Kenjebaı Tursynbaevtyń joǵary oqý ornyn bitirip kelgen kezi, 1940 j.
Kenjebaı Talas aýdany Úsharal aýylynda bas maman – zootehnık bolyp qyzmet isteıdi eken. Isker sabyrly Kenjebaı bul aýylda az ýaqytta zor bedelge ıe bolǵanyna jeńgesi toıǵa barǵanda kýá boldy.
Tańdaǵan jary Kúlshaı – aýylyna syıly Múkııa aqsaqaldyń úsh ul, bir qyzdan keıingi erkeletip ósirgen kenjesi. Kenjebaıdy bir kórgennen unatyp, ákesi men baýyrlaryn óziniń degenine kóndirgen ol qyzdyń da osal emesi anyq. Olardyń úılený toıyna qatysqan Ákimkúl qaınysy men jas kelinine dán rıza bolyp, Úsharaldan kóńili tolyp qaıtady.
Artynsha qaharly soǵys bastalyp, Ákimkúldiń jubaıy Báıden alǵashqy lekpen áskerge alyndy. Qyzylorda oblysy Shıeli aýdanynda týyp-ósken onyń týǵan inileri, ıaǵnı Tursynbaıdyń taǵy da alty uly: Bálke, Sársenbaı, Ybyraı, Shaltaı, Omar, Kenjebaı da aǵasynyń sońynan ilesip, soǵysqa kete bardy. 1943 jyly kúzdiń qara sýyǵynda egin basyndaǵy Ákimkúlge eń kenje qaınysy Kenjebaı keledi. Talastan Shıelige soǵyp tur. Sonda oralmaı qalsa, artynda bir uly qalǵanyn aıtyp, amanattap ketipti.
Qym-qýyt soǵys kezinde bas kóterýge mursha joq. Ákimkúl bes qyz, bir uldy ózi asyrap, kóp qıynshylyqty bastan ótkerdi. Bes qyzy turmysqa shyqty, al jalǵyz uly Amanbaı aýrýshań bolsa da eshkimnen kem qylmaı ósirdi. Qatygez soǵys saldarynan Báıdennen bastap Kenjebaıǵa deıin – Tursynbaı áýletiniń jeti uly da maıdan dalasynan qaıtpady.
Soǵys ta bitti. Birqalypty ómir bastaldy. Birte-birte jurttyń tórt qubylasy túgendelgendeı boldy. Ákimkúl ene atandy. Qudaıǵa shúkir, kelini Jaqsygúl – tekti jerden. Biraq jasy ulǵaıǵan saıyn Ákimgúl áje óz bólmesinde urshyǵyn ıirip otyryp, tereń oıǵa shomatyn. 1943 jyly qońyr kúzde qaınysy Kenjebaıdyń egis alqabyna kelip: «Jeńeshe, jalǵyz ulym qalyp barady, esimi – Sovet. Olaı-bulaı bolyp sheıit ketsem, sizge amanat. Aǵaıynǵa jat bolyp óspesin, balam sizge amanat, amanat» degen daýsy qyryq jyl ótse de, dál búgingideı qulaǵynda jańǵyryp turady. Aqyry Ákimkúl aǵaıyn arasynan ózi jaqyn kórgen Syzdyqtyń uly Sansyzbaıǵa ishtegi sherin bastan-aıaq baıandap berdi.
«Meniń balam Amanbaı atadan jalǵyz bolǵanymen, onyń ákesi Báıden – atadan jeti ul. Ol jeteýdiń bireýi de sum soǵystan qaıtpaǵanyn bilesiń. Mende oryndalmaı júrgen amanat bar, balam. Báıden atańnyń eń kishi inisi bizdiń qolymyzda ósken edi. Oqýǵa yntaly, zerek, kópshil bala bolatyn. Báıden de inisin óte jaqsy kórdi. Kenjebaı joldamamen Jambyl oblysyna ketti de, kóp uzamaı úılenetinin aıtty. Ujymshar jumysynan shyǵa almaǵan Báıden toıǵa meni jiberdi. Qudamyz Múkııa aqsaqal uly júz, oshaqty, onyń ishinde tasjúrek atasynan taraıdy. Álpeshtep ósirgen Kúlshaı degen kenje qyzy aqylyna kórki saı kórkem jan edi. Qaınym Kenjebaıdyń az ýaqytta abyroıǵa ıe bolyp, ómirlik jaryn da aınytpaı tapqanyna rıza bolyp qaıtqan edim. Quda bolyp qatysamyz dep júrgende, soǵys bastalyp, eseńgirep qaldyq qoı. 1943 jyly kúzde sol Talas aýdanynda qyzmet jasap júrgen Kenjebaı da maıdanǵa alynyp, keterinde maǵan arnaıy kelip, kishkentaı ulyn amanattap edi», dedi qaıran áje aǵyl-tegil kóz jasyna erik berip.
Sansyzbaı dereý eldiń ár jerinde qurylǵan «Qyzyl izshilder», «Barsyń ba, baýyrym!» atty izdeý ortalyqtaryna habarlasty. Muraǵattarǵa hat jazdy. Shıeli aýdandyq «О́sken óńir» gazetiniń Sápı Qurmanaev esimdi tilshisin seksen jastaǵy ájege ertip aparyp, maqala jazdyrtty. «Seksendegi Ákimkúl áje ózi kórmegen baýyryn izdeıdi. Ákesiniń aty – Kenjebaı Tursynbaıuly, anasynyń aty – Kúlshaı Múkııaqyzy. О́ziniń esimi Sovet bolýy múmkin...» degen mátindegi habarlandyrý Jambyl oblystyq «Eńbek týy» gazetinde de jarııalandy.
Jambyl qalasynan Talas aýdandyq partııa komıtetinde sol jyldary hatshy bolyp qyzmet istegen azamattyń jubaıy redaksııaǵa birinshi bolyp hat jazdy. «Qurmetti redaksııa! 1940 jyly meniń joldasym Talas aýdanynyń partııa uıymynyń birinshi hatshysy bolǵan. Joǵarǵy bilimdi jastar tapshy kezde Kenjebaı Tursynbaev degen joǵary bilimdi jigit joldamamen jumysqa keldi. О́te saýatty, kórkem minezdi edi. Uıymdastyrý qabiletiniń arqasynda kópshilikpen tez til tabysyp, jaqsy aralasyp ketti. Biz olarmen otbasymyzben aralastyq. Kenjebaıdyń jubaıy – Kúlshaı Múkııaqyzy, ulynyń esimi – Sovet», delingen ol hatta.
Bári qalaı bastalǵan edi? Kúlshaı Múkııaqyzy óte erke, erkin ósken qyz edi. Sol jyly on segizge tolyp, «Aq tulparly hanzadam meni qashan izdep keler eken?» dep armandap júrgende, aýdannyń anaý-mynaý emes, birinshi basshysy aq «Volgamen» bir jigitti osy úıge ertip keldi. Erke qyz kelgen qonaq jigitti bir kórgennen-aq unatyp qaldy. Aýdan hatshysynyń ákesimen bolǵan áńgimesine eriksiz qulaq túrdi. «Mal sharýashylyǵy boıynsha oqyǵan joǵary bilimdi maman kerek deıtin edińiz ǵoı. Mine, ózi – aýylda týyp-ósip, qalada ınstıtýtta oqyǵan naǵyz bilikti jas maman. Ázirge jatatyn jeri joq, osy aýyldan bir baspana jaǵyn rettersiz», degen sózin qulaǵy shaldy. Symbatty jigittiń Kenjebaı degen esimin estigende ol da bul sııaqty úıdiń kenjesi, erketaıy eken-aý degen oı sharpyp ótti. Eki jas tez til tabysty. Bir kúnde barlyq balalyǵyn tastap, Kenjebaıdy essiz súıdi. Arada biraz aı ótken soń, Kúlshaı úsh aǵasy men ákesine óziniń turmysqa shyǵatynyn aıtyp, qalaýyn bildirdi.
Bul aýyl mal sharýashylyǵymen aınalysatyn edi. Jas maman Kenjebaı az ýaqyt ishinde keńshar jumysyna belsene aralasyp, abyroı men bedelge ıe boldy. Aýdan basshylary jas mamannyń úılený toıyn dúrildetip ótkizip berdi. Jas jubaılarǵa turǵyn úı bólýge sheshim shyǵardy.
Qos ǵashyqtyń mahabbatynyń bal kezi uzaqqa sozylmady. Barlyǵyn sum soǵys buzdy. 1943 jyly Kenjebaı Tursynbaev maıdanǵa alyndy. Bul Kúlshaıǵa ońaı tımedi. Qatty jylady. Qolynda 1942 jyly qańtarda dúnıege kelgen uly Sovet qaldy. Kenjebaı soǵysqa sol ketkennen oralmady. Sonda da Kúlshaı súıgen jaryn kútýden úmit úzbedi.Uly Sovetti úılendirip, odan nemere súıdi. Qanshama jyl ótti. Sonda da «Kenjebaıym mindetti túrde oralady» deýmen ómiri ótip jatty. 1984 jyly Kúlshaı zeınetkerlikke shyǵýǵa qujattar jınap, áskerı komıssarıatqa bas suqqanda, «1944 jyly aqpanda Tursynbaev Kenjebaı erlikpen qaza tapty» degen jazýy bar, ábden sarǵaıyp ketken «qara qaǵazdy» oqyp, eseńgirep otyryp qaldy. Marqum ákesi Múkııa, qyzy bul qaıǵyny estimeı-aq qoısyn dep sheship, sol jyldary kórsetpegen eken.
«Tiri adam tirshiligin jasaıdy» degen ras sóz. 1985 jyldyń da kókteminde oblystyq «Eńbek týy» gazetinen kishkene ǵana qýanyshty habardy oqyǵan 44 jastaǵy uly Sovet birden Qyzylorda oblysy Shıeli aýylyna tartyp ketti. Ákesiniń baýyrlaryn endi kórermin dep oılamaǵan edi. О́zderi izdep tapty-aý, áıteýir! Kenjebaıdyń ulyna týysqandaryn alǵash ret kórý, ózin izdegen Ákimkúl ájemen qaýyshý buıyrdy. Áýbákir Núrkeuly, Saılaý Syzdyquly syndy týǵan-týystyń shańyraqtarynda bolyp, aǵaıynmen tanysty. О́mirden ótken ata-babasyna zııarat etti. Araǵa ýaqyt salyp, keńshar basshylarynan ruqsat surap, arnaıy avtokólik alyp, anasy Kúlshaıdy, jubaıy Tápishti, uly Baqdaýlet, qyzdary Shaıja men Sholpandy, basqa da jaqyn-jýyqty ertip, Syr boıyndaǵy atamekenine jol tartty.
Úlken shańyraq Amanbaı Báıdenulynyń úıi qaıta qaýyshqan týǵandaryn qushaq jaıa qarsy aldy.Úıdiń úlken zalyndaǵy dastarqan tórinde Kúlshaı áje men uly Sovet, kelini Tápish, al qarsy betke sol aýyldyń úlkenderi – soǵysqa qatysqan ardagerler jaıǵasty. Olardyń bári Kenjebaı týraly estelikterimen bólisti. Bir kezde Kúlshaı áje sóz alyp: «Qurmetti meniń qaıyn jurtym! Ákimkúl abysynym ǵana menen úlken, qalǵandaryń qaınym, balamsyńdar. 40 jyl boıy bireýiń izdep kelmedińder. Meni izdep tapqan balam – Sansyzbaı. Qaıda sol balam, shaqyryńdar!» dedi tebirenip. Sansyzbaıdy qushaǵyna qysyp, analyq alǵysyn bildirdi.
Arada biraz ýaqyt ótkennen keıin Ákimkúl ájesi bastaǵan bir qaýym týǵan-týysy Sovettiń aýylyna kelip, qonaq boldy. Sodan beri qyryq jyl ótse de, týǵan-týystyń qatynasy bir úzilgen emes. Búginde Báıdenniń nemereleri Kenjebaıdyń nemerelerimen jıi habarlasyp turady. Endigi Tursynbaı áýletin jalǵastyrýshy – osylar. О́shkenimiz janyp, úzilgen úmit qaıta jalǵandy. Amanat oryndaldy.
Sansyzbaı NURKEEV
