Ol Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta aǵa leıtenant sheninen gvardııa polkovnıgine, batalon komandırinen dıvızııa komandırine deıin ósip, qanshama urystardy bastan keshirdi, minsiz uıymdastyrdy, «árbir soldattyń kásibı jáne etnografııalyq ereksheligin» jiti túsindi. Bul oraıda «soldattyń erligine, eptilik sheberligine, ádis-aılasyna durys, ádil baǵa berip úırengen áskerbasymyn» degeni bar. Meılinshe tájirıbeli, alǵyr-tapqyr maıtalmannyń túsindirýinshe, «urysty basqara bilý degenimiz, demek atysty basqarý, traektorııalarmen eptilikpen manevr jasaý, dushpannyń tóbesinen bas kótertpeı atyp, ony jerge, okoptarynyń, orlarynyń túbine tyǵyp jiberý, bet qaratpaý jáne atys uıalary ambrazýralaryn qıratý, sóıtip jaýdyń kúshin aıaýsyz joıý, óz kúshińdi aıalap saqtaý degen sóz» deıtin tanymdyq-taǵylymdyq sara pikiri urys óneriniń ózegi ispetti.
...Jaý soltústik pen ońtústik baǵytta urys júrgizý úshin Sereda derevnıasyna shoǵyrlanǵan. 1941 jyldyń 18 qazan kúni túngi saǵat 2-de qapııada shabýyl jasaǵan. Komandır Baýyrjan Momyshuly Sereda joryǵynda jaýyngerlerdiń urys qımylyn bir maqsat, bir nysanaǵa tastúıin jumyldyryp, sátti uıymdastyrady. Bul egeste 30 jaýyngerden kóz jazyp qalǵanmen, bir batalonǵa taqaý dushpandy jer jastandyrǵan. Ekinshi ret Matrenıno stansııasyndaǵy egeste bulardy dushpannyń 15 ushaǵy bombalaıdy, zeńbirektermen atqylaıdy, mınomet oqtaryn burshaqsha jaýdyrady. Qoparylǵan topyraq jaýyngerlerdi tirideı kómedi. Ormannyń shetine 500-600 quzǵyn jınalǵan.
– Shyǵynsyz alam degen stansııasyn alsyn. Rotańa bet-betińmen bytyrap, úreılene, joǵary kópirge qaraı qashyńdar dep buıryq bergin – dep, leıtenant Fılımonovqa nusqaý berdim. Bul buıryǵymnyń mánisin túsinbedi. 120 jaýynger apyl-ǵupyl stansııany tastap, bet-betimen zytyp, kópirdiń astyna panalady. Nemister bizdiń qyrandardy bas saýǵalap qashyp ketti dep oılaǵan. Qannen-qapersiz olar stansııany emin-erkin tonaýǵa, talaýǵa kirisedi. Olar qyzyqqa bógip, kenele bergende, batalon komandıri Baýyrjan Momyshuly 120 jaýyngerdi úsh topqa bólip, qystaqtyń úsh jaǵynan bir mezette oqty qarsha boratyp, ýralap aıqaılap, azan-qazan, ý-shýǵa aınaldyryp jiberińder deıdi. Nemisterdiń 300-i opat boldy. 4 stanokty pýlemeti, 2 zeńbiregi, 7 radıo apparaty, 24 qol pýlemeti, 2 tank mashınasy jáne qujattary qolǵa tústi, – deıdi Baýyrjan Momyshuly (Eki tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. T.1. Almaty, «Jazýshy», 2001, 151-bet).
Endi Krıýkovo selosyndaǵy qııan-keski alapat shaıqasqa oı jaryǵyn túsireıik. Negizinde nemister Krıýkovo temirjol stansııasyna tas bekinip, oraǵytyp ótý manevrin qoldanyp, Alabýshevo arqyly Rjavkı-Matýshkınoǵa, odan ári Lenıngrad tas jolyna shyǵýdy basty nysana etken. Birinshi kúni 6 saǵat, ekinshi kúni 12 saǵat, úshinshi kúni 18 saǵat sumdyq surapyl urystar júrgizilgen.
1942 jyldyń 6 aqpanynda (tań aldynda) Novosvınýhovo derevnıasyndaǵy oıranda dańqty jaýyngerlik isterimen aıryqsha kózge túsken saıası jetekshi, Sovet Odaǵynyń Batyry Málik Ǵabdýllın bastaǵan avtomatshylar rotasynyń vzvody oqty seldetedi. 2 saǵatqa sozylǵan qan-qasapta derevnıa dushpannan alastalyp, azyq-túlik, qarý-jaraq tıelgen 85 avtomashına, 25 tutqyn qolǵa túsip, 85 fashıst ajal qushady.
Baýyrjan Momyshuly oq pen ottyń ortasynda júrse de 1943 jyldyń 18 naýryzynda Qazaq KSR Halyq komıssarlary keńesiniń tóraǵasy Nurtas Ońdasynovqa jazǵan hatynda óziniń 100-den astam urystardy basqaryp, aqyl-oı súzgisinen ótkizgen baıtaq tájirıbelerdiń negizinde «Jaýyngerlik qasıetterge tárbıeleıtin qazaqtyń ıgi dástúrleri» deıtin taqyrypta materıaldardy yjdaǵatpen jınaqtap júrgenin aıtqan.
Keıinirek 1943 jyldyń 8 jeltoqsanynda keńes odaǵy jazýshylarynyń keshinde sóılegen sózinde attyń jalynda, atannyń qomynda hatqa túsirilgen qoljazbalarynyń ıakı «naǵyz ómir kitabynyń ózi» 30 dápterdeı bolǵanyn aıtypty. Munda jaýynger psıhologııasy (olardyń barynsha ındıvıdýaldyq qasıetteri: uıat, ar-ojdan, namys, adamgershilik, paryz, aqyl-oı, erik-jiger, sezim men rýh dúnıesi, áskerı taktıka men strategııa, erlikke baýlý, ulttyq rýh, ulttyq-qaharmandyq dástúrler), urysty uıymdastyrýshy-komandır tulǵasy biregeı tujyrymdar baıandalǵan.
1944 jyldyń qańtar aıynyń 19-25 kúnderinde KSRO Ǵylym akademııasy Qazaqstan fılıalynyń tóraǵasy Qanysh Sátbaevtyń uıymdastyrýymen astana zııalylary (M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, A.Jubanov, Á.Marǵulan, K.Myńbaev, Sh.Shókın, E.Ysmaıylov, t.b.) oıshyl, áskerı qaıratker Baýyrjan Momyshulynyń leksııasyn tyńdaıdy. Ol «urystan keıin eń qaharly qarý – soldattyń jany» ekenin jáne soǵys óneri men ádisterin, Máskeý túbindegi urys epopeıasyna, joǵary ıntellektýaldyq uǵymdarǵa taldaý jasaıdy. Áskerı-ómirbaıandyq, ádebı-tarıhı derekterge júginedi. Tólegen Toqtarov pen Málik Ǵabdýllınniń bastamashyldyq, erlik isteriniń mánisine kemeńgerlikpen kózqaras tanytady.
Baýyrjan Momyshuly orys áskerı tilinde «klıých», «sterjen» deıtin termındik ataýlar baryn aıtady. Iаǵnı jaýdyń tirek pýnktin álsiretý. 6 jol Borodıno selosyna tireledi. Jáne 6 eldi meken bar. Demek qorǵanystyń tireýi, kilti – Borodıno. Naqtyly aıtqanda, áskerı tártibiniń uıytqysy, temirqazyǵy – Borodıno. Nemis komandovanııasy 1942 jyldyń 7 aqpanynda Borodıno urysyndaǵy «túbirden soqpaq bolǵan josparyn» qalaısha tas-talqan etkenin, 1200 dushpandy baýdaı túsirgenin jáne az shyǵynmen (157 gvardııashy) jeńiske jetkenin áserli jetkizedi.
Sonymen qatar Golýbsov, Avdotın, Efremov, Amelfın derevnıalary mańyndaǵy qantógis shaıqastarda áskerı qolbasshy Baýyrjan Momyshulynyń paryz sezimi, eseppenen áreket etý, tutqıyldan shabýyl jasaý, «urysty basqarý bul (psıhıkany) júıkeni basqarý», «ádil qataldyq», sabyrly daýys yrǵaǵy, «júrekti baýrar jalyndy sóz», «áskerı tárbıeniń ádisi – kóz jetkizý, májbúr etý jáne talap etý», «áskerı aıbyndylyq» kerek ekendigi naqtyly kórinis tapqan.
Baýyrjan Momyshulynyń áskerı-psıhologııalyq tárbıe, ulttyq jaýyngerlik mádenıet pen ónege týraly tarıhı, tájirıbelik mán-mazmuny tereń oı-tolǵanystary óz aldyna ózgeshe bir álem. Ol «tárbıe jumysynyń basty qasıeti – adamnyń boıynda jaýyngerlik qasıetti, jaýyngerlik ónegelilikti qalyptastyrý» máselesin keńinen tolǵap, aqyl, sezim, erik, ar-ojdan, ádildik, shyndyq, abyroı, paryz, es, oılaý, jiger, qaısarlyq, armandaýshylyq, senim, zerigý, kúdik, qýlyq, selqostyq, kúnshildik, maqtangóılik tárizdi jan dúnıeniń qubylystaryna shynaıy sıpattamalar beredi. Máselen: «Ar – paryzdyń baqylaýshysy, adam qyzmetin rettep otyrýshy», «Erjúrektilik pen batyldyq júrekten shyǵýǵa tıis», «Tabandylyq – batyrlardyń qalqany», «Adamgershilik sezimi, uıat-sezimi, erik-jiger, maqtanysh... jaýyngerlerge óziniń ishki qorqynyshyn, sodan keıin syrtqy qorqynyshty jeńýge kómektesedi...», «Syrtqy uqyptylyq – ishki jınaqylyqtyń, ózin-ózi ustaı bilýshiliktiń belgisi bolyp tabylady».
Baýyrjan Momyshuly general I.V.Panfılov týraly oı tolǵaǵanda: «Birtýar qolbasshy adam bolý úshin ójet, batyl, taktıka men áskerı strategııada jańashyl bolý qajet», dep jazady. Bul oraıda Baýkeńniń ózi de oıshyl, suńǵyla, maqsatty qolbasshy bola bildi. 4 márte jaý qorshaýynan sytylyp shyqty. Solardyń birinde 7 táýlik jaý tylynda qaldy. Ashtyqty oıdan shyǵarý úshin azyn-aýlaq qaqtyǵystar jasap júrdi. Sonda Almaty seleksııalyq stansııasynyń burynǵy agronomy:
– Birdeme jemesem tózimim taýsyldy, – deıdi.
Sonda:
– Eger etim jeýge jarasa, meni soıyńdar da jeńder! – deıdi.
– Bárine de osyny aıt! – dep tý syrtynan aıqaıladym. Leıtenant Belıkov, dáriger Krasnenko óz isterine saldyr-salaq qaraǵan. Ofıserlerdiń tártibi bosańsyǵan. Batalondaǵy 36 ofıserdi jınap aldym da, qyzmetterin shalaǵaı atqarǵandardy tómendettim. Olar meniń buıryǵyma kóngisi kelmedi. Sol sátte:
– Men SSSR Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmynyń Predsedatelimin, Men SSSR Qorǵanys Komıtetiniń predsedatelimin. SSSR-diń bas prokýrorymyn... SSSR Qarýly kúshteri barlyq túrleriniń bas qolbasshysymyn! Men – komandırmin, sondyqtan bar bılikti óz qolyma alamyn! – degende olar aıylyn jıyp, aıtqanyma kóndi» deıdi.
«Birde serjant Gaponenko jetekshilik jasaıtyn bólimshege batalondy kúzetýge tapsyrma bergenmin. Alaıda onyń jaýyngerleri emenniń qýysynda jasyrynyp otyr eken.
– Opasyzdyq jasaǵandaryń úshin barlyǵyńdy da atyp tastaımyn! – dedim.
– Bárin atýǵa bolmaıdy, – dedi Gaponenko.
Gaponenkony eki ret attym. Oǵym qaǵys ketti. Meni úsh ret ajaldan alyp qaldy. «Ádil qataldyq» jasaǵanymdy sanalylyqpen túsindi. Onyń ary da, jany da taza edi. «Ádildik – árbir komandır, árbir soldat moınyna únemi taǵyp júrýge tıis beıne bir boıtumar sııaqty» deıtin túıindi tujyrym jasadym» deıdi.
Baýyrjannyń jortýyl kúnderindegi muqalmas bolattaı naǵyz kókjal, qyzyl tilge des bermes sheshendigin Keńes Odaǵynyń batyry Málik Ǵabdýllın «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Qazaq maqalynyń kúshi» degen essesinde (1943, 27 aqpan) bylaısha áńgimeleıdi: «Ol ómirdi, jalpy jaǵdaıdy baǵalaı kelip, soǵan qorytyndy jasap, talaı-talaı maqaldar shyǵardy. Máselen: Namysty nanǵa satpa. Qyraǵynyń kózi de, ózi de batyr. Tártip tán úshin, yntymaq jan úshin kerek. Tize búgip, tiri júrgennen, tike turyp, ólgen artyq. Ana úshin aıanba – ant urady, bala úshin aıanba – betiń kúıedi. El úshin aıanba – erligińe syn, jurt úshin aıanba – jigittigińe syn! El degende ezilip, jurt degende – jumylyp iste. Batyr – batyr emes, batyrlardy bastaǵan batyr degen áldeneshe ondaǵan maqaldary bar. Bul maqaldardyń qaısysynyń bolsa da belgili oqıǵasy bar. Solarǵa bergen Baýyrjannyń qorytyndysy osylar».
Qolbasshynyń uıymdastyrýshylyq, qaharmandyq jigerli isteri asqan tapqyrlyq, aıtqyshtyq, sheshendik qabiletimen astasyp jatady. «Buıryq – alǵyr basshynyń oı-armany, áskersiz – qolbasshy qaýqarsyz, basshysyz – isker álsiz, paryz – ar-ojdan irgetasy, paryz – abyroı qorǵany, paryz – ınabattylyq negizi, paryz – arman men dańq shyńy, paryz – ójettilik baspaldaǵy, jip qyldan turady, dene matadan turady, danalyq – ótkenniń tájirıbesin qorytatyn, qazirgi jaǵdaıdy zerdeli taldaıtyn jáne bolashaqty kóre biletin tvorchestvolyq oıdyń qaımaǵynan turady, alǵyrlyq oıdyń ishki mazmunyn nurlandyryp turady, ulttyq maqtanysh – sol ulttyń adamy úshin qasıetti ári buzylmas zań, ekijúzdiliktiń balyn tatqannan ádildiktiń ashy ýyn ishken artyq».
Baýyrjan Momyshuly tabıǵatynan ata tarıhymyzdy, ata tilimizdi, ata dástúrimizdi, ulttyq-rýhanı tamyrymyzdy ardaqtaǵan asylymyz edi. «О́z ultyn syılamaý, ony maqtanysh etpeý – satqyndyqtyń belgisi», – deýi basty ustanymy. Osy oraıda áskerı memýarıstiń «Ushqan uıa» shyǵarmasynda Imash babasynyń batasy-aq ulttyń qasıetti tiline, ultqa qyzmet etýge degen súıispenshiligin oıatsa kerek-ti. Imash babasynyń uly tilegi bylaı edi:
Alataýdyń qyrany mol edi,
Qyraǵy bolsyn qulynym.
Qoınaýy sýǵa mol edi,
Bulaǵy bolsyn qulynym.
Eliniń tilegi zor edi,
Shyraǵy bolsyn qulynym.
Ata tilegi oń edi,
Qumary bolsyn qulynym.
Bul jer batyrlar tóri edi –
Syńary bolsyn qulynym.
Sondaı-aq Baýkeń ájesiniń maldyń, haıýanattardyń tilin, dúnıe tarıhyn, jaratylys jaıyn úıretetindigin tebirenip jazǵan.
Baýyrjan Momyshulynyń Qazaqstan kompartııasy ortalyq komıtetiniń hatshysy Muhamedjan Ábdihalyqovqa jazǵan hatynda: «Qazaq tili óziniń taza túrinde, birneshe ǵasyr, bizdiń zamanymyzǵa deıin, ótkirligimen boı balqytyp, tamyr shymyrlatyp, jan-júıeńdi jandyryp», «erge, elge medet bolyp», «qyrǵyn soǵysta qasıetti týdaı joǵary kóterip, tekti sezim oıatyp-týǵyzyp», «óz sybaǵasyn eshkimge jegizbegendigi myńdaǵan jyl tarıhynda aıqyndalǵan» (15-25 aqpan 1944 jyl, Almaty) dep jazady. Sonymen birge til taǵdyryna alańdap, óz tilinen bezgen «júgensiz, arsyz topastar», «iritip, shiritip júrgender», «ult maqtanyshy seziminen, ult namysynan ajyrap, «shóre-shóre bolyp, artta qalǵan qara better», «shirik jetilgender», «Qazaqstannyń nanyna semirgender», «aldymen oqymystylardy ant uryp, baldyr-batpaqqa solar salyp, ádebı tilimizden aırylýǵa sebepker solar bolyp barady» deýinde ashy shyndyq bar. Ári qaraı barlyq oqý oryndarynda qazaq tili, ádebıeti, tarıhy mindetti sabaq bolýy tıis ekenin, oqý quraldary joǵary deńgeıde jazylý keregin aıtady. Durys, ǵylymı orfografııalyq, túsindirmeli sózdikter túzilý kerek dep, «qala qazaqtaryn, qazaq oqymystylaryn tártipke shaqyryp, qazaq tilin respýblıkamyzdyń memleket tili etý zańdy» degen máseleler kóteredi.
Baýyrjan Momyshulynyń áskerı-aǵartýshylyq, ulttyq ıgilikti dástúrleri týraly oı-tolǵanystary – jas urpaqtyń boıynda «sezimdi oıatý, jandandyrý, adamnyń ar-ojdanyna, abyroıyna, erik-jigerine, parasatyna yqpal etý, adam boıyndaǵy basty sezimin ushtap, tárbıeleý» qyzmetinde aıryqsha ádeptilik pen danalyq mektebi bolmaq.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor
