, etene aralasyp turady. О́ner ıesi A.V.Zataevıch «Qazaq halqynyń 1000 áni» degen zertteý jınaǵyna Ilııastyń óz aýzymen aıtqan óleńderin notaǵa túsirip, 19 halyq ánin engizedi. Sonyń biri – Ilııas ózi súıip aıtatyn «Shıli ózen, qamys-aı» áni edi. Aleksandr Vıktorovıch I.Jansúgirovtiń darynyna tamsanyp: «Ilııas Jansúgiruly – óziniń týǵan jeri Jetisýdyń ánderi men kúılerin sheber oryndaýshy, qazaqtyń mýzykalyq shyǵarmashylyǵyn joǵary baǵalaıtyn jáne biletin jas aqyn jáne jýrnalıst» dep joǵary baǵa bergen.
Ilııas Jansúgirov – qazaq folkloryn jınaýshy, zertteýshi ári ony ádebı shyǵarmalarynda jańǵyrtýshy daryn ıesi. Eńbekteri halyq murasynyń qundylyǵyn kórsetip qana qoımaı, ony keleshek urpaqqa jetkizýdiń mańyzyn aıqyndady. Aqynnyń shyǵarmashylyǵy qazaq folklortaný ǵylymynyń damýyna ózindik úles qosyp, ulttyq ádebıetimizdiń altyn qazynasyna aınaldy.
Aıda QUNANBAIQYZY,
I.Jansúgirov ádebı mýzeıiniń aǵa ǵylymı qyzmetkeri
Jetisý oblysy
